# LocalizedText

Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_HUMANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeśli wierzyć Brytyjskiemu Stowarzyszeniu Humanistycznemu, świecki humanizm jest „1) umieszczaniem ludzkich i innych żywych istot w sercu moralnego światopoglądu, 2) postrzeganiem świata jako miejsce naturalne i rozumieniem go poprzez pryzmat nauki i rozumu oraz 3) promowaniem i wspieraniem rozwoju ludzkiej rasy na wszelkie sposoby wraz z obroną fundamentalnych praw wszystkich ludzi”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_HUMANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Owe humanistyczne koncepcje pojawiały się już od przynajmniej 1500 r. p.n.e. w najróżniejszych filozofiach Azji i Indii. W VI wieku p.n.e. Gautama Budda wyraził swój sceptycyzm wobec zjawisk nadprzyrodzonych i „duszy”, a Zaratustra uznawał ludzi za istoty myślące wyróżniające się możliwością wyboru i decyzji. Greccy filozofowie, od Ksenofanesa po Platona, usiłowali wyjaśnić świat, używając narzędzi ludzkiego rozumu, natomiast Epikur krótko podsumował skoncentrowane na człowieku dążenia ku szczęściu. Również większość muzułmańskich uczonych średniowiecza polegała na nauce i rozumie w interpretacjach sensu istnienia, tworząc dzieła o indywidualizmie, sekularyzmie, sceptycyzmie i liberalizmie... czyli gałęziach idei humanistycznej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_HUMANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Europa jednak musiała nieco poczekać na świt humanizmu. Aż do renesansu dominowała w niej wiara katolicka i dopiero ponowne odkrycie „klasycznych” dzieł włoskich poetów pozwoliło ożywić humanistycznego ducha. Francesco Petrarca (czy też Petrarka) żyjący w XIV wieku jest często nazywany „ojcem humanizmu”, a odkrycie i przetłumaczenie przez niego na miejscową mowę zaginionych listów Cycerona często uznaje się za iskrę zapłonową renesansu. Wciąż rosnące wsparcie dla studiów klasycznych ze strony uczonych na nowych uniwersytetach – w ramach programów studia humanitatis oferujących naukę gramatyki, poezji, retoryki, historii i filozofii moralnej – pozwoliło na rozprzestrzenienie świeckiego rozumienia świata po krajach kontynentu. Proces ten dodatkowo wspierany był przez zalew ponownie odkrytych lub nowo tłumaczonych greckich i rzymskich manuskryptów, między innymi Arystotelesa, Cycerona czy Liwiusza. Prace te oferowały mrowie świeżych, ekscytujących, iście awangardowych idei.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_IDEOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Droga współczesnej cywilizacji jest obsiana naprawdę niebagatelnymi ilościami nowoczesnych -zmów: kapitalizmem, socjalizmem, komunizmem, faszyzmem, konserwatyzmem, liberalizmem, pluralizmem, rasizmem, feminizmem, terroryzmem, scjentyzmem i bezkresnymi zastępami innych ideologii dyktujących ludziom, jak „powinno działać” społeczeństwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_IDEOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Za czasów rewolucji francuskiej filozof Destutt de Tracy użył słowa „idéologie” do określenia opisywanej przez siebie „nauki o ideach”. Czerpał przy tym ze światopoglądu Francisa Bacona, który za przeznaczenie nauki uważał ulepszanie bytu ludzkości. Ideologia była więc nauką z misją, mającą służyć ludziom, nawet chroniąc ich przed nimi samymi – wykorzeniając z ich umysłów uprzedzenia i przygotowując ich na czasy zwierzchności rozumu. Kiedy jednak Napoleon powiązał słowo „ideologia” ze zjawiskami, które uważał za najbrudniejsze strony rewolucyjnej myśli, nacechował je raczej trudnym do przełknięcia fanatyzmem niż racjonalizmem (choć to wciąż jakiś -zm). Karol Marks wraz z wpływowymi niemieckimi socjologami, Maxem Weberem i Karlem Mannheimem, również używali tego terminu w pejoratywnym sensie fałszywej świadomości przeplecionej systemami wiary. Z tej perspektywy ideologia polityczna jest intelektualnym konstruktem, którego nie należy osądzać w kategoriach prawdy, spójności i rozsądku, a raczej jako ekspresję specjalnych interesów pewnej grupy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_IDEOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Aż do nastania ery środków masowego przekazu ideologie pozostawały głównie w sferze teoretycznej, będąc jedynie tematami nienagłaśnianych akademickich debat. Za to kiedy już zdolność do promowania „słusznych spraw” poprzez druk, radio, a potem telewizję uczyniła „-zmy” bardziej dostępnymi, wszelkiego typu bojownicy szybko zajęli miejsca po swoich stronach barykad. Wszystkie wojny, ruchy i ludobójstwa XX wieku można powiązać z dzielącymi ludzi ideologiami. Słowami Joycelyn Elders, „wszyscy musimy w końcu zapanować nad swoimi -zmami”. W innym wypadku nasza przyszłość maluje się w czarnych barwach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MASS_MEDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Środki masowego przekazu” (jako kolektyw) są zasadniczo fenomenem epoki przemysłowej, choć niektórzy historycy wciąż upierają się, że ich początku należy się doszukiwać w pierwszych drukach prasy Gutenberga. Rozrost komercyjnego przemysłu drukarskiego w XVIII-wiecznym Londynie, skupiony głównie na wydawnictwach z Grub Street, wydaje się jednak nieco rozsądniejszym punktem zaczepienia, gdyż to tutaj tysiące parowych pras wybijały tanie pryzmy amatorskich kryminałów, erotyków i cotygodniowych brukowców dla uciechy gawiedzi. Trafiały one do coraz to szerszej publiki świeżo zrodzonych przez publiczny system edukacji czytelników, którzy tkwili w miejskim środowisku, nie mając zbyt wielu innych możliwości relaksu. Wsparcie tych właśnie mas wyzwoliło jednak wydawnictwa z finansowej zależności od wyrafinowanych gustów arystokracji, bogaczy oraz kleru.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MASS_MEDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Kiedy epoka przemysłowa przekształcała się w tak zwaną współczesność, kilka rewolucyjnych technologii sprowadziło nowe sposoby na rozpieszczanie konsumentów mediów. W latach 20. XIX wieku wynaleziono fotografię, a metody na przedrukowywanie obrazów były udoskonalane przez resztę stulecia, czyniąc magazyny i gazety jeszcze ciekawszymi dla balansującej na krawędzi analfabetyzmu publiki. Wynaleziony w latach 30. tego samego wieku telegraf wszedł do powszechnego użycia ok. 2 dekady później, rewolucjonizując zarówno komunikację interpersonalną, jak i przemysł gazetowy, gdyż wiadomości nie przybywały już tygodniami po fakcie. Codzienna prasa była w stanie przesyłać telegraficznymi kablami wydarzenia (i reklamy) z całego regionu, państwa, czy też – po położeniu kabla transatlantyckiego w roku 1863 – z całego świata prosto pod drzwi zainteresowanych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MASS_MEDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Fotografia doprowadziła do powstania ruchomych obrazów, a przemysł filmowy rozrósł się prędko, karmiony potrzebą eskapizmu wszystkich, którzy mogli poświęcić kilka groszy i parę godzin życia. Świetlne pokazy zostały uzupełnione w 1927 r. o warstwę dźwiękową i świat został porwany w istne tornado rozrywki. W tym samym czasie również telegraficzna komunikacja miała zostać zastąpiona niewielkim wihajstrem Bella o nazwie „telefon”, który łączył wszystkich, wszędzie, i kiedy tylko zechcieli. Bezprzewodowa telegrafia przekształciła się ostatecznie w radio, a komercyjne stacje radiowe stały się pierwszym nadawanym masowo medium, śląc muzykę, wiadomości i reklamy prosto w cztery ściany słuchaczy. Wkrótce nastała też era telewizji, która zdobyła świat szturmem w połowie wieku, przekształcając się w największy pożeracz czasu ze wszystkich.... zdetronizowana dopiero przez gry wideo i Internet, najnowszych członków medialnej rodziny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MEDIEVAL_FAIRES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Podczas gdy kwitł handel zagraniczny, a wraz z nim rzemieślnicze cechy, późne średniowiecze przywitało nowy rodzaj rynku. Ten odrost europejskiego feudalizmu, tak zwane „miasto rynkowe”, otrzymywał oficjalne, nadane przez pana prawo do posiadania stałego handlowego rynku. Wśród pozostałych miasteczek i mieścinek zrodziła się praktyka organizowania jarmarków. W ich trakcie podróżni kupcy i rzemieślnicy zbierali się w wyznaczonym miejscu, oferując swoje produkty na sprzedaż. Z czasem do wydarzenia dołączać poczęli wszelkiego rodzaju zainteresowani: artyści, prawnicy, lekarze, poborcy podatkowi i inni. Jarmarki trwały zaledwie dzień do trzech (często pokrywając się z ucztami na cześć świętego), mając miejsce na terenach kościołów lub opactw. Może tylko poza Anglią, gdzie tego typu przejawy chciwości, gryzące się trochę z „przepędzaniem lichwiarzy ze świątyni przez Chrystusa”, były uważane za bluźniercze i zakazano ich statutem z Winton ustanowionym podczas rządów Edwarda I (ok. roku 1300).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MEDIEVAL_FAIRES_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Miejscowa szlachta wspierała organizację takich jarmarków, gdyż kupcy nie za darmo mogli rozstawiać swoje namioty i stoiska. Potem zwykle doliczano im też dodatkowo królewski podatek, tak więc każdy miał, czego chciał: król i szlachcice swoje pieniądze (na zbytki i luksusy), kupcy swój zysk, a chłopstwo i wieśniacy nowe dobra, pomysły oraz wieści ze świata.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MEDIEVAL_FAIRES_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Przez dziesiątki lat wiele jarmarków organizowano na podstawie królewskiego ukazu, z najdawniejszym przykładem datowanym na rok 1199. W kościelnych i rządowych annałach znajduje się też wiele odniesień do targów, które najwyraźniej nie były powiązane z żadnym dokumentem, ale za to traktowano je jako „uświęcone zwyczajem” i utrzymywały się siłą tradycji. Wiele najdawniejszych jarmarków, zwłaszcza tych w miejskich centrach, trwało w ten sposób przez sto lat i dłużej... jak na przykład ten organizowany na łące w Maldon (Essex), po raz pierwszy wspomniany na piśmie w roku 1287, ale zapewne powtarzający się tam już od 916.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MERCANTILISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Do XVII wieku Hiszpanie, Brytyjczycy, Portugalczycy, Francuzi, Rosjanie i inne europejskie potęgi miały swoje imperia, a utrzymanie takowego to kosztowna zabawa. Ich sposobem na utrzymywanie ekonomii ojczystych ziem w dobrej kondycji był system zwany merkantylizmem, w efekcie którego kolonie zmieniały się w „dojne krowy” dla kolonizatorskiej macierzy. Z oczywistych przyczyn taka polityka cieszyła się ogromną popularnością wśród monarchów absolutnych oraz ich poddanych – a przynajmniej tych na pierwotnych ziemiach – i okazała się dominującą ekonomiczną praktyką na przestrzeni od XVI do XVIII wieku. Krótko mówiąc, korona nakładała limity na możliwości produkcyjne kolonii, ich uprawnienia do korzystania z okrętów, kontakty handlowe... a potem jeszcze wszystko opodatkowywała.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MERCANTILISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Nieuniknionym było dopracowanie metod merkantylizmu przez Brytanię – w końcu wysyłanie wojsk i okrętów do obrony oraz panowania nad rozsianymi po globie koloniami słono kosztowało. Przez dekady główną postawą brytyjskiego rządu było „kurtuazyjne zaniedbanie”, co oznaczało formułowanie praw regulujących kolonialny handel bez faktycznych nacisków na ich przestrzeganie, kolonie bogaciły się więc dzięki dobrom przemycanym z Francji, Holandii, Hiszpanii i od kolonialnych pobratymców z obydwu Ameryk. Po opróżnieniu kiesy przez wojnę siedmioletnią, parlamentarzyści postanowili jednak w 1763 r. aktywować wiele ograniczeń i podatków, dorzucając do nich nawet nowe, czyli ustawy nawigacyjne oraz ustawę cukrową. Pomysł ten okazał się niezbyt udany, jeśli nie liczyć rozniecenia rewolucyjnego ognia w Amerykach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MERCANTILISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Inne europejskie nacje w różnym stopniu i z różnymi sukcesami adoptowały merkantylistyczne metody. Holandia nie była zbyt zainteresowana ograniczaniem handlu międzynarodowego, przyjęła więc nieliczne rozwiązania tego typu, za to jednak podczas wojny trzydziestoletniej Szwecja i Dania wprowadziły zaostrzone prawa handlowe i podatki, by fundować swe militarne przedsięwzięcia. Święte Imperium Rzymu natomiast, choć ostrzyło sobie zęby na taką formę ekonomii, było po prostu zbyt zdecentralizowane, żeby móc ją skutecznie wprowadzić. Francja przyjęła merkantylizm w roku 1539, kiedy to królewski dekret zakazał importu wełnianych produktów z Hiszpanii oraz Flandrii i eksportu krajowego bulionu (kolejny uniwersalny aspekt merkantylistycznych ekonomii).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MERCANTILISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Merkantylizm nie sprawdził się jednak zbyt dobrze w epoce rewolucji przemysłowej, a do roku 1860 Anglia ucięła ostatnie wątki ery tych ekonomicznych praktyk.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MERCENARIES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od samego zarania cywilizacji ludzie zabijali i ginęli dla pieniędzy (co ma więcej sensu niż śmierć za honor, wiarę, miłość i tak dalej). Nikt nie jest dokładnie pewien, kiedy po raz pierwszy plemienny wódz zatrudnił najemników do wzmocnienia swojej niedoszkolonej (i prawdopodobnie mało gorliwej) milicji albo straży, ale po podboju niepokornych krain przez dynastię Qin zarówno ona sama, jak i Han korzystały z usług nomadycznych stepowych łuczników konnych, by zapewnić sobie bezpieczeństwo. Ksenofont wspomina zatrudnienie przez Cyrusa Młodszego „dziesięciu tysięcy” greckich najemników w 401 r. p.n.e. w celu zdobycia tronu Persji, a Macedonia, Kartagina i Rzym potrafiły włączać do swoich szeregów „barbarzyńskich” płatnych wojowników.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MERCENARIES_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Dopiero jednak w wiekach średnich najemnicy wysunęli się na pierwszy plan wojaczki. Bizantyjscy cesarzowie stosowali dawną rzymską praktykę zatrudniania cudzoziemców jako ochroniarzy, a najbardziej znanym tego przykładem byli straszliwi Nordowie, z których utworzono gwardię wareską. W Anglii William Zdobywca wykorzystywał flamandzkich łuczników, by zwyciężać i zdobywać nowe ziemie, a we Włoszech całe kompanie condottieri służyły każdemu miastu-państwu, które gotowe było zapłacić za ich profesjonalizm w trakcie dowolnej z wewnętrznych wojen, jakich pełno było na przestrzeni od XII do XV wieku... choć potrafili oni zmienić stronę, zanim przebrzmiał dźwięk rzuconej monety. A Cyd nie był jedynym chrześcijaninem, który walczył dla muzułmańskiego władcy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MERCENARIES_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Tak zwane „wolne kompanie” ewoluowały po wygaszeniu w 1360 r. na dziewięć lat wojny stuletniej poprzez traktat w Brétigny. Setki weteranów postanowiły wtedy dalej wieść jedyne życie, jakie znały – oparte na plądrowaniu – a ponieważ większości ówczesnych nacji nie było stać na utrzymanie stałej armii, pracy nie brakowało. Pod dowództwem tak barwnych i bezlitosnych postaci, jak sir John Hawkwood, Arnaud de Cervole, Rodrigo de Villandrando czy Werner von Urslingen kompanie zdominowały pola bitewne całej Europy z początkiem XVII wieku. Na wyspach brytyjskich i we Francji na przykład lubujący się w rzezi szkoccy gallóglaigh (dosłownie „młodzi, zagraniczni wojownicy”) zapisali się na kartach historii, mordując wielu Anglików. Nie można też nie wspomnieć o osławionych szwajcarskich najmitach, których część utworzyła watykańską papieską gwardię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MILITARY_TRADITION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ponieważ ludzkość zawsze miała trudności z harmonijnym współżyciem, ewolucja sztuki wojennej była wręcz koniecznością. Wobec tego w wielu miejscach zawiązały się militarne tradycje, by zwiększyć wydajność wzajemnego zabijania. Na początku oznaczało to po prostu szkolenie milicji, czyli „ochotników”, którzy spełniali wolę władcy w razie wszelakich konfliktów. To Indie uformowały część z najwcześniejszych służb tego typu: po ariańskich inwazjach ok. 2000 r. p.n.e. miasta-państwa doliny Indusu zaczęły utrzymywać szkolone siły milicyjne, by zwalczać Libijczyków, Nubijczyków, Kanaanitów i inne szkodliwe grupy. W Chinach z kolei okres Walczących Królestw bardzo umocnił miejscowe tradycje militarne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MILITARY_TRADITION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
To jednak w Grecji – a konkretnie w Sparcie – zrodziła się najwcześniejsza „profesjonalna” armia: siedmioletni spartańscy chłopcy odsyłani byli do koszar i poddawani indoktrynacji militarnymi tradycjami swojej ojczyzny. Miejsce to mogli opuścić dopiero w wieku 33 lat, by wziąć ślub i założyć rodzinę, jednak aż do 60 roku życia musieli stawiać się na wezwanie. Tymczasem kiedy już dojrzała potęga Rzymu, tradycje wojskowe obejmowały cały wachlarz praktyk: od taktyk i uniformów poprzez formacje aż do salutów. Europejscy następcy Rzymu dodatkowo sformalizowali metodologię masowej przemocy, a w międzyczasie na Dalekim Wschodzie Japonia nierozerwalnie zespoliła swoją kulturę z kodeksem bushido. Do chwili, kiedy proch strzelniczy i benzyna zmieniły wojnę z chwalebnej przygody w coś bliższego raczej ubojni, każda nacja wykształciła już swoje wojskowe tradycje sięgające całe pokolenia wstecz.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MILITARY_TRAINING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Trening wojskowy nie polega jedynie na uczeniu nastolatków, jak chodzić, nie potykając się o nogi kolegów, albo jak skierować włócznie w jednym kierunku, nie wykłuwając sobie oczu. Szkolenia przyzwyczajają ich do wykonywania rozkazów (nawet tych bezsensownych), utrzymywania dobrej kondycji i zabijania (najlepiej bez umierania po swojej stronie, ale to już sprawa mniejszej wagi).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MILITARY_TRAINING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W bojowo nastawionych cywilizacjach, jak Spartanie albo Zulusi, przymusowe, sponsorowane przez rząd szkolenia wojskowe rozpoczynały się już we wczesnym dzieciństwie. Spartański system edukacji, agoge, kładł nacisk na posłuszeństwo, wytrzymałość, odwagę i opanowanie... oraz lojalność wobec państwa jako najwyższą z wartości. Dla porównania edukacja ateńska miała kreować obeznanych w sztuce i naukach myślicieli gotowych też na ewentualną wojnę: młodzi chłopcy spędzali czas na gimnastyce i grach w piłkę, a starsi zajmowali się bardziej militarnie nacechowanymi zajęciami, jak bieganie, boks czy zapasy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MILITARY_TRAINING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wegecjusz twierdził, że Rzymianie najpierw i przede wszystkim trenowali maszerowanie i sprawność, zanim w ogóle dopuszczono ich do ćwiczeń z bronią. Na początku otrzymywali wiklinowe tarcze oraz drewniany oręż, potem zasługiwali na gladius, a na końcu uczyli się korzystać z pilum. Trening cesarskiej armii był na tyle istotny, że budowano w tym celu zadaszone sale, w których można było kontynuować musztrę i ćwiczenia bojowe nawet w zimowych miesiącach. Tymczasem daleko na wschodzie, w Chinach, wojsko było – za wyjątkiem garstki profesjonalistów – komponowane z rekrutowanych z pospólstwa poborowych. Choć każda dynastia miała swoje własne praktyki w tym zakresie, ogółem ci w xianzu (rezerwach) byli zmuszani do przejścia krótkiego wojskowego przeszkolenia, gdy kończyli 20 lat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MILITARY_TRAINING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W feudalnej Japonii ci, którzy należeli do samurajskiej kasty, od kołyski żyli w surowej atmosferze brutalnych treningów i indoktrynacji. Choć sposoby ćwiczenia były tak zróżnicowane, jak sami samuraje, niektóre zasady trwały stosowane konsekwentnie na przestrzeni dziejów Nipponu: zaprawa mentalna, trening fizyczny, praca nad wytrwałością, a to wszystko połączone z technikami walki wręcz i przy użyciu broni. Ideał wojskowego przygotowania, który do dziś naśladuje się na całym świecie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MOBILIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od chwili, gdy pierwszy wódz wezwał wszystkich swych sprawnych fizyczne poddanych, by chwycili za maczugi i ruszyli za jego przewodem, mobilizacja sił stała się prerogatywą każdego rządcy. Tak naprawdę jednak zaistniała ona dopiero, gdy Dyrektoriat rewolucji francuskiej rozpoczął masowy zaciąg, by bronić powstańczych interesów. Do czasu amerykańskiej wojny secesyjnej świat dysponował już natomiast nowymi technologiami – z telegrafem i koleją na czele – które zapewniły nacjom większą wydajność przy rekrutacji i organizacji wojsk. Ocenia się, że Stany Konfederackie Ameryki zmobilizowały do konfliktu około 11% swojej (wolnej) populacji, a Prusy były w stanie zwołać w mgnieniu oka 75% swoich rezerwistów... Co zresztą bardzo skutecznie uczyniły w II wojnie o Szlezwik, wojnie austriacko-pruskiej i francusko-pruskiej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MOBILIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Dwa szybko uprzemysławiające się kraje – Wielka Brytania i Stany Zjednoczone – były wzorem do naśladowania, jeśli chodzi o możliwości mobilizacyjne. Brytyjczycy potrzebowali sposobu na organizację dużych ilości swoich czerwonych kubraków, by bronić odległych zakątków swojego imperium, a Stany Zjednoczone sposobu na organizację dużych ilości kubraków niebieskich, by budować swoje imperialne struktury w równie odległych zakątkach. Wielka Brytania przy starciu z afrykańskimi Burami błyskawicznie zmobilizowała swe szeregi, karne, grzeczne i gotowe. Ameryka, sprowokowana przez kubańskie ruchy niepodległościowe, równie skutecznie zwołała swoje siły, by przygnieść nimi nieszczęsnych Hiszpanów na Karaibach i Filipinach. Europa tymczasem uważnie patrzyła i uczyła się, kiedy więc Austria, a potem również Rosja zaczęły mobilizować armie po zabójstwie arcyksięcia Ferdynanda w lipcu 1914 r., dołączyły do nich wszystkie wielkie mocarstwa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MOBILIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Dwie dekady później wróciły ponownie do tego zajęcia, poczynając od częściowej mobilizacji polskich sił 24 sierpnia 1939 r. w odpowiedzi na napływ niemieckich wojsk na granicę między krajami. Kilka dni później tego samego dokonały Brytania i Francja... Niemcy, Włochy i Związek Radziecki tymczasem znajdowały się już w stanie częściowej mobilizacji. Gdy opadł kurz, większość sił „wolnego świata” przyjęła amerykańską rezolucję w postaci National Security Act (ustawy o bezpieczeństwie narodowym) z 1947 r., czyli kompleksowego planu implementacji metod szybkiej mobilizacji i dyslokacji wojsk. W miarę postępów zimnej wojny podobne założenia traciły jednak sens w obliczu cienia atomowego grzyba.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MYSTICISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Termin „mistycyzm” pochodzi od greckiego słowa oznaczającego „ukrywanie czegoś”. W helleńskiej cywilizacji odnosiło się to do „tajemnych” rytuałów – niekoniecznie religijnych, gdyż brakowało tu powiązań z transcendentalnymi czy boskimi pierwiastkami. Kiedy słowo poznali jednak chrześcijanie, przerodziło się w określenie „ukrytych”, alegorycznych interpretacji Pisma lub „ukrytej” obecności sił, jak na przykład Chrystusa w Eucharystii. Potem jego znaczenie wypaczono jeszcze bardziej, wiążąc je z trzema połączonymi, „teologicznymi” aspektami boskości: biblijnym, liturgicznym i duchowym (dla niechrześcijan kontemplatywnym). Mistycy, czy teistyczni, czy nie, postrzegają na ogół swe mistyczne doznania jako jeden z etapów ludzkiej przemiany.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MYSTICISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Do czasów renesansu, kiedy to mistycyzmu stało się już zbyt wiele, najlepiej można było opisać go jako istną konstelację praktyk, dyskursów, tekstów, instytucji, tradycji i doświadczeń stanowiących drogę ku transcendencji. Co ironiczne, zjawiska te potępiał Kościół, a wielu mistyków, których zrównano z okultystami, było torturowanych i palonych żywcem za ich dążenia ku przejściu w wyższy stan egzystencji. Później, gdy ludzkie horyzonty zostały poszerzone przez oświeceniowe nauki, ścieżki wszelkiego typu mistycyzmów uległy splątaniu: chrześcijańskie, żydowskie, muzułmańskie, buddyjskie, taoistyczne, hinduistyczne, tantryczne i inne. Nadejście epoki nowożytnej wcale jednak nie zgasiło tych mistycznych pożóg, a raczej posłużyło im za dodatkowe paliwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_MYSTICISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Psychologowie pokroju Carla Junga usiłowali połączyć „autentyczność” nauki z mistyczną duchowością, aby odnaleźć tym samym „nieodkryte ścieżki ku nieświadomemu ja”, którymi człowiek mógłby podążyć do „zrealizowania swojej prawdziwej natury i osiągnięcia prawdziwych celów”. Oczywiście mistycy nigdy nie doprecyzowali, o jakie cele dokładnie chodzi... Bez względu jednak na to, czy mistyk podąża apofatyczną (nieopisywalną), katafatyczną (dostępną dla innych), teurgiczną (typu żydowskiej Kabały) czy teologiczną drogą, czy poszukuje „jedności” czy „zapoznania” z wyższą inteligencją, mistycyzm świetnie sobie radzi nawet w XXI wieku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NATIONALISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeśli wierzyć politologom, nacjonalizm „rodzi się i kwitnie we współczesnych społeczeństwach określanych jako posiadające industrialną ekonomię zdolną do samodzielnego utrzymania społeczności, centralne zwierzchnictwo utrzymujące swój autorytet i spójność oraz scentralizowany język lub niewielką grupę języków rozumianych przez ogół ludności”. Prosto natomiast rzecz ujmując, nacjonalizm jest przesadzoną formą patriotyzmu, tendencją do identyfikowania się z własnym państwem silniej niż z miejscowością, regionem czy najbliższymi kręgami rodziny i znajomych. Korzeni tego zjawiska można się doszukiwać wśród dawnych Hebrajczyków. Nie byli jednak jedyni, gdyż za ich przykładem podążyli w kolejnych stuleciach Grecy, Rzymianie, Chińczycy i katolicka Europa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NATIONALISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Rozrost klasy średniej wraz z jej dążeniami do politycznej władzy oraz rychły rozwój myśli demokratycznej pomogły zainicjować świt epoki nacjonalistycznej. Dopiero jednak rewolucja francuska tak naprawdę zrodziła nacjonalistyczne metody ekspresji – ówcześni rewolucyjni myśliciele, którzy ochoczo dołączyli do rządów terroru, uznawali „naród” za pojęcie jednoznaczne z „ludem” i po raz pierwszy lud ten miał stworzyć rząd w zgodzie ze swoją kolektywną wolą, oddając cześć nacji poprzez pochwałę wolności, równości i braterstwa. Tak oto rozpoczęła się polityczna transformacja cywilizacji. W międzyczasie niemieccy filozofowie, jak Hegel i Herder, argumentowali, że poczucie narodowości jest spoiwem współczesnych społeczeństw, umożliwiając wyrażanie siebie poprzez kulturowe wartości narodowe. Potem natomiast wojny napoleońskie zapędziły obywateli do stanięcia naprzeciw zagranicznej dominacji (czy to imperialnej, czy rewolucyjnej) przy wsparciu zapewnianym przez świadomość rasową, etniczną, językową oraz religijną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NATIONALISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Kiedy rozpadało się Święte Cesarstwo Rzymskie, a austro-węgierskie i osmańskie borykały się z trudnościami, wszelkie narodowości poczęły uderzać w nacjonalistyczny ton: m. in. Polacy, Grecy oraz Węgrowie. Na peryferiach, w Irlandii, Norwegii i Bułgarii torowały sobie drogę napędzane rozszalałym nacjonalizmem niepodległościowe kampanie, a niepokorne małe królestwa w Niemczech i Włoszech zespoliły się w nowe twory narodowe o wspólnym poczuciu tożsamości i dziejowego przeznaczenia. W Serbii natomiast sentymenty te zdołały rozniecić wojnę światową... wciąż napędzaną nacjonalizmem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NATURAL_HISTORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Przepiękny, stary, ale dość konfudujący zwrot... bo przecież skoro wiadomo, co oznacza „naturalny” i „historia”, to czy „historia naturalna” nie powinna być dziedziną badającą dawne nieczłowiecze formy życia na Ziemi? Otóż nie. Historia naturalna zajmuje się wciąż istniejącymi zwierzętami, roślinami, grzybami i tym podobnymi w ich naturalnym środowisku. Polegający raczej na obserwacjach niż eksperymentach historycy naturalni często wędrują po różnych mało higienicznych miejscach i z rzadka publikują swoje wnioski.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NATURAL_HISTORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
To Arystoteles jako pierwszy zaprzągł rozum do analizy tego, co spostrzegł w bogactwie natury, ale dopiero Pedanios Dioskurydes znalazł praktyczne zastosowanie dla historii naturalnej w dziedzinie farmakologii. Medyczne zastosowania dóbr natury pozostały głównym sensem badań na tym polu aż do XVIII wieku. Podstawowym, kluczowym elementem dziedziny była narzucona przez Boga scala naturae (czy też „wielki łańcuch istnienia”) ustawiająca wszelkie stworzenie na linearnej skali – od minerałów, roślin i prymitywnych żyjątek po bardziej złożone byty – coraz doskonalsze, z kulminacją w postaci ludzkości. Był to oczywiście koncept, z którym nie kłócił się specjalnie Kościół katolicki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NATURAL_HISTORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
A przynajmniej do czasu, kiedy eksploracja szerszych połaci świata w czasach renesansu nie rzuciła światła na wszelkiego rodzaju nowo odkryte organizmy. Nagły wzrost liczby znanych gatunków zrodził potrzebę systematycznej klasyfikacji tego bogactwa w taksonomiczne grupy, a kulminacją takich prób okazał się opublikowany w 1735 r. rewolucyjny system szwedzkiego naukowca Karola Linneusza. Popularność praktyk historii naturalnej wręcz eksplodowała po zdjęciu z nich ciężkiego jarzma Kościoła, a rozpoczęta w 1749 r. i trwająca do 1804 r. encyklopedyczna seria „Histoire Naturelle, générale et particuliere” zawierała całą wiedzę zebraną przez badaczy historii naturalnej i skompilowaną przez Comte de Buffona w 36 tomach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NATURAL_HISTORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Kiedy nastała epoka industrialna, historia naturalna wzięła już szturmem serca mas. Naturaliści-amatorzy okupowali każdy ogródek, a odkrywcy wciąż przywozili przedziwne stworzenia z odległych miejsc. W Europie i Amerykach zaistniało znienacka wiele stowarzyszeń naturalistycznych i tworzono olbrzymie publiczne muzea, jak te w Londynie i Waszyngtonie, by wystawiać w nich kości, skóry oraz przyszpilone robaki ku uciesze dzieci wszystkich kolejnych epok.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NAVAL_TRADITION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ludzkość toczy nawodne bitwy już od ponad trzech tysiącleci, a pierwszym takim udokumentowanym morskim starciem było według źródeł rozgromienie przez Suppiluliumę, króla Hetytów, cypryjskiej floty i podpalenie ich jednostek handlowych. Tak rozpoczęła się długa marynarska tradycja nawodnych starć i plądrowania morskich szlaków handlowych niefortunnych sąsiadów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NAVAL_TRADITION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Oczywiście to cywilizacje z rozwiniętymi liniami brzegowymi lub sporą liczbą wysp zwykły (choć nie zawsze) rozwijać tradycję barwienia morza czerwienią, zanim zdążyli się tego nauczyć ich bardziej pechowi sąsiedzi. I tak wiosłowe okręty starożytnej Grecji oraz Kartaginy opanowały Morze Śródziemne, taranując lub abordażując (czyli mordując się podobnie jak armie na suchym lądzie) przemierzające akwen statki przeciwników. W starodawnych Chinach opracowano bojowe dżonki, ale pełnoprawna chińska flota musiała poczekać na swe narodziny aż do XII wieku, kiedy rządy sprawowała dynastia Song. W międzyczasie prymat na okolicznych morzach wiodła dynastia Chola ze średniowiecznych Indii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NAVAL_TRADITION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Kiedy przez Europę przetaczał się średniowieczny walec, część jej nacji cieszyła się już dumnymi marynarskimi tradycjami: Wikingowie, Holendrzy, Hiszpanie czy Portugalczycy. Pozwoliło im to na odkrywanie odległych krain i wyrzynanie rdzennej ludności, by zrobić miejsce na osady dla Europejczyków. Kogi, karawele i karaki nie tylko odesłały do lamusa jednostki wiosłowe, ale były też zdolne do przemierzania bezmiarów otwartych mórz. Nikogo też raczej nie zaskoczyło, kiedy te obeznane z falami królestwa zdołały zorganizować imponujące morskie imperia handlowe, gdy średniowiecze poczęło ustępować renesansowi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NAVAL_TRADITION_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Później pojawił się proch strzelniczy, zmieniając na zawsze oblicze okrętowych starć. Skończyły się czasy manewrowania tak, by wbić się dziobem w burtę, umożliwiając piechocie szturm nad relingami, a zaczęło się manewrowanie takie, by statek mógł poczęstować biednego wroga wszystkim, co oferowała jego własna burta. Na zmianie tej skorzystały przede wszystkim te nacje, które od dawna pielęgnowały swoje morskie tradycje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NUCLEAR_PROGRAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy „Trinity” eksplodowała w Nowym Meksyku w lipcu 1945 r., stanowiło to zwieńczenie trwającego całe setki lat projektu naukowego. Uran odkrył w 1789 r. niemiecki chemik Martin Klaproth, Wilhelm Röntgen otrzymał w 1895 r. nagrodę Nobla za odkrycie promieniowania jonizującego, a potem, w roku 1898, Pierre i Maria Curie otrzymali rad z uraninitu – w tym samym roku, kiedy Samuel Prescott unaocznił światu, że radiacja niszczy bakterie (i inne żywe organizmy). Między 1898 i 1938 r. pojawiło się jeszcze więcej odkryć na tym polu... Aż w końcu Hahn i Strassmann udowodnili osiągnięcie w swoich eksperymentach rozpadu atomowego jądra. Lise Meitner, Otto Frisch i Niels Bohr wyliczyli natomiast napięcie otrzymanej z podziału jądra energii na około 200 milionów woltów, którą to wartość Frisch potwierdził eksperymentalnie w styczniu roku 1939.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NUCLEAR_PROGRAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wojna światowa przyniosła cywilizacji Projekt Manhattan, w którym Stany Zjednoczone robiły, co mogły, by jako pierwsze zbudować bombę atomową. W efekcie tych naukowych zmagań powstało urządzenie ochrzczone „Małym Chłopcem”, które zrzucono na Hiroszimę 6 sierpnia 1945 r., niszcząc 12 kilometrów kwadratowych miasta i zabijając około 75 tysięcy ludzi (trudno ocenić faktyczną ich liczbę, gdyż 90% miejskich lekarzy i 93% pielęgniarek również zginęło w eksplozji). Do grudnia tego samego roku kolejnych 75 tysięcy ocalałych zmarło z powodu choroby popromiennej. Kiedy Japonia odmówiła natychmiastowej, bezwarunkowej kapitulacji, Truman nakazał zrzucenie drugiej bomby na miasto Nagasaki, z podobnym efektem. Japonia skapitulowała.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_NUCLEAR_PROGRAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Teraz jednak wszyscy pragnęli już mieć swoją bombę. W latach 50. i 60. XX w. USA i ZSRR ścigały się o nuklearną dominację aż do osiągnięcia punktu szaleństwa – MAD, Mutually Assured Destruction, „wzajemnie zapewnionej destrukcji”. W tych samych dekadach angloamerykańska współpraca zapewniła bombę Brytyjczykom, a Chiny przerodziły się w mocarstwo atomowe w roku 1964 dzięki Rosji, której przyszło potem tego pożałować. Francja rozwijała natomiast atomowy arsenał samodzielnie. Od tego momentu pięć potęg usiłowało zapędzić apokaliptycznego dżina z powrotem do butelki, ale programy nuklearne zaczęły rozwijać takie kraje jak Indie, Pakistan, Izrael, Libia, Iran czy Korea Północna.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_OPERA_BALLET_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy już europejska cywilizacja posiadała wyedukowane, bogate elity, które miały stanowczo zbyt wiele wolnego czasu i szukały czegoś, co odróżni ich od pozbawionych gustu plebejuszy, świat był gotowy na przyjęcie baletu. Jacopo Peri skomponował w okolicach 1597 r. dla grupy florenckich humanistów (Cameraty florenckiej) dzieło uznawane obecnie za pierwszą z oper. W międzyczasie przez całe stulecie balet ewoluował jako odnoga dworskich tańców w renesansowych Włoszech i wykształcił swoje ikoniczne formy we Francji. W epoce baroku obydwie szkoły zostały jeszcze dokładniej dopracowane (m. in. oddzielone od muzyki i tańca) w takich centrach kulturowych, jak Neapol, Wiedeń, Paryż i inne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_OPERA_BALLET_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Na początku epoki baroku dominującym stylem tej dziedziny sztuki była opera seria, czerpiąca wątki fabularne z klasycznych mitologii i polegająca na głosach kastratów przy głównych rolach. Chociaż opery takie skupiały się na poezji słów, pod koniec epoki ustąpiły wirtuozerii wokalnej według szkoły bel canto. W tak zwanych „złotych latach opery” kompozytorzy tacy jak Verdi i Wagner kreowali niepowtarzalne krajowe tradycje. W okresie po rewolucji francuskiej powstała natomiast nowa, industrialna klasa średnia z zasobami finansowymi pozwalającymi jej na wizyty w teatrach i dążenie ku „ukulturowieniu”. Niewiele później przez Europę przetoczyła się zaś fala romantyzmu, a opera stała się dostępniejsza dla bardziej pretensjonalnych plebejuszy. W ciągu kilku dekad mogły się nią delektować nawet niższe klasy społeczne, gdyż fonograf i radio sprowadziły ją pod strzechy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_OPERA_BALLET_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W XVI wieku Katarzyna Medycejska, żona władcy Francji Henryka II i kuratorka sztuki (między innymi), sponsorowała pokazy wysublimowanych tańców, ballet de cour, ku uciesze szlachciców i dam odwiedzających jej pełne przepychu dworskie bale. Stulecie później Ludwik XIV, wielki pasjonat tańca, zechciał spopularyzować i ustandaryzować balet, pomagając w 1661 r. w ustanowieniu paryskiej Académie Royale de Danse. W okolicach roku 1681 baletowe spektakle zdążyły się przenieść z dworów na scenę, a wczesne balety epoki romantyzmu, jak na przykład Giselle czy La Sylphide, zdobyły popularność daleko za granicami Francji... a zwłaszcza w carskiej Rosji. Rosyjscy kompozytorzy i choreografowie tworzyli wybitne dzieła pokroju „Dziadka do orzechów”, „Jeziora łabędziego” oraz „Śpiącej królewny”, które były doceniane nawet przez zmęczone wojnami i rewolucjami pospólstwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_RAPID_DEPLOYMENT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Większość krajów pierwszego świata posiada obecnie wojska zdolne do szybkiego rozlokowania w terenie. W przeciwieństwie do lokalnych (przykładem takowych może być amerykańska Gwardia Narodowa) te siły szybkiego reagowania przeznaczone są do działań poza granicami kraju. Ogólnie rzecz biorąc, składają się na nie elitarne oddziały, takie jak amerykańska 82 Dywizja Powietrznodesantowa, 75 Pułk US Army Rangers czy brytyjscy Royal Marines. Wszystkie one mają misję utrzymywania żołnierzy w stanie ciągłej gotowości do rozpoczęcia działań w przeciągu 18 godzin od nadejścia rozkazów. Są też wyszkolone w przeprowadzaniu desantów na terytorium wroga oraz w przejmowaniu i zabezpieczaniu kluczowych obiektów (jak lotniska czy plaże) dla sił głównych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_RAPID_DEPLOYMENT_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Historia sił szybkiego reagowania jest, jak to zazwyczaj bywa w przypadku elitarnych jednostek wojskowych, bogata i różnorodna. Najstarszymi tego typu formacjami była piechota morska, która swoje korzenie wywodzi z morskich sił desantowych Piotra Wielkiego oraz ze stworzonego przez Kongres Kontynentalny w 1775 roku Korpusu Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych. Ta ostatnia wsławiła się szybkością działania podczas takich starć, jak I wojna berberyjska, wojna amerykańsko-meksykańska czy powstanie bokserów, a także licznych misji w obronie amerykańskich interesów na całym świecie. W Europie w tym czasie powstały formacje takie jak szaserzy, grencerzy i jegrzy (w zależności od państwa), które również można było szybko zmobilizować i wysłać na granice. Z czasem stworzono również jednostki powietrznodesantowe i powietrzne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_RAPID_DEPLOYMENT_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wraz z rozpoczęciem zimnej wojny obie strony konfliktu zaczęły opracowywać plany działania sił szybkiego reagowania uwzględniające udział wielu rodzajów wojsk. W Wielkiej Brytanii powstała Joint Rapid Reaction Force złożona z wyspecjalizowanych jednostek wszystkich czterech rodzajów wojsk i zdolna do przeprowadzania operacji w ramach działań NATO, Unii Europejskiej czy ONZ. Stany Zjednoczone stworzyły w marcu 1980 roku własne siły o nazwie Rapid Deployment Joint Task Force, których misją było „utrzymywanie stabilności regionu i zapewnienie eksportu ropy z Zatoki Perskiej na zachód”. W Rosji w 2009 roku stworzono Kolektywne Siły Operacyjnego Reagowania, które zastąpiły w dużej mierze radzieckie jednostki WDW (powietrznodesantowe).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_POLITICAL_PHILOSOPHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W swojej najbardziej podstawowej formie filozofia polityczna skupia się na koncepcji kreowania rządów: jaką formę powinny przyjąć, jak postrzegane mają być pojęcia wolności, sprawiedliwości, prawa oraz innych cywilizacyjnych fikcji, a także jakie prawa i obowiązki winni otrzymać obywatele. Nietrudno zgadnąć, że filozofowie polityczni rzadko zgadzają się w jakiejkolwiek kwestii, a co więcej, nawet samo znaczenie terminu „polityczny” stanowi wśród nich jeden z najgorętszych tematów dysput.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_POLITICAL_PHILOSOPHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Filozofia polityczna ma swoje początki w dyskusjach etycznych dotyczących tak zwanego dobrego życia. Ponieważ ludzie są z natury zwierzętami społecznymi – z ukłonem dla garstki prawdziwych pustelników – powstaje pytanie, jak należy się zachowywać wśród pobratymców. Chińska filozofia polityczna ma na przykład bardzo długie tradycje i sięga korzeniami do pism Konfucjusza z VI w. p.n.e. Pierwszym dziełem zachodniej filozofii politycznej było natomiast Platońskie „Państwo”, którego autor poszukiwał lekarstw na to, co postrzegał jako niesprawiedliwość i nierówność. W tym właśnie celu zaproponował pierwszy spośród licznych utopijnych (bo opartych na „moralności”) systemów politycznych. Rzymska filozofia polityczna podlegała zaś silnym wpływom stoików, na ogół więc wykazywała nieco większy pragmatyzm.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_POLITICAL_PHILOSOPHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po kilkuset latach bardziej teologicznego podejścia, w czasach renesansu, filozofia polityczna powróciła do pragmatyzmu, co widać jaskrawo w dziełach Niccolo Machiavellego. Nieco później grupa intelektualistów (Rousseau, Hobbes, Locke, Montesquieu i inni) zaczęła pokrzykiwać o „społecznym kontrakcie”, prawach człowieka, równości i i tym podobnych, doprowadzając do serii rewolucji, z naciskiem na francuską, która postawiła porządek cywilizacyjny do góry nogami. Aby dodatkowo wszystko skomplikować, wraz z umacnianiem się industrializmu marksistowska myśl polityczna (jak Marksa, Engelsa, Lenina itd.) poczęła proponować kolejną odmianę politycznej struktury, radykalny socjalizm, jako „jedyną słuszną” formę rządów... rozpoczynając następną krwawą rewolucję.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_PROFESSIONAL_SPORTS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Przez większość historii ludzkości człowiek ciężko pracował, by móc się też „zabawić” i cieszyć chwilami wypoczynku. Wypoczynek stanowił jednak głównie przywilej możnych, a wszyscy inni stawali codziennie w obliczu nieustającej walki o jedzenie, schronienie, ubranie oraz bezpieczeństwo. Choć lud zawsze doceniał udział w i kibicowanie sportowym rozgrywkom, zwłaszcza drużynowym, na ogół były to zmagania raczej amatorskie, jeśli nie liczyć krwawych rzymskich wyścigów zaprzęgów, mezoamerykańskich meczy piłkarskich i perskiego polo. Kiedy jednak okazało się, że przemysł rozrywkowy przeżył rozkwit wraz z rewolucją industrialną, a ludzie gotowi są płacić za oglądanie profesjonalnych atletów, mając na to nawet wolne od pracy godziny... cóż, sport stał się nagle prawdziwą profesją.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_PROFESSIONAL_SPORTS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Publiczne szkoły i kluby sportowe stanowiły w Anglii prawdziwy szał już od lat 60. XVII wieku, a w połowie wieku XVIII powstały pierwsze drużyny krykietowe „pierwszej klasy” (półprofesjonalne). W międzyczasie świat pochłaniała rewolucja przemysłowa, tak więc masy, które napływały do miast, sprowadzały ze sobą swoje prowincjonalne dyscypliny sportu, a postępy w dziedzinie transportu i komunikacji otworzyły drużynom uniwersyteckim drogę do współzawodnictwa. Pojawiła się więc nagle potrzeba wprowadzenia ujednoliconego regulaminu i w 1848 r. powstały zasady Cambridge kodyfikujące rozgrywki piłki nożnej (zwanej też futbolem, choć dziś pojawiają się pewne scysje na ten temat). To z kolei doprowadziło do ustanowienia w roku 1863 londyńskiego Stowarzyszenia Piłki Nożnej, które stało się pierwszym organem zarządzającym przeznaczonym dla publiki sportem. Rok wcześniej natomiast klub futbolowy Notts County zapłacił za część swoich graczy, stając się pierwszym profesjonalnym klubem świata.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_PROFESSIONAL_SPORTS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W międzyczasie za wielką wodą, gdzie właśnie skończyła się wojna secesyjna, dyscyplina zwana baseballem zaczęła zwracać uwagę pospólstwa północno-wschodnich Stanów. Ponieważ pieniądze zdawały się świetną zachętą dla sportowców, kilka wczesnych drużyn baseballowych zaczęło wypłacać zawodnikom pensje, poczynając od Cincinnati Red Stockings w 1869. W roku 1871 została utworzona pierwsza profesjonalna liga baseballowa, a na przełomie wieków większość dużych miast we wschodnich Stanach posiadała po minimum jednej profesjonalnej drużynie w jednej z lig: amerykańskiej lub narodowej. Wtedy właśnie sporty przestały być „zabawą”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_RECORDED_HISTORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pragnienie zrozumienia przeszłości okazało się kolejną z podstawowych ludzkich potrzeb, a historyczne zapiski wykwitały we wszelakich cywilizacjach starożytnych czasów. Najwcześniejsze proste chronologie pochodzą ze starożytnej Mezopotamii oraz Egiptu, jednak pierwszym autentycznym i wiernym historycznym przekazem, który nie był kolejną ryciną w świątyni lub grobowcu, były chińskie „Dwadzieścia cztery historie”, czyli oficjalne annały tamtejszych dynastii, poczynając od ok. 3000 r. p.n.e., a kończąc na dynastii Ming w XVII w. naszej ery. Od czasów Tang każda dynastia oficjalnie już zlecała skrybom spisanie historii swych poprzedników na podstawie dworskich ksiąg. Ostatecznie całość dzieła osiągnęła rozmiar 3213 tomów (o cokolwiek dyskusyjnej wartości).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_RECORDED_HISTORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W basenie Morza Śródziemnego Herodota z Halikarnasu (ok. 450 r. p.n.e.) powszechnie postrzega się jako „ojca historii”, choć to żyjący równolegle z nim Tukidydes tak naprawdę podszedł do dziejopisarstwa jako do metodycznej relacji z faktycznych zdarzeń. Uznawał on historię za efekt ludzkich wyborów, ciąg zależności przyczynowo-skutkowych, a nie kwestię boskich interwencji, przy czym obstawał Herodot (po nim zaś niemała gromada chrześcijańskich uczonych). Przez całe średniowiecze i renesans postrzegano (i opisywano) historyczne wydarzenia poprzez pryzmat religii. Przywrócenie historii do świeckich łask spadło na niemieckiego myśliciela Georga Friedricha Hegla. Dopracował on po prostu podejście arabskiego historyka Ibn Khalduna, według którego przeszłość była dziwnym i domagającym się interpretacji krajobrazem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_RECORDED_HISTORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Szczytowy punkt oświeceniowej historii osiągnięty został wraz z powstaniem monumentalnego, opublikowanego w 1776 r. sześciotomowego dzieła Edwarda Gibbona na temat zmierzchu i upadku Cesarstwa Rzymskiego. Nacisk na obiektywność oraz korzystanie z bezpośrednich źródeł uczynił z Gibbona pierwszego „nowoczesnego historyka”. Podobnie traktuje się się Leopolda von Ranke (1795–1886), który koncentrował się na badaniach archiwalnych i analizie historycznych dokumentów, ze szczególnym uwzględnieniem narracji historycznej. Kiedy już francuska szkoła Annales i marksistowsko-leninowska metodologia wzbogaciły możliwości interpretacji historii, nie była ona tylko suchą kolekcją faktów, ale też oferowała pewien wgląd w to, jak... i czemu... cywilizacja poszła w tę, a nie inną stronę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_REFORMED_CHURCH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Powiadają, że odrobina buntu się od czasu do czasu przydaje, niewiele jednak jego aktów skutkuje tak głębokimi przemianami, jak protestancka reformacja z XVI wieku. Niemiecki teolog, Marcin Luter, skrzesał jej iskrę, protestując przeciw praktykom odpustowym Kościoła katolickiego, dzięki którym bogacze mogli dosłownie zapłacić, by nie pójść do piekła. Jego idee przemówiły do coraz to liczniejszej w Europie rzeszy przeciwników tego obyczaju i ostatecznie doprowadziły do religijnej schizmy na łonie kościoła. Wkrótce luteranizm rozprzestrzenił się w Świętym Cesarstwie Rzymskim, reformowane denominacje pojawiły się w Szwajcarii i Holandii, w Szkocji zaś doszło do narodzin kongregacji prezbiteriańskich. W tym samym czasie zaś Henryk VIII, król Anglii, stworzył Kościół anglikański, by umożliwić sobie rozwód z ówczesną żoną i poślubienie młodszej Anne Boleyn.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_REFORMED_CHURCH_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Katolicyzm już od pewnego czasu nie był w najlepszej formie po tym, jak humanizm i rewolucja naukowa zanegowały rzetelność jego „świętego” pisma. Ponadto wolnomyślicielstwo znalazło podatny grunt w kwitnących miejskich aglomeracjach i pośród rosnącej (i mocno zdeterminowanej) klasy średniej. Jak to często bywa, reformacja przyniosła ze sobą też całe morze krwi: wojna trzydziestoletnia zdewastowała Niemcy, kosztując życia około 25% do 40% ich populacji, która stanęła na drodze usiłującego przywrócić katolicyzmowi chwałę Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Pokój westfalski z 1648 r. położył wreszcie kres tej wojnie, ustanawiając, iż każdy suweren posiadać będzie prawo do wyboru swojej państwowej religii, a chrześcijanie wszelkich nacji zachowają prawo do publicznego praktykowania swojej wiary (rzecz jasna w określonych godzinach).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_REFORMED_CHURCH_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Religijne reformy w żadnym wypadku nie były zjawiskiem ograniczonym do chrześcijaństwa. Ruchy reformacyjne w islamie i judaizmie doprowadziły do powstania odgałęzień pierwotnej wiary. Celem tych reformatorów było zaadaptowanie tradycji ich „Kościołów” do liberalnych, podkreślających prawa człowieka wartości. Zaczęło się od różnic w interpretacji głównych wartości wiary oraz położenia nacisku na ewolucyjny charakter religijnych zobowiązań i praktyk. Podobne ruchy występowały też w buddyzmie i hinduizmie, bo te starożytne religie także walczą o swoje miejsce w nowoczesnej cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SCORCHED_EARTH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W wojnie nigdy nie chodzi po prostu o pokonanie armii wroga. By wygrać, należy zmiażdżyć też jego morale i pozbawić go środków pozwalających kontynuować walkę. Ten przykry fakt doskonale znany był cywilom od starożytności aż do późnego renesansu, jednak dopiero dokonania rewolucji przemysłowej uczyniły z gwałtownej i totalnej destrukcji stosowaną w praktyce strategię wojskową.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SCORCHED_EARTH_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Taktyka spalonej ziemi pozbawia przeciwnika możliwości prowadzenia wojny – zniszczeniu ulegają żywność, zapasy, infrastruktura i wszystko inne, co może przydać się wrogowi. Car Rosji Aleksander I spowolnił inwazję Napoleona Bonaparte w 1812 i zagłodził jego żołnierzy, nakazując palenie rosyjskich wiosek. Stosując taktykę spalonej ziemi, zniszczył uprawy własnego narodu, nie pozwolił jednak również armii wroga na ich wykorzystanie. Z kolei podczas wojny secesyjnej generał William T. Sherman wykorzystał tę samą metodę na terytorium wroga. Jego „marsz ku morzu” doprowadził do zniszczenia setek kilometrów kolei, rozkradnięcia wielu tysięcy ton żywności i spalenia licznych obiektów zarówno wojskowych, jak i cywilnych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SCORCHED_EARTH_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Choć metodę spalonej ziemi stosowało w różnym zakresie wiele krajów, na wielką skalę wykorzystano ją podczas II wojny światowej – zwłaszcza podczas niemieckiej inwazji na Związek Radziecki. Czego podczas natarcia Niemców nie zniszczyła Armia Czerwona, zlikwidowali najeźdźcy podczas swojego odwrotu trzy lata później. Straszliwy, wielkoskalowy wpływ tej taktyki na życie ludności cywilnej, o którym przekonano się ponownie podczas konfliktów w Korei i Wietnamie, sprawił, że została ona zabroniona w ramach podpisanej w 1977 Konwencji Genewskiej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SOCIAL_MEDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
FYI, media społecznościowe zawierają całą wiedzę na temat ludzkiej cywilizacji... a przynajmniej te jej strzępki, które znają połączeni w nich ludzie. Może tylko poza informacją, czy media te stanowią skarb, czy klątwę XXI wieku. Tak czy inaczej, większość nie jest nawet pewna, od czego to wszystko się zaczęło. LMAO.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SOCIAL_MEDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Z4n1m powstało „Six Degrees”, sieciowe blogi i MySpace, zaistniał pierwszy telefoniczny BBS stworzony w 1978 r. w Chicago przez Warda Christensena i Randy'ego Suessa. Te prymitywne sieciowe pokoje spotkań były niezależnie stworzonymi skrawkami kodu, które pozwalały użytkownikom na komunikację za pośrednictwem centralnego serwera, dzięki któremu mogli pobierać pliki i publikować dostępne dla wszystkich wiadomości. OMG! Takie czysto tekstowe usługi szybko zdobyły serca użytkowników, a od lat 80. do wczesnych 90. pojawiły się liczne serwisy (jak FidoNet) łączące BBS-y w ogólnoświatowe forum komunikacyjne. W międzyczasie komercyjne usługi typu CompuServe wkroczyły w domenę publiczną, oferując fora dla wszelkich dziedzin tematycznych... i nowy wynalazek ochrzczony „e-mailem”. Tak oto, z prędkością modemu, tysiące przedstawicieli generacji X zostało wplątanych w sieć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SOCIAL_MEDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W 1997 r. otwarto pierwszy portal, który można bezdyskusyjnie uznać za społecznościowy: SixDegrees.com. Przetrwał on tylko do roku 2001, będąc zasypywanym istnymi pryzmami spamu, ale wcześniej pozwalał subskrybentom na tworzenie oraz aktualizowanie prywatnych profili i „zaznajamianie” się z innymi użytkownikami. Do roku 2000 Internet dosięgnął swoimi mackami około 100 milionów ludzi, którzy obsiedli pokoje dyskusyjne, rozmawiając, randkując i dzieląc się „contentem”. Pierwsza większa fala mediów społecznościowych uderzyła już wkrótce, przynosząc premiery LinkedIn (2002 r.) i MySpace (2003 r.). IMHO jednak to dopiero należący do Marka Zuckerberga, otwarty w 2004 r. Facebook wraz ze stworzonym w 2006 r. Twitterem zbudowały „jednolity” świat portali społecznościowych. Dziś te i dziesiątki innych serwisów (Flickr, Tumblr, Habbo, Sina Weibo itd.) umożliwiają udostępnianie praktycznie każdego rodzaju tekstu, nagrania czy obrazu za pomocą najróżniejszych urządzeń, w tym mobilnych... Choć, TBH, z dnia na dzień coraz trudniej jest oddzielić ziarna od plew.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SPACE_RACE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Po wojnie Stany Zjednoczone i Związek Radziecki zabrały się za rekrutację, przymuszanie lub najzwyklejsze porwania setek ocalałych niemieckich naukowców... a najpopularniejsi byli uczestnicy nazistowskich programów rakietowych. Wraz ze wzrostem temperatury Zimnej Wojny kosmos stał się kolejnym polem zderzenia dwóch supermocarstw, na którym obydwie strony usiłowały udowodnić wyższość swojej technologii (i, tym samym, całego systemu polityczno-militarno-ekonomicznego). Początkowo założeniem było wystrzelenie większych wersji niemieckich rakiet V-2, które byłyby w stanie zanieść głowice do dalekich miast, wkrótce jednak niektórzy wizjonerzy dostrzegli „lepsze” zastosowanie dla tych balistycznych pocisków: w 1955 r., na przestrzeni ledwie 4 dni, obydwa państwa publicznie, niezależnie od siebie ogłosiły, że do roku 1957–58 umieszczą na orbicie sztucznego satelitę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SPACE_RACE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Sowieci zwyciężyli na pierwszym odcinku kosmicznego maratonu, wystrzeliwując w październiku 1957 r. swojego Sputnika I. Cztery miesiące później Niemiec von Braun (stojący na czele amerykańskich starań) wraz ze swoją ekipą z Cape Canaveral zamontowali Explorera I na szczycie czterosegmentowej Juno I, posyłając je ku niebiosom. Najbliższych kilka lat upłynęło pod znakiem wystrzeliwania nieszczęsnych psów i małp na wycieczki bez biletu powrotnego, by wreszcie w roku 1961 Rosjanie posłali na orbitę Jurija Gagarina... który wyjątkowo mógł z niej wrócić. I znów Amerykanie przegrali wyścig o kilka miesięcy, gdyż John Glenn zwiedził ziemską orbitę w swoim Friendship 7 dopiero w lutym roku 1962. Kiedy prezydent Stanów Kennedy wygłosił swoją śmiałą tezę, jakoby Ameryka miała umieścić człowieka na Księżycu jeszcze przed końcem dekady, współzawodnictwo znów nabrało rumieńców.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SPACE_RACE_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Kolejne lata naznaczone były zestawem dość spektakularnych porażek (wybuchająca rakieta, raj dla fotografa), zarówno ze strony Sowietów, jak i Amerykanów, lecz w kulminacyjnym punkcie tego okresu, w roku 1968, udało się wystrzelić Apollo 8, pierwszą załogową misję na orbitę Księżyca. 20 lipca 1969 r. amerykański astronauta Neil Armstrong ogłosił wykonanie „jednego małego kroku dla człowieka i wielkiego dla ludzkości”. W lipcu 1975 r., kiedy topniały lody pomiędzy Rosją i Ameryką, kosmiczny wyścig został zwieńczony pierwszą wspólną misją: dokowaniem Apollo-Sojuz.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_STATE_WORKFORCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Praca powstała wraz z Homo sapiens. Dzięki zdolności tworzenia narzędzi, złożonej strukturze mózgu i językowi mówionemu organizacja pracy umożliwiła człowiekowi podbój natury, a także wyraźnie odróżniła istoty ludzkie od pozostałych zwierząt. Historyk Karl Wittfogel sugeruje, że wielkoskalowe projekty irygacyjne w starożytnej Mezopotamii i Egipcie, budowane przez zbieranych przez państwo pracowników, były powodem zaistnienia cywilizacji: specjalizacji pracy, wyłonienia się klas społecznych, zorganizowanego rządu oraz hierarchii kulturowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_STATE_WORKFORCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Poza mobilizacyjnymi praktykami armii milicyjnej, zdolność naboru krajowej siły roboczej do gigantycznych projektów publicznych była główną oznaką potęgi starożytnego władcy i jego „dbałości” o swój lud. Z czasem takie publiczne przedsięwzięcia przyjęły bardzo zróżnicowane formy: Wielka Piramida w Gizie potrzebowała około 100 tysięcy robotników na przestrzeni ponad 20 lat, a Wielki Mur Chiński pochłonął jeszcze więcej roboczogodzin kilku kolejnym pokoleniom. W tych oraz innych projektach harowali na ogół chłopi (a nie niewolnicy, którzy byli stanowczo zbyt cenni, by poświęcać ich tysiącami na budowanie cudów) służący państwu w obowiązkowym czynie społecznym. Rzymianie wprowadzili zaawansowane techniki organizacyjne dla swojej wyszkolonej siły roboczej, by stworzyć infrastrukturę, która uczyniła Rzym imperium na miarę tysiąclecia: drogi, akwedukty, łaźnie publiczne, przystanie, doki, latarnie morskie, a także obiekty rekreacyjne, jak Koloseum albo Circus Maximus.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_STATE_WORKFORCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Taka służba cywilna dla państwa przyjmowała najróżniejsze formy, ale ogółem wiązała się z płacą niepłatną i niedobrowolną. W cywilizacji Zachodu na przykład popularną formą organizacji pracowników było corvée, pańszczyzna, czyli niestałe zatrudnienie okresowe – w starożytności służyło ono wykonywaniu pojedynczych, wielkich projektów, a na Dalekim Wschodzie przerodziło się w stałą liczbę dni w roku, które poświęcone były służbie władzy. Poddaństwo było też zupełnym standardem w feudalizmie, a chłopi mieli pracować dla „pana na ziemi” wedle uznania tego ostatniego (czy też ostatniej) – dotyczyło to również wspierania monarchy lub Kościoła katolickiego w ich najnowszych konstrukcyjnych eskapadach. Później rewolucja przemysłowa podarowała ludzkości więzy długów oraz zależność od pensji... choć kolektywne negocjacje, stawki minimalne, pracownicze prawa dzieci, więźniów i 40-godzinny tydzień pracy praktycznie unicestwiły całą państwową siłę roboczą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SUFFRAGE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Powszechne prawo wyborcze – nietypowa demokratyczna koncepcja dopuszczająca wszystkich do głosu. Przed pierwszą serią reform w 1832 r. przeprowadzoną w Zjednoczonym Królestwie tylko 3% męskiej populacji kraju kwalifikowało się do udziału w głosowaniach. Ogólnie rzecz biorąc, zarówno w Amerykach, jak i Europie prawo głosowania zależało od zarobków i wartości majątku danego osobnika. Wobec tego większość głosujących była zarówno bogata, jak i płci męskiej. Wraz z początkiem XIX wieku pierwsze idealistyczne grupki walczyły o uprawnienie również kobiet, niemajętnych, imigrantów oraz innych mniejszości, osiągając nawet pewne sukcesy (jak 15. poprawka do Konstytucji USA wprowadzona w roku 1870), głosowanie wciąż pozostawało jednak przede wszystkim przywilejem białych mężczyzn z klasy średniej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SUFFRAGE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Choć historia powszechnego równouprawnienia stanowi istny miszmasz ruchów reformacyjnych, protestów społecznych i prasowych diatryb, najwidoczniejsze (i najhałaśliwsze) były sufrażystki w Stanach Zjednoczonych oraz Wielkiej Brytanii. Co prawda w większości krajów kobiety musiały jeszcze dekadami czekać na sprawiedliwe traktowanie, ale pojawiały się pojedyncze miejsca, w których widać je było przy urnach. Tak było od 1718 do 1772 r. w Szwecji-Finlandii, od 1755 do 1769 na Korsyce, a nawet od 1776 r. w New Jersey (choć odwołano tam tę możliwość w 1807).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_SUFFRAGE_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W Stanach Zjednoczonych kampania na rzecz równouprawnienia wyborczego kobiet rozpoczęła się tak naprawdę w roku 1848 kiedy to grupa abolicjonistów, głównie kobiet, zebrała się w Seneca Falls, by omówić kwestię demokratycznych praw kobiet. Wynikiem były usilne, a czasem nawet agresywne, dążenia ku prawom wyborczym. W Zjednoczonym Królestwie natomiast, po nieudanej ustawie reformacyjnej z 1832 r., temat sufrażystek stał się dyskusją polityczną, prowadząc do utworzenia Krajowego Stowarzyszenia Na Rzecz Praw Sufrażystek w roku 1867 i jeszcze bardziej bojowo nastawionej Polityczno-Społecznej Unii Kobiet w 1903. Choć proces uległ zahamowaniu, gdy świat skupił się na I wojnie światowej, odpowiednio w 1920 i 1928 r. USA i Zjednoczone Królestwo przyznały wreszcie kobietom pełne prawa wyborcze... Choć o wiele później od Nowej Zelandii (1893 r.) i Finlandii (1906 r.).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_THEOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy cywilizacja wykształciła zorganizowaną religię, pojawili się też teolodzy. Teologia to „dyscyplina filozofii skupiająca się na religijnych spekulacjach i apologetyce”, zajmująca się tym, co święte, człowieczeństwem i „boskością”, zbawieniem oraz eschatologią. Próbując stać się nauką równie systematyczną i praktyczną, jak pozostałe, teologia wykształciła całe zastępy „izmów”: agnostycyzm, ateizm, deizm, dualizm, monoteizm, panteizm, politeizm, animizm, totemizm i wiele podobnych. Choć niewątpliwie znajduje ona swoje zastosowanie we wszystkich religiach, myśl teologiczna zwykła najlepiej współgrać z wiarami abrahamowymi: judaizmem, chrześcijaństwem, islamem i ich odnogami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_THEOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Filozof Platon utożsamiał termin „teologia” z dziedziną mitów, które – nawet posiadając wciąż aktualny potencjał edukacyjny – i tak zostałyby ostatecznie wykreślone z racjonalnego postrzegania. Ta identyfikacja teologii z mitologią cieszyła się potem popularnością wśród śródziemnomorskich cywilizacji, póki chrześcijanie nie ogłosili, że teologia jest sposobem na wielbienie niebiańskich zamysłów lub na „przyjęcie” wiary i „głoszenie” nowo poznanych prawd. I tak w chwili nastania wczesnego średniowiecza teologia była już próbą stworzenia przez wiernych logicznego i rozsądnego konstruktu wiary, na wyrażenie go w racjonalny sposób oraz umieszczenie w kontekście zarówno „prawdziwego”, jak i duchowego świata. W renesansie teologowie robili natomiast wszystko, co w ich mocy, żeby odciąć się od mistycyzmu i zapracować sobie na godną reputację w środowiskach akademickich.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_THEOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W późnym średniowieczu i wczesnym renesansie teologia była też kluczowym przedmiotem na większości uniwersytetów, dzierżąc miano „królowej nauk” i służąc za zwieńczenie poznawania wszystkich triviów i quadriviów, których oczekiwało się po młodych, wykształconych ludziach. Zaszczytna pozycja teologii w uniwersyteckich programach zaczęła się w końcu chwiać za oświecenia, ze szczególnym wskazaniem na Niemcy. Większość nierozstrzygniętych debat od tamtego czasu krążyła wokół zagadnienia, czy metody teologiczne są zasadniczo teoretyczne i naukowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_THE_ENLIGHTENMENT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Oświecenie było rozległym intelektualnym, filozoficznym, kulturowo-społecznym zjawiskiem charakteryzującym się dążeniem do empiryzmu, naukowego racjonalizmu i redukcjonizmu objawiających się w kwestionowaniu religijnej oraz politycznej ortodoksji. Zrodziło się z myśli kilku wpływowych filozofów piszących niezależnie od siebie na najróżniejsze tematy – polityczne, naukowe, religijne bądź estetyczne – oraz rozprowadzających swoje opinie po krainach Europy, gdzie ich przemyślenia łączyły się, przenikały i mutowały. Krótko mówiąc, uderzyła fala powodziowa racjonalizmu... przerzucając cywilizacyjną łódź na nowy kurs.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_THE_ENLIGHTENMENT_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Potęga rozumu po raz pierwszy analizowana była przez filozofów starożytnej Grecji, takich jak Platon, Arystoteles, Zenon, Sokrates, czy Tales z Miletu. Rzymianie przyjęli i zaadaptowali grecką szkołę myślenia, by oprzeć swój światopogląd na racjonalnym porządku naturalnym i naturalnych prawach, lecz Kościół w kolejnych stuleciach odrzucał większość ich postulatów, dopóki Tomasz z Akwinu nie wskrzesił rozumu jako narzędzia do pojmowania świata... Choć i tak uplasował go poniżej duchowych objawień i głoszonych przez Kościół prawd. Wkrótce ponowne odkrycie klasyki starożytności i wkroczenie na ścieżkę humanizmu, nauk eksperymentalnych, renesansu oraz protestanckiej reformacji przyniosły nowy sposób rozumowania. Myśliciele tacy jak Bacon, Galileusz i Kopernik negowali kościelne dogmaty dotyczące funkcjonowania wszechświata, a inni, z grona Woltera, Diderota, Rousseau, Hume’a czy Smitha, proponowali nowe refleksje dotyczące ludzkiego bytu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_THE_ENLIGHTENMENT_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Niektórzy historycy wytyczają granice okresu oświecenia pomiędzy rokiem 1715 (kiedy zmarł Ludwik XIV) a 1789 (początkiem rewolucji francuskiej), gdyż to wtedy właśnie najwięksi myśliciele wymieniali się poglądami, spotykając się na akademiach i w naukowych stowarzyszeniach, na literackich salonach, w masońskich lożach, a zwłaszcza za pośrednictwem drukowanych książek i pamfletów. Szczególnie dobrze rozpowszechniały się koncepcje racjonalnej polityki, gdyż na przykład John Locke, Thomas Hobbes i Thomas Paine wyciągali na światło dzienne prawa jednostki, kwestię społecznego kontraktu oraz rządu reprezentatywnego. Dla monarchów i Kościoła była to wielce przygnębiająca perspektywa. Przemyślenia takie doprowadziły natomiast do serii rewolucji, wojen napoleońskich, rewolucji przemysłowej i wszystkiego, co nastąpiło później.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_TOTALITARIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Termin „totaliarismo” został po raz pierwszy użyty przez „filozofa faszyzmu”, Giovanniego Gentile'a, gdy świat doznawał akurat skutków globalnego kryzysu, by podkreślić obiecującą wizję „wszechopiekuńczego państwa totalnego”, które mogłoby zapewniać obywatelom bezpieczeństwo i dobrobyt w zamian za część ich osobistych wolności. Można uznać, że totalitaryzm jest starożytną koncepcją towarzyszącą nam już od tysiącleci: w dynastii Qin na przykład, pod zarządem ministra Li Si legalizm stał się dominującą filozofią. Zabraniano aktywności politycznych, niszczono liberalną literaturę, a wszystkich sprzeciwiających się temu porządkowi szybko uśmiercano. Skostniałe, kastowe społeczeństwo, które nakreślił Platon w „Republice”, również posiada wiele totalitarnych cech i ideałów, a „Książę” Machiavellego dodatkowo poszerza tę listę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_TOTALITARIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Niejeden filozof polityczny i historyk podejmował się tematyki totalitaryzmu. Choć w większości punktów nie doszli oni do konsensusu (próbując ocenić skuteczność, przyczyny oraz rezultaty takich ustrojów), zgodzili się, że da się wyróżnić pięć kluczowych cech charakteryzujących wspólnie państwo totalitarne: oficjalną ideologię, którą ma przyjąć lud, pojedynczą, hierarchiczną partię połączoną z biurokratycznym aparatem państwowym, monopolistyczną kontrolę nad siłami zbrojnymi, system terrorystycznej kontroli policyjnej, a także centralne sterowanie kapitalistyczną ekonomią kraju.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_TOTALITARIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Choć nie do pojęcia może się wydawać założenie, jakoby racjonalna osoba zechciałaby dobrowolnie zrezygnować z pluralizmu politycznego i indywidualnych wolności, prawdziwy liberalizm zawiera pewną sprzeczność: nieograniczone dążenie ku wolnościom osobistym może zagrozić innym ludziom, a tym samym społeczeństwu. Pluralizm natomiast jest w stanie sparaliżować kraj. W związku z tym pojawiła się grupa politycznych dowódców, którzy przenieśli nacisk z jednostki na społeczeństwo, promując totalitaryzm w zawierusze politycznego i ekonomicznego chaosu zaraz po I wojnie światowej (tak naprawdę podobne ruchy wykwitły wtedy w większości krajów), a niektórzy osiągnęli w ten sposób sukces: Benito Mussolini we Włoszech (1922 r.), António Salazar w Portugalii (1932 r.), Adolf Hitler w Niemczech (1933 r.) czy też Francisco Franco w Hiszpanii (1936 r.). A później było ich jeszcze trochę... w Argentynie, Paragwaju, na Haiti, w Albanii, Angoli, Iraku, Ugandzie, i tak dalej, i tak dalej...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_URBANIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ocenia się, że do 2050 r. mniej więcej 70% światowej populacji będzie żyło na terenach miejskich, pochłaniając resztki zasobów i wytwarzając odpadki na skalę, jakiej ludzka cywilizacja jeszcze nie widziała. Trend ten nabiera rozpędu od czasów, kiedy starożytny Egipt, Mezopotamia, Indie i Chiny wznosiły swoje pierwsze miasta, pozwalając ludzkości wreszcie wykroczyć poza epokę grabienia własnego poletka, a prymitywne społeczeństwa znalazły dość zasobów, by dokarmiać „bezużyteczne” grupy kapłanów, filozofów, biurokratów i tym podobnych. Populacja miast była jednak ograniczona możliwościami lokalnego rolnictwa, z definicją „lokalnego” tym szerszą, im większe postępy czynił transport, rolnictwo natomiast wymagało dużego nakładu siły roboczej, a w samych miastach nie było aż tylu posad dla rzemieślników i innych specjalistów. Dopiero nastanie epoki rewolucji agrarnej i przemysłowej w XVIII stuleciu zniszczyło tę liczącą sobie tysiące lat równowagę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_URBANIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Z początkiem XIX wieku tylko trzy procent ludzkości żyło w miastach. Do roku 1900 wartość ta wzrosła do 14%, a 12 miast osiągnęło już populacje liczące ponad milion ludzi. Ledwie pół wieku później procent ten uległ podwojeniu, a 83 światowe aglomeracje przekroczyły barierę miliona. Miejski tłok nieubłaganie narastał: liczba „megamiast”, czyli tych, które liczyły sobie przynajmniej dziesięć milionów mieszkańców, wzrosła od 3 w roku 1975 do 15 w 2000, a w 2025 ma wynosić 27. A wszystko dzięki technologii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVICS_PAGE_CIVIC_URBANIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Socjologowie postulowali, jakoby rewolucja przemysłowa rozbiła cztery naturalne granice rozrostu miejskich ośrodków: barierę odległości od źródeł żywności i wody, geograficznego rozmachu murów oraz fortyfikacji, prędkości ruchu miejskiego (czyli zastępów wozów z wołami i innych pieszych), a także dostępności zasilania. Uczyniły to parowe silniki i pojazdy motorowe, gaz ziemny i elektryczność, lodówki i domowa hydraulika, artyleria i aeroplany... Telefon oraz automobil przyniosły natomiast kolejny etap urbanizacji, czyli przedmieścia, na początku XX wieku. Ludność nie musiała już osiedlać się przy miejskich fabrykach i biurach, które dawały im pracę, znów mogąc żyć „na prowincji”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_INTRO_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Każda cywilizacja jest unikalna i posiada swoje własne „cechy”, jednostki bojowe oraz elementy infrastruktury. Przywódcy cywilizacji również mają własne specjalne przymioty – niektóre dostępne są już na wczesnym etapie gry, a inne pojawiają się później. Informacje o wszystkich cechach cywilizacji, ich przywódców, unikalnych jednostkach i infrastrukturze są wyświetlane na etapie wyboru cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pod względem cywilizacyjnym Ameryka przeszła błyskawiczny rozwój od skupiska zwaśnionych kolonii aż do światowego mocarstwa. Powstała dzięki falom imigracji, obecnie jest czwartym co do wielkości krajem świata i trzecim pod względem liczby ludności, rozciągając się na całej szerokości Ameryki Północnej, od Atlantyku do Pacyfiku. W Ameryce znajdują się też jedne z największych miast na Ziemi, a dzięki największemu PKB (produktowi krajowemu brutto) na świecie, sektorowi usług, przemysłowi medialnemu oraz globalnemu współczynnikowi siły ognia wojska (który nie obejmuje zresztą arsenału atomowego), można ją uważać pierwszą światową „hiperpotęgę”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Za początek Stanów Zjednoczonych Ameryki uznać można moment założenia trzynastu angielskich kolonii na wschodnim wybrzeżu kontynentu północnoamerykańskiego. Kolonie te zamieszkiwali nieposiadający ziemi drudzy i kolejni synowie brytyjskiej szlachty, awanturnicy szukający bogactwa, skazańcy, dłużnicy, fanatycy religijni, radykalni politycy oraz podobny podejrzany element. Inni imigranci – afrykańscy niewolnicy, zakontraktowani służący i tak dalej – nie przybyli tam z własnego wyboru. Niezależnie jednak od okoliczności, to właśnie ta zbieranina stworzyła fundament „tygla narodów”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Przybysze szybko wykorzystali swoją przewagę technologii oraz siły ognia przeciwko rdzennym mieszkańcom, rozpoczynając dwa wieki konfliktów i zbrodni. Do roku 1776 plemiona zamieszkujące tereny na wschód od Missisipi zostały zgładzone, przesiedlone lub podbite. Dzięki natomiast poszerzaniu granicy zachodniej oraz roli odegranej przez nich w zwycięstwie Brytyjczyków podczas wojny z Francuzami i Indianami w 1763 r., „Amerykanie” wkrótce nabrali przekonania o własnej samodzielności i niepodległości. W efekcie zaledwie kilka pokoleń po powstaniu pierwszych osad w Roanoke, Jamestown, Plymouth oraz innych niegościnnych miejscach ośmielili się żądać od Korony traktowania na równi z obywatelami w ojczyźnie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W ciągu 12 lat koloniści pod przewodnictwem szlachty z Virginii oraz intelektualistów z Nowej Anglii przeszli od świętowania zwycięstwa Brytyjczyków nad Francuzami do zbrojnego starcia z tymi pierwszymi. Gdyby tylko parlament brytyjski zapoznał się z satyrycznym dziełem Bena Franklina „Rules by Which a Great Empire May Be Reduced to a Small One” („Zasady, zgodnie z którymi wielkie imperium może zostać zredukowane do małego”, 1773), w którym autor zwięźle podsumował kolonialne żale, Anglia mogłaby o wiele wcześniej odpuścić sobie kłopotliwe inwestycje, jakimi były Ameryki... Jak w przypadku większości sporów rodzinnych, najważniejszym czynnikiem były tu bowiem pieniądze – kolonistów drażniły niesprawiedliwe ich zdaniem ograniczenia gospodarcze oraz podatki nałożone przez Wielką Brytanię, a jednocześnie Brytyjczycy (i grupa zatwardziałych lojalistów) uważali Amerykanów za bandę niewdzięczników niemających pojęcia, ile pieniędzy wydawała Korona na ich ochronę oraz rozwój.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
W drugiej połowie lat 70. XVIII wieku amerykańskie kolonie zbuntowały się otwarcie, a 4 lipca 1776 r., po intensywnej debacie i kłótniach, ich przedstawiciele ogłosili niepodległość, dając początek wojnie o niepodległość. Walki trwały od kwietnia 1775 r. do października 1781 i nazwać je właściwie można było regularną wojną domową. Na południu prowadzono działania partyzanckie, na północy natomiast linia frontu przesuwała się w tę i z powrotem. Buntownicy byli gorzej uzbrojeni i nie tak liczni jak świetnie wyszkolona i zaprawiona w bojach armia angielska, a ponadto osławiona brytyjska marynarka wojenna całkowicie dominowała na morzu... dopóki pod koniec lat 70. do konfliktu nie włączyli się Francuzi i Hiszpanie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Jesienią 1781 r. armia kolonistów oblegała Yorktown, gdzie przebywały siły brytyjskie dowodzone przez generała Cornwallisa, podczas gdy na morzu znajdowały się okręty francuskie, uniemożliwiając Brytyjczykom ucieczkę. Cornwallis zmuszony został w ten sposób do poddania się Amerykaninowi Jerzemu Waszyngtonowi, bohaterowi rewolucji. Dwa lata później podpisano traktat pokojowy, na mocy którego nowa republika otrzymała wszystkie ziemie na wschód od Missisipi (poza Florydą, którą oddano Hiszpanii), amerykańscy kupcy uzyskali prawo zaspokajania swojej chciwości dzięki „wolnemu handlowi” na całym globie, a nowy kraj został formalnie uznany.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Po zakończeniu walk amerykańscy „patrioci” zajęli się tworzeniem republiki federalnej. Pierwsza próba, „Artykuły konfederacji i wieczystej unii” ratyfikowane w roku 1781, okazała się bardzo nieskuteczna, ponieważ nie dawała rządowi możliwości opodatkowania obywateli, utrzymywania armii, ani też nie wyznaczała urzędnika stojącego na czele państwa. Liderzy nowego Kongresu Stanów Zjednoczonych szybko dostrzegli te oraz inne wady, w związku z czym zwołano tajne spotkanie w Filadelfii w 1787 r., by przeredagować Artykuły. Zamiast tego jednak po długich dyskusjach i sporach uczestnicy spotkania stworzyli szkic zupełnie nowej Konstytucji przyjętej w roku 1789 i nadającej rządowi USA mniej więcej jego obecny kształt. W tym samym roku również Waszyngton został wybrany na pierwszego prezydenta. W 1791 r. dodano natomiast Kartę Praw, a później wprowadzono jeszcze 17 poprawek i zaproponowano kolejnych sześć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Obywatelom zagwarantowano w dokumencie prawo do „życia, wolności i poszukiwania szczęścia”, a nowy kraj zaczął szukać własnego szczęścia poprzez szybką ekspansję. W 1803 r. Napoleon Bonaparte, niezainteresowany już barbarzyńską placówką na odległym kontynencie, sprzedał Stanom Zjednoczonym terytorium Luizjany i okolic. Była to największa transakcja przekazania własności w historii. Nie mając tak naprawdę pojęcia, za co zapłacił astronomiczną sumę ponad 11 milionów dolarów, prezydent Jefferson wysłał dwóch oficerów z zadaniem poznania i złożenia raportu na temat nowego terytorium. Okazało się, że oto nowo powstały kraj prawie podwoił swą wielkość. Nie był to tymczasem wcale koniec amerykańskich zdobyczy terytorialnych – znany obecnie kształt kontynentalny USA uzyskało dopiero w roku 1853.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Wraz z ekspansją zrodziły się konflikty, a w roku 1861 rodzinny spór osiągnął apogeum: wybuchła wojna secesyjna. Zażarty konflikt trwał cztery lata i zginęło w nim około 600 000 Amerykanów, a 400 000 zostało rannych. Wojna doprowadziła do wyzwolenia niewolników i w rezultacie praktycznej anihilacji ekonomii południa (której podstawę stanowiła niewolnicza praca). Echa tego podziału widoczne są do dziś w amerykańskiej polityce.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Nie niepokojeni i kierowani poczuciem boskiego przeznaczenia, nadzieją na lepsze jutro czy zwykłą chęcią przeżycia przygód oraz wzbogacenia się osadnicy, poszukiwacze złota, kupcy, kaznodzieje i kryminaliści ruszyli falą na ziemie zachodu. W ciągu dwóch pokoleń nawet najdalsze zakątki Ameryki nosiły już cechy rozwoju cywilizacyjnego (po wymordowaniu rdzennych mieszkańców), jeśli spojrzeć na majątki zarobione na wydobyciu minerałów, hodowli bydła i wycince drzew, którymi to dziedzinami zajmowały się posłuszne Bogu rodziny osiedlające się na „Dzikim Zachodzie”. Na obu wybrzeżach pojawiło się wielu imigrantów Europy zwabionych przez wizję „amerykańskiego snu” i tysiące z nich oddało życie pracując na roli, budując tory kolejowe, prowadząc wydobycie w górach czy też walcząc z bezprawiem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Mimo zawieruchy w odległych krajach, na początku XX wieku Amerykanie byli optymistami i mocno wierzyli w liberalizm oraz progresywizm, co miało swoje odzwierciedlenie w reformach politycznych, postępie naukowym, urbanizacji oraz imperializmie. W owym czasie pisarze i kompozytorzy tworzyli nowy rodzaj amerykańskiej literatury oraz muzyki. Siła przemysłu, kultury i gospodarki ulegała rozwojowi, za którym nie nadążało jednak amerykańskie wojsko.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Wielki optymizm i idealizm zniknęły w pierwszych dekadach nowego wieku: amerykańskie zaangażowanie w I wojnę światową, pandemia grypy w latach 1918–1919, krach giełdowy oraz wywołany przez niego „Wielki Kryzys”, „moralny upadek” w latach dwudziestych, czy też katastrofa ekologiczna „Dust Bowl”... Nadszedł koniec dobrych czasów. Wprowadzono prohibicję (warto sobie tutaj przypomnieć, co mówi się o dobrych intencjach), a oprócz potężnego sojuszu wielkiego biznesu z wielką polityką, w grze znalazła się też wielka przestępczość (a później także wielkie media). Przestępczość bowiem – dotąd niezbyt uporządkowana – przeobraziła się w zorganizowaną, „rodziny”, które żerowały tylko na obrzeżach amerykańskiej gospodarki zaczęły bogacić się coraz bardziej, a gangsterzy jak Dillinger czy Capone stali się bohaterami w mediach i świadomości społecznej na skalę nieznaną od czasów popularności tanich westernów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Stany Zjednoczone zostały ocalone od wszystkich tych kłopotów przez wybuch „dobrej wojny”. 7 grudnia 1941 roku – gdy konflikt w Europie trwał już dwa lata, a USA ostentacyjnie trzymało się na uboczu – Ameryka została zaatakowana przez Cesarstwo Japonii. Kilka dni później nazistowskie Niemcy i faszystowskie Włochy wypowiedziały Stanom Zjednoczonym wojnę, wciągając je tym samym do II wojny światowej. Po wyciągnięciu wniosków z błędów pod koniec roku 1942 kraj prowadził już działania ofensywne na wszystkich frontach i zaopatrywał Aliantów w olbrzymie ilości materiałów niezbędnych do osiągnięcia zwycięstwa. Konflikt zakończył się w roku 1945 po zrzuceniu przez Amerykanów bomb atomowych na dwa japońskie miasta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_14
Text:
Nowo powstałe mocarstwo szybko zaangażowało się jednak w wojnę innego rodzaju. Związek Radziecki wzniósł żelazną kurtynę w Europie Wschodniej, w Chinach zwyciężyła rewolucja komunistyczna, a następnie Sowieci przeprowadzili pierwszą udaną próbę bomby atomowej – w odpowiedzi na te wydarzenia „wolny świat” zjednoczył się przeciwko „imperium zła” (jak w 1983 r. nazwał Związek Radziecki prezydent USA, Ronald Reagan). Zachód i Wschód rozpoczęły walkę o serca oraz umysły mieszkańców Ziemi. W każdym zakątku i na każdym polu (również w wyścigu kosmicznym czy rozwoju naukowym) konkurenci wydawali olbrzymie pieniądze, a także wkładali wielki wysiłek w tworzenie jeszcze bardziej śmiercionośnej broni, podporządkowywanie sobie rządów, tworzenie sojuszy zbrojnych, zamachy na dysydentów politycznych, wojny państw marionetkowych oraz zalewanie fal radiowych propagandą. W tym czasie mieszkańcy wszystkich krajów z niepokojem spoglądali na horyzont, z przerażeniem wypatrując grzybów atomowych. Kurtyna opadła wreszcie w roku 1989, gdy kraje Europy Wschodniej wyrwały się spod sowieckiego jarzma. Zimna Wojna była pod każdym względem olbrzymią i kosztowną pomyłką dla wszystkich zaangażowanych w nią stron.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_15
Text:
W Stanach Zjednoczonych rozpoczęła się nowa era pokoju i samozadowolenia... trwająca niewiele ponad dekadę. 11 września 2001 roku grupa terrorystów z organizacji o nazwie Al-Ka'ida wykorzystała samoloty pasażerskie do samobójczych ataków na wieże World Trade Center w Nowym Jorku i Pentagon w Waszyngtonie. We wrześniowych zamachach zginęło prawie 3000 osób, w większości cywili, a straty materialne wyniosły około 10 miliardów dolarów. W ten sposób rozpoczęła się też trwająca do dziś „wojna z terroryzmem”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_AMERICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_16
Text:
Ze względu na wszystkie te wydarzenia Ameryka zaczęła wprowadzać w życie wzniosłe ideały wolności i równości, które wyznawała – choć nie zawsze stosowała – od chwili swych narodzin. Od II wojny światowej wiele ruchów społecznych, w tym ruchy na rzecz równości bez względu na płeć, rasę i orientację seksualną, odmieniło wzorce amerykańskiego stylu życia. Wraz z tym nastąpiła ogromna projekcja amerykańskiej miękkiej (i często twardej) siły za granicą. Tam, gdzie mogły, Stany Zjednoczone oczarowywały innych swoimi mediami i kulturą, a gdzie to nie wystarczyło, tworzyły rewolucje i zamachy stanu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kilka miesięcy po swojej pożegnalnej pielgrzymce, która stała się fundamentem hadżdżu, prorok Mahomet zachorował i zmarł w Medynie w czerwcu 632 r. w wieku 62 lat. Według tradycji sunnickiej jego wyznawcy wybrali Abu Bakra Siddique na Amira al-Mu'minina („przywódcę wiernych”), następcę Mahometa i pierwszego kalifa prawowiernego. Szyiccy muzułmanie utrzymują tymczasem, że to Ali, zięć i kuzyn proroka, został wybrany przez samego Mahometa na jego duchowego i doczesnego następcę. Ta różnica w poglądach doprowadziła do trwającej po dziś dzień schizmy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Pod przywództwem Abu Bakra oraz jego trzech zdolnych następców rządzących z Medyny, wojownicy Islamu – kierowani wizją proroka – przemierzali pustynie i równiny we wszystkie strony świata, zajmując Persję, Syrię, Egipt, większość Anatolii, a także wybrzeże Afryki Północnej. W latach 650–655 zdobyli Cypr, Kretę, Rodos oraz dużą część Sycylii i zapukali do drzwi Cesarstwa Bizantyjskiego. W roku 655 cesarz bizantyjski Konstans II osobiście poprowadził flotę do walki z arabską inwazją... i przegrał. Stracił około 500 okrętów i sam ledwie uszedł z życiem. U szczytu swej potęgi kalifat prawowiernych był największym imperium, jakie dotychczas istniało.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Pod panowaniem kalifatu arabskiego podbite narody były traktowane mniej lub bardziej łaskawie, zgodnie z naukami Mahometa. Pokonani monoteiści (chrześcijanie, Żydzi, zaratusztrianie i inni) mogli nawrócić się i korzystać ze wszystkich praw oraz przywilejów (a także obowiązków) przysługujących obywatelom wyznającym islam, ale mieli także możliwość dalej praktykować swoje wyznania i korzystać z praw wynikających z ich świętych ksiąg – poza tymi, które były sprzeczne z Koranem. Była to względnie tolerancyjna doktryna, co działało w kolejnych wiekach na korzyść kalifatów arabskich.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Zarządzanie Dar al-Islamijjah („domem islamu”) również stanowiło wolę Allaha, zgodnie z naukami Mahometa. Pod panowaniem kalifa Umara, drugiego emira całej Arabii, powiększające się imperium zostało podzielone na dwanaście prowincji – każdą z nich zarządzał wali, a dodatkowo wyznaczano w nich sześciu innych urzędników, od sahiba-ul-kharaja (poborcy podatkowego) po kadiego (najwyższego sędziego). Umar stworzył też surowe kodeksy postępowania, których złamanie groziło straszliwymi karami, a ponadto każdy urzędnik musiał co roku udać się na hadżdż do Mekki i odpowiedzieć tam na skargi, jakie mógł złożyć na niego dowolny obywatel. W celu ograniczenia korupcji oraz nadużyć władzy kalif prawnie nakazał wypłacać urzędnikom wysokie uposażenia. Umar został wreszcie zamordowany przez perskich fanatyków, ale jego polityka zarządzania rosnącym imperium była kontynuowana jeszcze przez wieki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Po morderstwie trzeciego kalifa, Usmana, w roku 656, Ali – popierany przez szyitów – został wybrany na jego następcę. Mu'awija, rodak Usmana i zarządca Syrii wspierany przez sunnitów domagał się jednak zemsty na zabójcach z miasta Basra, na co Ali nie wyraził zgody, ponieważ muzułmanin nie może walczyć z muzułmaninem. Podczas wybuchłej w efekcie pierwszej islamskiej wojny domowej – trójstronnego konfliktu pomiędzy Alim, Mu'awiją i charydżytami – kalif powoli stracił większość swego terytorium na rzecz Mu'awija. Później sam Ali został zamordowany w 661 r. przez charydżytów, którzy opracowali złożony spisek mający na celu zlikwidowanie wszystkich przywódców islamskich. Na ich nieszczęście nie udało im się zabić Mu'awija, który po zawarciu porozumienia z ocalałym synem Alego zdobył kalifat, założył dynastię Umajjadów i dalej niszczył charydżytów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Umajjadzi nie przetrwali długo, rządzili mniej niż sto lat, ale udało im się podbić praktycznie wszystko, co znajdowało się w ich zasięgu, poza Bizancjum. Ze stolicy w Damaszku zdolni umajjadzcy kalifowie, tacy jak ibn Marwan (685-705 r.) i Sulejman (715-717 r.) zdołali umieścić sztandar islamu na Kaukazie, w Maghrebie, Sindzie na subkontynencie indyjskim, Al-Andalus (Iberia), Samarkandzie, Transoksanii, Chorezmie itd. W ten sposób powstało piąte co do wielkości imperium w historii cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Umajjadzi odcisnęli też trwałe piętno na cywilizacji jako wojownicy i budowniczowie – na przykład Abd ibn Marwan uczynił arabski językiem urzędowym imperium, wprowadził standard waluty islamskiej, zorganizował system pocztowy, naprawił Al-Kabę w Mekce i zbudował w Jerozolimie Kopułę na Skale. Architektura rozwijała się dalej także za panowania jego następców: jego syn zbudował meczet Al-Aksa naprzeciwko Kopuły na Skale, Meczet Umajjadów w Damaszku, a także wiele dróg, studni oraz szlaków wiodących przez góry, by ułatwić przemieszczanie się jego wojsk (z których korzystali jednak też zwykli ludzie). Pod rządami Umajjadów tolerancja religijna była na porządku dziennym, chrześcijanie i Żydzi zajmowali ważne stanowiska, a sami Umajjadzi walczyli z Bizantyjczykami, nie obawiając się zupełnie znajdującej się na ich tyłach nadal w większości chrześcijańskiej prowincji Syrii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Kłopotów w raju było jednak aż nadto. Dwie wojny domowe i bunt Berberów w latach 740-743 osłabiły Umajjadów, nie pomogły też praktycznie nieustające wojny toczone przez kalifat na wszystkich jego granicach. Skarbiec opustoszał w wyniku starć oraz wprowadzenia programów zapomogowych mających wypełniać przykazania Mahometa o szczodrości wobec biednych. W końcu Kajsanici, odłam ruchu szyickiego, pod wodzą plemienia Abbasydów zwrócili się w roku 747 przeciwko kalifowi. W styczniu 750 r. oba rody i ich sojusznicy starli się w bitwie pod Zab, gdzie Umajjadzi ponieśli sromotną klęskę; Damaszek został zdobyty przez Abbasydów w kwietniu, a ostatni kalif Umajjadów został zabity w sierpniu w Egipcie. Nieliczni ocaleli Umajjadzi uciekli przez Afrykę Północną do Iberii, gdzie założyli Kalifat Kordoby (który istniał do roku 1031).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Nadeszła kolej, by to Abbasydzi rządzili rozległymi ziemiami arabskimi i robili to dobrze. Tak dobrze, że al-Khilafah al-'Abbasiyah uznaje się za złotą erę Islamu – okres, gdy kalifat muzułmański stał się intelektualnym oraz artystycznym centrum świata nauki, techniki, medycyny, filozofii, literatury i wszystkich innych istotnych dziedzin. Wcześniej jednak Abbasydzi musieli ustabilizować imperium pod swym czarnym sztandarem poprzez reformy i realizację celów politycznych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Za rządów pierwszych pięciu kalifów armia została zrestrukturyzowana i służyli w niej już nie tylko Arabowie i Muzułmanie. Dbano o powszechną edukację, a ponadto powstały też pierwsze papiernie na Zachodzie, zbudowane przez chińskich jeńców wziętych do niewoli podczas bitwy pod Talas. Wprowadzono jednolitą walutę, której stabilność gwarantowała korona, a sprzyjające prawa i stawki celne zachęcały do prowadzenia handlu. Abbasydzi (bardziej religijni od Umajjadów) ponownie uczynili prawo islamu standardem systemu prawnego. Prawdopodobnie jednak największe znaczenie miała ich wola przekazania władzy lokalnej rodom szlacheckim – Al-Andalus i Maghrebu Umajjadom, Maroka Idrysydom, Ifrikijji Aghlabidom, a Egiptu Fatymidom – w celu zachowania ummah (w wolnym tłumaczeniu „społeczności muzułmańskiej”) opisanej w Koranie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
W chwili objęcia władzy przez Haruna al-Raszida w roku 786 jako piątego kalifa Abbasydów, imperium - mimo rzadkich buntów niezadowolonych plemion - było miejscem spokojnym, rozwijającym się i wręcz spektakularnie bogatym. Bagdad miał milion zdrowych oraz zadowolonych mieszkańców w okresie, gdy „wielka” stolica Karola Wielkiego w Akwizgranie liczyła ich zaledwie dziesięć tysięcy. Syn Haruna, kalif Abdullah al-Mamun zinstytucjonalizował natomiast Dom Mądrości założony w Bagdadzie przez jego ojca i zebrał tam największych uczonych z trzech kontynentów, by dzielili się ideami oraz kulturą z innymi studentami, a także wykładowcami. Dom stał się niedoścignionym ośrodkiem nauk humanistycznych i ścisłych, a ponadto zgromadzono tam największy zbiór tekstów greckich, perskich, sanskryckich, łacińskich i w wielu językach europejskich, a także arabskim. I pozostawał nim aż do złupienia Bagdadu przez Mongołów pod dowództwem Hulagu-chana w roku 1258.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Nieuchronnie, po trzech i pół wieku, niemożliwym okazało się utrzymanie imperium większego od rzymskiego wobec zawirowań historii, a raczej wbrew chrześcijanom. Na dalekim zachodzie trwała rekonkwista, Umajjadzi powoli wycofywali się z Iberii, a co ważniejsze, Watykan – to znaczy przynajmniej papież Urban II – postanowił, że nadszedł czas, by zjednoczone chrześcijaństwo „odzyskało” Ziemię Świętą znajdującą się pod panowaniem islamu. Krucjaty zapoczątkowane nieudaną I wyprawą ludową w 1096 r. i o wiele skuteczniejszą pierwszą krucjatą (która zdołała zdobyć Jerozolimę będącą głównym przedmiotem konfliktu) doprowadziły do okrutnych mordów w Lewancie, jakie trwały następnie przez wiele pokoleń. Walka między chrześcijanami i muzułmanami zdefiniowała resztę epoki Abbasydów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Zadanie wypędzenia niewiernych spadło na barki Salaha ad-Dina Jusufa ibn Ajjuba (inaczej Saladyna). Choć był on dowódcą służącym Nur ad-Dinowi, zarządcy Syrii Seldżuków, Saladyn został też mianowany wezyrem Egiptu przez tamtejszego sułtana Fatymidów. Po śmierci Nur ad-Dina w 1174 r. Saladyn ogłosił ustanowienie dynastii Ajjubidów sułtanami Egiptu, a wkrótce potem także Syrii. Przetrwawszy próby zamachów, pomniejsze powstania i inne kłopoty, Saladyn rządzący z Kairu (choć rzadko tam bywał) dokonał ponownego zjednoczenia islamu w ramach nowego kalifatu arabskiego i zajął się krzyżowcami. Był on naprawdę wielkim dowódcą wojskowym, który po pewnym czasie odzyskał Jerozolimę, rozgromił większość państw krzyżowców w Lewancie, a w czerwcu 1192 r. zawarł z Ryszardem Lwie Serce traktat w Ramli, na mocy którego islam zachował Jerozolimę, a chrześcijańscy pielgrzymi mogli swobodnie przybywać do tego miasta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_14
Text:
Po Saladynie panowało jeszcze siedmiu sułtanów ajjubidzkich, którym przyszło się mierzyć z niemożliwymi wyzwaniami, Saladyn stworzył bowiem system „zbiorowej suwerenności” dla całego imperium, gdzie członkowie rodziny Ajjubidów rządzili obszarami jako „mniejsi sułtani”, z których jednego ogłaszano naczelnym wodzem zwanym as-Sultan al-Mu'azzam. Taka struktura polityczna sprzyjała konfliktom. W ciągu dwóch pokoleń sułtanat Ajjubidów był już w rozpadzie. W czasie, gdy prowincje się buntowały, a niewierni – podburzani przez fanatycznych papieży – wyruszali na kolejne krucjaty, żeby „ratować chrześcijaństwo”, Mamelucy zdołali obalić władzę Ajjubidów w Egipcie. Następnie pojawili się Mongołowie. Po kilku latach wojen granicznych Wielki Chan rozkazał swemu bratu, Hulagu, powiększyć Imperium Mongolskie aż do brzegów Nilu. W 1258 r. zajął on Bagdad i dokonał masakry jego mieszkańców – wśród ofiar znalazł się kalif i większość jego rodziny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ARABIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_15
Text:
Choć kolejne dynastie przetrwały, a ponadto istniały też inne imperia islamskie, sam „Kalifat Arabski” przestał istnieć. Niechlubny koniec 600 lat chwały – epoki, której wierni nigdy nie zapomną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Paulo Coelho, najsłynniejszy brazylijski pisarz, napisał o swoich rodakach: „Szukali skarbu swego przeznaczenia, a jednocześnie nie chcieli tego przeznaczenia wypełnić”. Brazylia jest siódmą pod względem wielkości gospodarką świata (i nadal się rozwija), mieszaniną wielu kultur, ma najwyższy standard życia na kontynencie oraz jeden z największych ekosystemów Ziemi, a Brazylijczycy uchodzą za „największych imprezowiczów”. Choć taki ich dzisiejszy obraz może być usprawiedliwiony, przeszłość Brazylii daleka była od karnawału – w większości raczej prezentowała się strasznie ponuro.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Gdy papież postanowił podzielić Nowy Świat w oparciu o zawarty w 1494 r. traktat z Tordesillas, lepsza część kontynentu Ameryki Południowej przypadła wschodniej (portugalskiej) stronie. Było to jedyne, co Portugalia otrzymała dzięki temu traktatowi, ale stanowiło bardzo cenną zdobycz. Ziemie zostały zajęte przez Pedro Cabrala w kwietniu 1500 r., gdy dowodzoną przez niego flotę płynącą wzdłuż wybrzeży Afryki i wokół Przylądka Dobrej Nadziei prąd zniósł tak daleko na zachód, że przypadkowo dotarła do Ameryki Południowej. Kiedy tam przybyła, wybrzeże i dorzecze Amazonki było zamieszkane przez około 2000 rdzennych plemion (zwanych „Indianami”). Były to ludy częściowo koczownicze, które utrzymywały się dzięki polowaniom, połowom ryb, migracyjnemu rolnictwu, wojnom plemiennym i kanibalizmowi. Oczywistym było, że rdzenni mieszkańcy nie mają zamiaru nic zrobić z tą bogatą ziemią i z pewnością nie są „dobrymi chrześcijanami”, więc pierwsi portugalscy imigranci zaczęli się tam osiedlać w roku 1532.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Odkrycie brezylki ciernistej – gęstego, pomarańczowo-czerwonego twardego drewna cenionego w produkcji barwników oraz instrumentów muzycznych i mebli – wzbudziło zainteresowanie Korony. W roku 1534 król Dom Joao III zaczął zachęcać do większych prywatnych przedsięwzięć kolonizacyjnych, a w 1549 mianował głównego gubernatora i Brazylia oficjalnie stała się kolonią Portugalii. W wojnach z Francuzami Portugalczycy powoli poszerzali swoje tereny na północy i południu, zajmując między innymi Rio de Janeiro w 1567 r. i Sao Luis w 1615. W roku 1680 opanowali też tereny w okolicach Rio de la Plata, które stały się ich najdalej wysuniętym na południe terytorium. W międzyczasie Brytyjczycy oraz Holendrzy stracili swoje twierdze w centrum Amazonii. To samo działo się w obu Amerykach – Indianie byli asymilowani, zniewalani lub eksterminowani.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Zasiedlanie Brazylii stanowiło niewątpliwie niebezpieczne przedsięwzięcie. Dziesiątki tysięcy Indian zmarło na choroby przywiezione z Europy, a tysiące Europejczyków umarło z powodu lokalnych dolegliwości. Wnętrze kontynentu było gorące i wilgotne, jako że pokrywały je głównie dżungla i bagna poprzecinane mulistymi rzekami, gdzie nawet najdrobniejsze skaleczenie mogło doprowadzić do śmierci. Jeżeli ktoś nie został zastrzelony przez konkurujących ze sobą kolonistów albo zjedzony przez rozzłoszczonych tubylców, mógł zginąć z powodu fauny i flory, których spora część była jadowita albo głodna, od komarów aż po kajmany. Dodatkowo krążyły też opowieści o olbrzymich wężach mogących zmiażdżyć człowieka albo o rybach zdolnych ogryźć ciało do kości... W takich warunkach pionierzy nie mogli czuć się bezpiecznie. Mimo wszystko jednak nieustępliwi Portugalczycy parli w głąb lądu, zakładając na brzegach rzek placówki i plantacje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Pod koniec XVII w. Brazylia była największą i najważniejszą z rozrzuconych po świecie portugalskich kolonii. Poza brezylką ciernistą eksportowano stamtąd trzcinę cukrową, barwniki oraz przyprawy – Portugalczycy musieli przywozić niewolników z Afryki, by sprostać rosnącemu międzynarodowemu popytowi na te towary. W końcu Portugalia stała się jednym z największych krajów handlujących niewolnikami, których w samej Brazylii były setki tysięcy. Po co umierać na jeden z niezliczonych nieprzyjemnych sposobów, próbując coś zarobić pracą w dżungli, skoro ktoś inny mógł to robić za kilka marnych centavo? Jednocześnie poszukiwacze próbowali znaleźć złoto w brazylijskich dżunglach i wzgórzach, dopóki nie natrafiono na potężne złoża w Minas Gerais. Wtedy też wybuchła gorączka złota, która przynosiła tak wielkie zyski, że w 1763 r. przeniesiono stolicę kolonii z Salvadoru do Rio De Janeiro, żeby ułatwić rządowi pobieranie należnej mu części pieniędzy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Na wybrzeżu powstawały miasta portowe – Rio, Recife, Maceio, Fortaleza i inne – potrzebne, by wysyłać zgromadzone bogactwa za ocean. Szybko stały się one kulturalnymi centrami kolonii zawierającymi kościoły, szkoły, sale koncertowe, tabernas (tawerny), domy publiczne, stowarzyszenia pomagające kobietom oraz inne osiągnięcia cywilizacji, a przybywali tam pełni nadziei ludzie ze starego kraju. I wtedy, w roku 1808, portugalska rodzina królewska (z Marią I na czele) oraz ministrowie rządu tego kraju zjawili się w Rio De Janeiro, ponieważ stracili swą ojczyznę na rzez Napoleona Bonaparte. Książę regent Joao rządzący zamiast swojej matki, która została zmożona „chorobą umysłową”, ustanowił Rio stolicą Portugalii i stamtąd rządził swoim „imperium”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Gdy tam mieszkał, stworzył wszystkie ministerstwa suwerennego kraju, a także założył królewską bibliotekę, akademię wojskową, mennicę, drukarnię oraz szkołę medyczną i prawa. W 1815 r. Jan ogłosił Brazylię królestwem równym statusem imperium Portugalii i po przegranej Francji pozostał w Brazylii aż do czasu, gdy wezwano go do kraju, by stłumił zamieszki. W kwietniu 1821 r. Jan uczynił swego syna, Pedro, regentem. Ministrowie Pedra, z których większość urodziła się w Brazylii, wzywali do ogłoszenia niepodległości, gdy tylko odpłynęła armia portugalska, więc młody regent we wrześniu 1822 r. ogłosił niepodległość Brazylii i pospiesznie koronował się na cesarza Pedra I. W 1825 r. rząd portugalski niechętnie (chociaż i tak niewiele mógł zrobić w tej sytuacji) uznał suwerenność Brazylii, a w ciągu kolejnego roku uczynili to nawet najbardziej uparci monarchowie europejscy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Pedro I pragnął dopilnować, by Brazylii nie dotknęły takie same niepokoje i bunty, jakie dręczyły jej sąsiadów. W tym celu stworzył on nową konstytucję, jak na owe czasy niezwykle liberalną i nowoczesną. Pedro był jednak też coraz bardziej pochłonięty sprawami Portugalii i w 1831 r. abdykował na rzecz swego pięcioletniego syna, by móc powrócić do Europy i odzyskać rodzinny tron. Aby zapełnić pustkę po jego abdykacji, syn Pedra został w wieku 14 lat oficjalnie ogłoszony cesarzem, a w niecały rok później nastąpiła jego koronacja jako Pedra II. Pięćdziesięcioletnie rządy nowego cesarza były niezwykle postępowe i oświecone – zapamiętano je jako złoty wiek Brazylii w każdej dziedzinie: polityki, ekonomii, przemysłu, społecznej, kultury. W tym czasie prawie dorównywała ona Europie pod względem wytworności i podejścia. Pod rządami Pedra II kraj wygrał trzy wojny, poprawił swoją światową reputację, zmodernizował się, zreformował system monetarny i prawny, zróżnicował swoje rolnictwo, a także zniósł niewolnictwo. To ostatnie sprawiło jednak, że cesarz stracił poparcie bogatej w ziemie szlachty. W połączeniu z brakiem kontaktu z nową miejską klasą średnią oraz liberalnymi ruchami studenckimi, które stały się owocem jego ideałów i działań, doprowadziło to do bezkrwawego przewrotu wojskowego w listopadzie 1889 r. Choć nadal kochany przez swój lud, Pedro został zdjęty z tronu i wprowadzono nowy ustrój – republikę (która nie przetrwała długo). Dawny cesarz na zawsze pozostał jednak patriotą, a wyjeżdżając na wygnanie, wyraził gorącą nadzieję, że Brazylia stanie się wspaniała i bogata.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Przez kolejny wiek Brazylią rządzili różni dyktatorzy i junty wojskowe. Czasami pojawiał się tam nurt demokratyczny, ale szybko tłumiony był przez kolejnego ambitnego generała. W 1894 r., gdy panował względny pokój, generał Peixoto niechętnie oddał fotel prezydencki pierwszemu w historii cywilowi, Prudente de Moraisowi. Był on gubernatorem bogatego w kawę stanu Sao Paulo, dlatego nazwano go pierwszym „kawowym prezydentem”. „Kawowi prezydenci” - głównie bogaci posiadacze ziemscy z Sao Paulo i Minas Geais - zreformowali gospodarkę, zmodernizowali infrastrukturę kraju, zapewnili pokój oraz przeprowadzili naród przez trudne czasy na arenie międzynarodowej, stosując politykę ocierającą się o izolacjonizm. Dokonując tego wszystkiego nie zostawiali też miejsca na prawdziwą demokrację, ponieważ prawo głosu miała tylko mniejszość posiadająca ziemię, sfałszowane wybory były zjawiskiem powszechnym, a regionalni szefowie polityczni działali praktycznie bezkarnie pod warunkiem, że popierali rządzącego prezydenta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Do zakończenia ery kawowych prezydentów doprowadziły dwa wydarzenia: najpierw doszło do gwałtownego spadku cen kawy podczas światowego kryzysu w latach 30. XX w., a bez mnóstwa pieniędzy trudno było trafić na urząd, z którego można wycisnąć ich jeszcze więcej. Ponadto urósł w siłę ruch złożony z oficerów niższego szczebla (tenentes), którzy posługiwali się populistycznymi hasłami i nie byli orędownikami demokracji, lecz reform oraz postępu. Żarliwie wierzyli też, że tylko wojsko może wprowadzić kraj w epokę współczesności. By to osiągnąć, młodzi oficerowie planowali pozbyć się cywilnych polityków, zwiększyć kompetencje rządu federalnego, zmodernizować wojsko i zlikwidować regionalizm, tworząc silny, scentralizowany rząd. Kryzys w połączeniu z powszechnymi niepokojami sprawiły, że Getulio Vargas, przegrany kandydat w wyborach prezydenckich, przejął z pomocą tenentes kontrolę nad Brazylią.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_BRAZIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Vargas miał objąć władzę tylko na czas trwania kryzysu gospodarczego, ale zamiast tego zamknął kongres, odrzucił konstytucję i zastąpił gubernatorów brazylijskich stanów swoimi poplecznikami, głównie oficerami wojska. Po nieudanym przewrocie komunistycznym w 1935 r. oraz faszystowskim w 1938, reżim Vargasa przeobraził się w pełną dyktaturę słynącą z brutalności i cenzurowania prasy. W 1964 r. kolejny przewrót wojskowy obalił rząd. Choć metody nowej junty wykazywały się brutalnością, i tak były mniej okrutne niż w innych zakątkach kontynentu. Ponadto promowała ona kapitalizm, modernizację i porozumienia międzynarodowe, dzięki czemu cieszyła się popularnością wśród klasy niższej oraz średniej, nawet w latach, w których aresztowania, tortury i egzekucje bez wyroku sądowego były na porządku dziennym. Generał Ernesto Geisel został prezydentem w 1974 r., niespodziewanie zapoczątkowując „powolną, stopniową i bezpieczną” politykę przywracania władzy demokratycznego rządu. W ciągu kilku lat skończył z praktykami torturowania więźniów politycznych, cenzurą prasy, a wreszcie z samą juntą. Jego następca kontynuował to dzieło i w 1985 r. José Sarney został prezydentem w pierwszych wolnych wyborach po tym, jak problemy zdrowotne (a następnie śmierć) uniemożliwiły Tancredo Nevesowi objęcie urzędu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Chiny dały cywilizacji bardzo wiele: papier, dzwon, kołowrotek, proch, kompas, gródź, karty do gry, szyb naftowy, druk drzeworytniczy, jedwab... chińskie wynalazki można wymieniać w nieskończoność. Kraj ten zapewnił cywilizacji także wielkie religie (konfucjanizm, taoizm, fajiao, bimoizm i inne) oraz wielkie filozofie (motizm, legalizm, naturalizm, neo-taoizm i tak dalej). Chińscy pisarze, tacy jak Shi Nai'an i Wu Cheng'an, malarze jak Han Gan i Ma Yuan, kompozytorzy jak Wei Liangfu i Cai Yan mieli nieopisany wręcz wkład we wzbogacenie cywilizacji. Co więcej, to w Chinach właśnie zrodziły się takie pojęcia jak niewolnictwo, monogamia, szpiegostwo, dywersja, propaganda, urbanizacja, lingchi („kara tysiąca cięć”) i wiele innych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Tak zwany okres Walczących Królestw (od około 475 r. p.n.e. do 221 r. p.n.e.) to czas, w którym Chiny składały się z siedmiu królestw – Qi, Qin, Zhao, Yan, Han, Chu i Wei. Były one ze sobą w konflikcie tak zażartym, że walki toczono praktycznie bez przerwy. W końcu król Qin, Ying Zheng, zdołał doprowadzić do zjednoczenia Chin, podbijając ostatniego wroga (Qi), a następnie ogłaszając się Qin Shi Huang (w wolnym tłumaczeniu „pierwszym cesarzem Qin”). Podczas swoich wspaniałych rządów, nie licząc palenia ksiąg i grzebania żywcem niezgadzających się z nim uczonych – ponieważ w okresie Walczących Królestw powstało Sto Szkół Myślenia, czyli niepokojący zbiór liberalnych filozofii i wolnomyślicielstwa – Qin przeprowadził program budowy rozległej sieci dróg oraz kanałów, a także rozpoczął wznoszenie Wielkiego Muru, który miał chronić Chiny przed barbarzyńcami (co okazało się daremnym trudem). Prowadził też intensywne poszukiwania eliksiru nieśmiertelności, które oczywiście zakończyły się niepowodzeniem i cesarz zmarł w 210 r. p.n.e. Pochowany został w olbrzymim mauzoleum w pobliżu Chang'an zbudowanym przez 700 tysięcy „nieopłacanych robotników” oraz strzeżonym przez słynną Terakotową Armię. Samo imperium Qin przetrwało natomiast zaledwie kilka lat dłużej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W 207 r. p.n.e. Liu Bang, chłopski buntownik i urodzony wichrzyciel wspomagany przez ambitnego watażkę Chu, Xiang Yu, obalił nieudolnego następcę Qin Shi Huanga i założył – po pozbyciu się sojusznika – dynastię Han, która, z krótką przerwą na panowanie dynastii Xin, rządziła epoką konsolidacji językowej, eksperymentów kulturowych, ekspresji politycznej, rozkwitu gospodarczego, eksploracji, ekspansji i wynalazków technicznych. Był to dobry czas, który stał się jeszcze lepszy, gdy cesarz Wu rozbił Federację Xiongnu na stepach i zmienił tradycyjne granice Chin. Kupcy Han docierali nawet do odległego Królestwa Partów oraz Indii, a w ruinach budowli wzniesionych za panowania dynastii Han znaleziono rzymskie naczynia. Cesarze z tego rodu utworzyli też rolnicze społeczności byłych żołnierzy na pozyskanych ziemiach zachodnich, zabezpieczając w ten sposób ich kraniec jedwabnego szlaku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Pojawienie się generała Cao Cao oznaczało jednak osłabienie cesarza dynastii Han. W roku 208 Cao Cao zlikwidował stanowiska Trzech Ekscelencji, najważniejszych doradców cesarza, i sam objął godność kanclerza. W 215 natomiast zmusił cesarza Xian do rozwodu z cesarzową i poślubienia swojej córki, Przepowiednie i znaki boskie wskazywały, że Hanowie stracili tianming („poparcie niebios”), tak więc Xian abdykował w grudniu 220 r. na rzecz syna Cao Cao, Cao Pi. Pi założył dynastię Wei... a wkrótce potem zjednoczone Chiny rozpadły się.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Przez 60 lat po Powstaniu Żółtych Turbanów – kreatywnie zwanych przez sinologów „Okresem Trzech Królestw” – trzy królestwa zmagały się, chcąc odbudować scentralizowane imperium dynastii Qin i Han. Trzem krajom (Wei, Shu i Wu) nigdy nie udało się tego jednak dokonać, cel ten zrealizowała dopiero dynastia Jin. Sima Yan zmusił Cao Huana do przekazania mu tronu Wei, a po błyskotliwych kampaniach Wei pokonali Shu (263 r.) i Wu (279 r.), ale Jin byli poważnie osłabieni przez rodzinne spory cesarskich książąt, w związku z czym wkrótce stracili kontrolę nad północnymi oraz zachodnimi prowincjami (dlatego imperium nazywano po prostu Wschodnim Jin), co dało początek okresowi nazwanemu Szesnastoma Królestwami (kolejna nazwa nadana przez sinologów), który trwał do roku 439.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Mimo częściowej konsolidacji okupionej rzekami przelanej krwi, dopiero w 589 r. Chiny zostały zjednoczone pod rządami jednego władcy, krótko panującej dynastii Sui. Po niej nadszedł czas dynastii Tang, która utrzymała się na tronie zjednoczonych (mniej więcej) Chin do roku 907. Administracja Tang przypominała rządy Han, bowiem szczególny nacisk kładziono na handel i dyplomację, które zapewniały stabilność oraz dostatek, a ponadto rozwijały się wtedy religia i kultura. Zapoczątkowany przez Sui projekt budowy Wielkiego Kanału został ukończony, ponownie otwarto Jedwabny Szlak, a także zmieniono kodeks prawny. Ten ostatni, poza innymi aktualizacjami, rozszerzał prawa własności kobiet oraz wprowadzał cesarskie egzaminy dla urzędników i wiele innych innowacji. Podatki poddano natomiast standaryzacji w oparciu o rangę płatnika i przeprowadzono też pierwszy chiński spis ludności, dzięki któremu wszyscy obywatele musieli je płacić. W okresie dynastii Tang tworzyli także genialni poeci, tacy jak Li Bai i Du Fu, wyznaczając wysokie standardy literatury chińskiej na kolejne stulecia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Imperium Tang zostało jednak dotknięte wiekiem katastrof naturalnych. Żółta Rzeka oraz Wielki Kanał wylewały regularnie, a po nich dochodziło do olbrzymich susz, które wywoływały niszczycielski głód i zapaść gospodarczą. Produkcja rolna spadła o połowę i, jak zwykle, zrozpaczeni ludzie zaczęli szukać innego przywództwa. Krajem targały niekończące się bunty, a w 907 r. były przemytnik soli, który został gubernatorem wojskowym, Zhu Wen, pozbył się ostatniego huangdi (cesarza) dynastii Tang. Nastał okres Pięciu Dynastii oraz Dziesięciu Królestw (nazwa ta mówi właściwie sama za siebie), który zakończył się około roku 960. Przez kolejne cztery stulecia zjednoczone (ponownie) Chiny były rządzone przez pięć dynastii: Song, Liao, Jin (znowu), Zachodnich Xia i Yuan (założoną przez Kublai chana po tym, jak Mongołowie przedostali się przez Wielki Mur). Każda z nich dała cywilizacji własne odkrycia techniczne, analizy filozoficzne i rozwój społeczny... najbardziej spektakularne są jednak zasługi dynastii Ming.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
W najstarszej części Chin rządy mongolskie wywoływały szczególne oburzenie, podsycane przez głód, epidemie i liczne chłopskie bunty latach 40. XIV w. Oczywistym było, że potomkowie Kublaia nie mogli liczyć na tianming. W obliczu takiej sytuacji biedny chłop i późniejszy przywódca buntowników, Zhu Yuanzhang (nazywany dziś cesarzem Hongwu), ogłosił się cesarzem dynastii Ming w 1368 r. po zdobyciu stolicy zwanej obecnie Pekinem. Przebył on do tego momentu długą drogę, według legendy będąc najmłodszym z siedmiu lub ośmiu braci, z których kilku sprzedano, by zdobyć pieniądze dla głodującej rodziny. Gdy Żółta Rzeka zalała jego wieś, a zaraza zabiła pozostałych członków jego rodziny, schronił się w klasztorze buddyjskim, który został natomiast zniszczony przez amię mongolską biorącą odwet na zarutusztrianach. W ten sposób Zhu przyłączył się do powstania i w wieku 30 lat trafił do grona jego przywódców. Zemsta rodzi zemstę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Dynastia Ming zapoczątkowała w Chinach wspaniałą epokę. Po objęciu tronu Tatzu (inne określenie skomplikowanej osoby) wprowadził wiele inicjatyw politycznych. Jedną z pierwszych było ograniczenie możliwości awansu i wpływów eunuchów na dworze cesarskim, gdzie wielu z nich miało dużą władzę za poprzednich dynastii (być może niektóre z późniejszych nieszczęść cesarstwa można przypisać odzyskaniu przez nich wpływów – stworzyli praktycznie równoległą administrację). W porządku społecznym wyróżniano cztery klasy, a każda z nich miała własne prawa oraz obowiązki: szlachtę, chłopów, rzemieślników i kupców. Późniejsi cesarze dynastii Ming przyznali jeszcze większe prawa kupcom, uważając ich działalność za przynoszącą cesarstwu bogactwo, a także podatki do cesarskiej szkatuły. Wiele z tego bogactwa pochłonęło jednak ponowne odparcie inwazji Mongołów oraz wojny z Koreą i Japonią, a następnie kolejny cykl katastrof naturalnych. W roku 1640 masy chłopów – głodujących, niebędących w stanie płacić podatków i niebojących się często pokonywanej armii cesarskiej – zbuntowały się. Problemy zostały natomiast rozwiązane wraz z nastaniem dynastii Qing (zwanej też Mandżurami).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Dynastia Ming radziła sobie jednak nieźle, dopóki Europejczycy nie zaczęli sprawiać problemów – Polo i inni kupcy oraz awanturnicy docierali tam czasem „tylnym wyjściem”, a Portugalia przybyła drogą morską w roku 1513 w osobie Jorge Alvaresa, wkrótce przekonując cesarza Ming do przyznania jej „enklawy” handlowej w Makau. Pierwszy gubernator zaczął pełnić tam obowiązki w roku 1557. W kolejnych latach, za panowania dynastii Qing, gospodarka oraz rząd Chin – który rozsądnie unikał zagranicznych przygód – były stabilne. Niski poziom analfabetyzmu, branża wydawnicza wspierana przez kraj, rozbudowujące się miasta i przeważający konfucjański nacisk na pokojowe poznanie własnego ja przyczyniły się do dynamicznego rozwoju kreatywności w sztuce oraz filozofii. Tradycyjne sztuki i rzemiosła, takie jak kaligrafia, malarstwo, poezja, dramat i style kulinarne uległy odrodzeniu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Irytujący przybysze nie przestawali się jednak wtrącać. Na początku XIX w. Cesarskie Chiny znalazły się pod wpływem imperializmu europejskiego, japońskiego i rosyjskiego. Mając o wiele potężniejsze siły morskie, lepsze uzbrojenie, łączność oraz taktyki opracowane w toczonych między sobą walkach mocarstwa kolonialne chciały narzucić swój dyktat rządowi Qing, zdominować chiński handel i w ogóle robić, co tylko im się żywnie podobało. W roku 1842 Chiny zostały pokonane w I wojnie opiumowej przez Wielką Brytanię i zmuszone do podpisania niesławnego traktatu nankińskiego, pierwszego z licznych „niesprawiedliwych traktatów”. Kilka podobnych umów handlowych doprowadziło gospodarkę chińską do ruiny przed rokiem 1900. Japonia, która przeszła szybką modernizację i dołączyła do kolonialnego wyścigu, zmusiła też Chiny do uznania swojej władzy nad Koreą i Tajwanem. Qing pozostali nominalnymi władcami, ale mocarstwa europejskie (w tym Rosja) podzieliły cały kraj na „strefy wpływów”. W tym czasie Stany Zjednoczone unilateralnie ogłosiły w Chinach politykę „otwartych drzwi”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_CHINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Tego było za wiele. W 1899 r. populistyczne stowarzyszenie Yihetuan („Pięść w imię sprawiedliwości i pokoju”) rozpoczęło powstanie bokserów mające na celu ponowne uniezależnienie Chin. Niestety bokserzy przegrali, a w miażdżącym traktacie pokojowym z 1901 r. „Osiem Narodów” (tych, które zaatakowali powstańcy) wymusiło stracenie wszystkich członków rządu Qing, którzy poparli bokserów, stacjonowanie obcych wojsk w stolicy oraz odszkodowanie większe niż roczne przychody podatkowe państwa. W kraju narastały niepokoje społeczne, w odpowiedzi na które cesarzowa wdowa Cixi nakazała zarządcom prowincji przygotowanie propozycji reform. Było to innowacyjne działanie zakrojone na szeroką skalę, jednak nawet gdyby udało się je wprowadzić w życie, było już za późno. W listopadzie 1908 r. nagle zmarł cesarz (prawdopodobnie został otruty arszenikiem), a dzień po nim umarła Cixi. Po buntach i powstaniach cesarzowa wdowa Longyu w 1912 r. przekonała cesarza-dziecko Puyi'a do abdykacji, co zakończyło dwa tysiąclecia imperialnych rządów w Chinach. W kraju nastał kolejny czas konkurujących ze sobą krwawych watażków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Dopóki Normanowie nie położyli kresu temu szaleństwu, „wyspa berłowładna” była najeżdżana przez każdego, kto potrafił wiosłować: Celtów, Bretończyków, Anglów, Rzymian, Sasów, Wikingów... Za początek królestwa Brytanii uznaje się jednak właśnie moment inwazji Normanów na wyspę. Inni już wcześniej próbowali zjednoczyć skłóconą angielską szlachtę – i podobno nawet dokonał tego legendarny Artur – ale to dopiero Wilhelm Zdobywca (zwany z różnych powodów także „Wilhelmem Bękartem”) naprawdę dokonał tego działa. Dziś „Wielka” Brytania (która podbiła królestwa Szkocji i Walii) to jeden z liderów Unii Europejskiej, światowej gospodarki (szóste miejsce) oraz kultury ludzkości. Kraj ten zamieszkuje około 64 milionów ludzi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Przeżywszy konkurencyjnych pretendentów do angielskiego tronu, w tym Anglosasa Harolda Godwinsona i Norwega Haralda Hardrada, Wilhelm Normandzki szybko zdobył Dover, Canterbury, Kent, Southwark, a także skarbiec królewski w Winchester. Uparci angielscy lordowie oraz kler ugięli się i w 1066 r. Wilhelm został koronowany w opactwie Westminster na króla Anglii. Resztę życia spędził na umacnianiu swych rządów, tłumiąc powstania i odpierając inwazje Wikingów, a jednocześnie starając się nie stracić swoich włości w Normandii. W roku 1135 jego ród królewski wygasł jednak i po krótkim okresie nazywanym „anarchią” na angielskim tronie zasiadł ród Andegawenów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po zakończeniu najnowszej (ale z pewnością nie ostatniej) angielskiej wojny domowej traktatem w Wallingford w 1153 r. czterej andegaweńscy królowie – wśród nich słynny Ryszard Lwie Serce oraz jego niesławny brat, Jan bez Ziemi – zostali niepodzielnymi władcami tego kraju. To oni właśnie stworzyli herb królewski, w którym znajdował się ryczący złoty lew, zwierzę nieznane na zimnych Wyspach Brytyjskich... a potem dodali dwa kolejne, by nikt nie miał żadnych wątpliwości. Rządy Jana w Anglii były jednak na tyle złe (zdołał chociażby stracić Normandię na rzecz Francji), że został zmuszony do zaakceptowania Magna Carta Liberatum będącego właściwie traktatem pokojowym podpisanym w 1215 r. pomiędzy koroną oraz zbuntowanymi baronami i modyfikowanym w kolejnych latach. Wcześniej królowie rządzili „siłą i wolą”, podejmując jednostronne i arbitralne decyzje, teraz zaś podstawę władzy zmieniono na „rządy prawa” gwarantujące przywileje obywatelom, a przynajmniej szlachcie posiadającej ziemię. Nieszczęśni chłopi jeszcze przez kilka wieków stanowili majątek ruchomy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Angielska historia to jednak nie tylko poczynania kilkudziesięciu członków rodziny królewskiej i szlachty. To także tysiące prostych ludzi: chłopów pańszczyźnianych, służby, żołnierzy, handlarzy, kapłanów, kupców, skrybów, oberżystów, pań domu, artystów, pisarzy oraz całej reszty gminu. Kraj stał się samowystarczalny, gdy rozkwitła gospodarka rolna i wodna. Handel rozwijał się, a angielskie towary – szczególnie wełniane tkaniny i produkty z twardego drewna – cieszyły się powodzeniem w całej Europie. W okresie średniowiecza w Brytanii rozkwitła też bogata kultura; powstała tkanina z Bayeux, Chaucer i Mallory napisali wielkie dzieła, zbudowano strzeliste gotyckie katedry oraz zamki, a ponadto powstały też opowieści ludowe (na przykład o banicie Robin Hoodzie). Parweniusze zaczęli myśleć, że też mają jakieś przywileje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Tymczasem po Andegawenach na tronie Brytanii zasiedli jeszcze bardziej samolubni Plantageneci, którzy zasłynęli głównie rozpętaniem wojny stuletniej (właściwie trwała ona 116 lat, od roku 1337 do 1453, ale któż by liczył), czyli śmiałej próby zdobycia korony Francji. Ich rządy zakończyły się we wrześniu 1399 r., gdy niezwykle niemiły Ryszard II został usunięty i zmarł (podobno z głodu) kilka miesięcy po znalezieniu się w niewoli. Tron przeszedł w ręce rodu Lancaster, jednak jego prawa do tronu zostały zakwestionowane przez ród Yorków, młode odgałęzienie Plantagenetów. W 1455 r. rozpoczął się konflikt – krwawa i barwna wojna Dwóch Róż – pomiędzy obydwoma rodami pełen intryg i zdrad oportunistycznych baronów. W końcu kiedy Yorkowie i Lancasterowie praktycznie unicestwili się nawzajem, Henryk Tudor został nowym królem Anglii, pokonawszy armię ostatniego Lancastera, Ryszarda III (który sam zginął podczas walk) w bitwie pod Bosworth.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Henryk VII Tudor szybko poślubił Elżbietę York, by uniemożliwić rywalom ewentualne roszczenia, a następnie zajął się przywracaniem politycznej i finansowej stabilności rządu, głównie poprzez wprowadzenie bezwzględnych mechanizmów podatkowych naginających prawo oraz stworzenie rady królewskiej, która pozwoliła mu zapanować nad szlachtą. Jeszcze większe zamieszanie wywołali jego długo rządzący syn Henryk VIII (1509–1547 r.) i wnuczka Elżbieta I (1558–1603 r.). Poza ścięciem kilku żon oraz konkurentów, Henryk w swej arogancji stworzył Kościół anglikański, by kwestionować decyzje papieża – i oczywiście uczynił władcę Anglii głową tego Kościoła – a Elżbieta broniła go, zmagając się z największymi katolickimi mocarstwami. W sumie było to dla Anglii bardzo pracowite stulecie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
W międzyczasie niższe sfery pięły się coraz wyżej. W 1295 r. na przykład powstała Izba Gmin, gdzie wybieralni przedstawiciele niebędący „świeckimi lub duchowymi władcami” mogli wygłaszać postulaty ludu i doradzać monarsze. Henryk zwykle ich ignorował (ewentualnie czasem skazywał na śmierć), Elżbieta jednak utrzymywała z nimi bliskie kontakty, zdając sobie sprawę z ich wartości finansowej i patriotycznej. Za rządów Henryka, a jeszcze bardziej za Elżbiety, rozwijała się też sztuka, a bardowie napisali jedne z najważniejszych światowych dzieł teatralnych, dając gminowi możliwość wydawania ciężko zarobionych pieniędzy. Przejąwszy katolickie włości w Anglii, korona mogła sobie również pozwolić na opłacanie angielskich kompozytorów oraz zagranicznych malarzy i architektów, w efekcie czego renesansowe jarmarki i festiwale stały się elementem życia codziennego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
„Królowa dziewica” zmarła jednak bezpotomnie. Po dwójce Stuartów – którzy rządzili Szkocją i Anglią – nastały kolejno rewolucja purytańska, przerwa w istnieniu Wspólnoty Brytyjskiej (zapoczątkowana egzekucją pechowego Karola Stuarta I), powrót rodu Stuartów, chwalebna rewolucja i wreszcie Akt Unii w 1707 r., w oparciu o który formalnie powstało Zjednoczone Królestwo. W międzyczasie, zgodnie z polityką zapoczątkowaną przez Elżbietę, królestwo finansowało lub czarterowało wyprawy odkrywców oraz budowę osad kolonialnych na całym globie – początkowo w Nowym Świecie, a później jeszcze dalej. Ponadto, również dzięki polityce zapoczątkowanej przez Elżbietę zmagającej się z hiszpańską armadą, brytyjska marynarka wojenna została „królową mórz”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Rządząca wtedy piękna królowa Anna była w ciąży 17 razy, ale żadne z jej dzieci nie dożyło chwili jej śmierci w wieku 49 lat, w roku 1714. Jej następcą został kuzyn w drugiej linii, Jerzy I Hanowerski, który nie znał nawet języka angielskiego. Nie dziwi więc, biorąc dodatkowo pod uwagę odwieczną tendencję Jerzych (w latach 1714–1839 było ich czterech) do nieuwagi i szaleństwa, że czas ten stał się okresem przejściowym do aktualnego systemu rządu gabinetowego z premierem na czele odpowiadającym przed monarchą „konstytucyjnym”. Jerzy III utracił tymczasem kolonie amerykańskie, ale za jego panowania (choć przy niewielkim jego udziale) Brytyjczycy pokonali wreszcie Napoleona pod Waterloo. Być może to lepiej, że faktyczną władzę sprawował już premier, a monarcha stał się bardziej figurą i symbolem niż władcą... Tak czy inaczej, po Hanoverach na tronie zasiadł nijaki monarcha z rodu sasko-koburskiego, którego w 1917 r. zmieniono na dynastię Windsorów, żeby uniknąć antyniemieckich nastrojów podczas I wojny światowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Nieco wcześniej, w połowie XIX w., Brytania – jako kraj rewolucji – dała początek jeszcze jednej, której znakami charakterystycznymi były całun dymu z palonego węgla, hałas z fabryk i stoczni oraz sieć torów kolejowych oplatająca wyspę. Gdy nowe slumsy w nowych ośrodkach produkcyjnych napełniały się nowymi fatalnie opłacanymi pracownikami, Anglicy cieszyli się standardem życia, jakiego cywilizacja nigdy dotąd nie widziała. Praktycznie każdy aspekt codzienności uległ polepszeniu dzięki dobrobytowi, a produkty i prąd były dostępne dla każdego, kogo było stać na korzystanie z uroków epoki wiktoriańskiej (nazwanej tak na cześć srogiej, ale długowiecznej królowej). W 1901 r. w pobliżu Newcastle upon Tyne uruchomiono pierwszą trójfazową elektrownię wysokiego napięcia, a już w 1912 r. Brytania miała największy na świecie zintegrowany system zasilania. Brytyjskie fabryki pracowały 24 godziny na dobę, wytwarzając wszelkie możliwe towary, i wszystkiego na tyle dużo – poza żywnością – by kraj pozostał niezależny od sytuacji międzynarodowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Bez względu na to, czy rewolucja przemysłowa przyniosła korzyści imperium, czy też vice versa, rządy Wiktorii to także czas imperium, „w którym słońce nigdy nie zachodziło”, jak Brytanię określił poeta w „Brzemieniu białego człowieka”. Korona zajmowała skrawki globu już od końca XVII w., ale pojawienie się parowców, pociągów i podmorskich przewodów telegraficznych – nie wspominając nawet o karabinach powtarzalnych czy drednotach – dało rządowi brytyjskiemu możliwość skutecznego zarządzania całym rozległym imperium. Produkty rolne oraz surowce z Kanady, Australii, Południowej Afryki, Hongkongu, Singapuru, Indii, Nowej Zelandii i licznych placówek trafiały do angielskich portów dzięki potężnej brytyjskiej flocie handlowej, wieści o kłopotach w odległych krainach trafiały błyskawicznie do Whitehall dzięki liniom telegraficznym, a zaprawiona w bojach armia brytyjska i potężna marynarka wojenna szybko docierały na miejsce, by w mgnieniu oka załatwić sprawę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Wkrótce zadowolonymi z siebie Brytyjczykami wstrząsnęła jednak kosztowna I wojna światowa, a dwadzieścia lat później jeszcze gorsza okazała się II wojna światowa. Gdy niemiecki Wehrmacht podbił wszystkich sojuszników Anglii na kontynencie, dzielni i niezłomni Brytyjczycy zaciekle bronili istotnych szlaków przebiegających przez Maltę oraz Kanał Sueski, łączących ich z posiadłościami na Dalekim Wschodzie. Udało im się utrzymać do czasu, gdy Związek Radziecki oraz Stany Zjednoczone (które potajemnie wspierały Wielką Brytanię korzystnymi umowami handlowymi) dołączyły do wojny po ich stronie z powodu arogancji dyktatorów Niemiec i Japonii. Po zakończeniu wojny brytyjska gospodarka była wyczerpana: zginęło prawie 450 tysięcy obywateli, istniało olbrzymie zadłużenie, inflacja szalała, a imperium rozpadło się (pozostałe posiadłości pozornie utworzyły wspólnotę narodów) i zaangażowało w zimną wojnę, której nie wywołało... ale ją wygrało.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ENGLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Wielka Brytania to postępowe, demokratyczne państwo kochające sport, symbole oraz tradycje. Jej produkt narodowy brutto wynosi 1,6 biliona funtów szterlingów (około 2,5 biliona dolarów) i nadal jest ona istotnym graczem w wielu dziedzinach, od sztuki po naukę i od polityki po finanse.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy Grecy wciąż okładali się po głowach kamieniami, a o Rzymie nikomu jeszcze się nie śniło, Egipt pod panowaniem faraonów był już cywilizacją zamieszkującą brzegi Nilu, która miała oprzeć się próbie czasu... przynajmniej przez kilka tysiącleci. Aż do momentu wchłonięcia przez Rzym, tymi żyznymi ziemiami władało około 170 kolejnych faraonów. Pierwsi osadnicy – przedstawiciele kultury Nagada – szybko odkryli, że równiny zalewowe Nilu są wyjątkowo żyzne, a przez to nadają się świetnie pod uprawę zboża, dzięki któremu powstały duże miasta takie jak Hierakonpolis, a później Abydos. Tak się składa, że ci osadnicy założyli także pierwszą egipską dynastię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Poza utworzeniem szlaków handlowych do Nubii na południu i do państw-miast w Lewancie oraz na Bliskim Wschodzie, wcześni Egipcjanie wytwarzali grzebienie, rzeźby, naczynia, kosmetyki, biżuterię, meble i wszelkie inne drobiazgi potrzebne konsumentom. Około roku 3150 r. p.n.e. stworzyli także skomplikowane kulty zmarłych i zaczęli wznosić rozbudowane grobowce zwane mastabami. Pierwsi faraonowie Starego Państwa (około 2686-2181 r. p.n.e.) postanowili, że ilość gromadzonego bogactwa wymagała stworzenia systemu podatkowego, a pozyskane dzięki temu środki przeznaczono na stworzenie projektów irygacyjnych, wymiaru sprawiedliwości oraz zawodowej armii. I, zupełnie przypadkowo, olbrzymich grobowców oraz pomników (między innymi piramid w Gizie i Sfinksa) na cześć boskości władców.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Egipt – nie po raz pierwszy – był bowiem wzorcową teokracją politeistyczną. Choć faraonowie byli ludźmi, uważano ich za potomków bogów: Ozyrysa, Anubisa, Horusa, Izydy i innych. Choć też w założeniu bogowie byli sobie równi, w różnych okresach niektórych z nich darzono większą czcią: wszechobecnego boga-słońce Ra za czasów Średniego Państwa, Amuna w okresie Nowego Państwa i tak dalej. Czasami, gdy wśród kapłanów (będących potężną siłą, jak często miało to miejsce w historii) przeważały tendencje rewizjonistyczne, egipskie bóstwa łączono, zachowując mistyczne aspekty ich dawnych osobowości (np. Amin-Ra to połączenie ukrytej siły ze słońcem)... I zdaje się, że tylko Egipcjanie nadążali za tymi zmianami. Nie można też przy tym zapomnieć o skomplikowanym systemie zwyczajów pogrzebowych, ponieważ Egipt był jednym z pierwszych miejsc, w których skodyfikowano życie pozagrobowe i planowano je – pod warunkiem, że kogoś było na to stać. Żeby zapewnić sobie zdrowie i szczęście ka (siły życiowej) oraz ba (ducha albo duszy), do zwyczajów pogrzebowych wprowadzono mumifikację, magiczne zaklęcia, sarkofagi oraz przedmioty grzebane ze zmarłymi. Obecnie ten egipski mistycyzm został zredukowany do legend i hollywoodzkich horrorów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Pokój i dobrobyt Egiptu miały swoją cenę: apatię, korupcję, rozpad infrastruktury, kazirodztwo oraz spory wewnątrz rodziny królewskiej. Regionalni nomarchowie (gubernatorzy) wkrótce rzucili wyzwanie rządowi centralnemu, żądając nadania im władzy lokalnej. Zajęli się oni zbieraniem podatków, przez co wkrótce faraonowie nie mogli sobie pozwolić na utrzymanie dużej administracji centralnej, co przyspieszyło rozkład polityczny. Do tego doszła trwająca 50 lat wielka susza, która rozpoczęła się w roku 2200 p.n.e... i Stare Państwo uległo rozpadowi, a konkurujący ze sobą faraonowie z Herakleopolis i Teb zaczęli walczyć o kontrolę nad Nilem. Po pewnym czasie – mniej więcej dwóch wiekach – klan Intef, nomarchowie Teb, zdołał pokonać pozostałych pretendentów do władzy nad Górnym oraz Dolnym Państwem i dokonał zjednoczenia Egiptu. Tak powstało Średnie Państwo (2134–1690 r. p.n.e.), ponownie rozkwitła sztuka, handel, bogactwo, wyprawy wojskowe i budowa monumentów bezładnie rozrzuconych po całym kraju, którym pokolenia turystów przyglądają się z zachwytem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Oczywiście Egipt faraonów nie mógł być stabilnym państwem dłużej niż kilka wieków z rzędu... Do czasu Czternastej Dynastii (której koniec przypadł na okolice roku 1650 p.n.e.) wszystko znowu zaczęło obracać się w ruinę. Doszło do spektakularnego upadku rządu, jak stało się już wcześniej i miało stać się ponownie później. Po okresie Średniego Państwa nastąpił Drugi Okres Przejściowy, następnie okres Nowego Państwa, po nim Trzeci Okres Przejściowy, a ostatecznie Okres Późny. W tym czasie (od roku 2100 p.n.e. do 600 p.n.e.) kilkakrotnie zyskiwały na potędze, a następnie upadały różne rządy, natomiast okresy walki i konfliktów wewnętrznych mieszały się z czasami wielkiego spokoju oraz dobrobytu, choć niekoniecznie panował wtedy większy rozsądek. W okresie, gdy Egipt był osłabiony, najeżdżali go wrogowie, a w latach siły faraonowie zajmowali się poszerzaniem granic. Taki cykl odradzania się i rozkładu musiał w końcu zachęcić do działania siły zewnętrzne. I tak w roku 525 p.n.e. Egipt podbity został przez Persję i znajdował się pod jej kontrolą aż do czasu, gdy w roku 332 Aleksander Wielki zniszczył Imperium Perskie. Po śmierci Aleksandra natomiast macedoński generał ustanowił dynastię Ptolemeuszy, ostatnią w Egipcie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Nowa dynastia – założona przez Ptolemeusza Sotera, jednego z ulubieńców Aleksandra mianowanego po jego śmierci satrapą Egiptu – została szybko zaakceptowana przez miejscowych flegmatycznych ludzi i Egipt rozkwitał przez kolejnych 275 lat. Ogólnie rzecz biorąc, pierwsi Ptolemeusze (wszyscy faraonowie z dynastii nosili imię „Ptolemeusz”, a królowe – w większości siostry swoich mężów – nazywały się Kleopatrami albo Berenikami, co dodatkowo zwiększa zamieszanie) okazali się zaskakująco dobrymi władcami. Albo przynajmniej tak opisują ich ówczesne teksty, bowiem dynastia ptolemejska jest najlepiej udokumentowanym na piśmie egipskim rodem królewskim. Ci macedońscy faraonowie-parweniusze przyjęli egipskie zwyczaje, wznieśli nowe pomniki starych bogów, powiększyli terytorium państwa, nadając ziemie macedońskim weteranom (nieprzypadkowo tworzyli oni dobrze wyszkoloną milicję), naprawili wały przeciwpowodziowe, obniżyli podatki i w ten sposób zdobyli serca oraz umysły poddanych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Ptolemeusze od pierwszego do trzeciego dodatkowo uczynili Egipt potęgą gospodarczą eksportującą wszystko, od bibelotów po skarby. Obrzydliwie bogaty Egipt stał się jednak dzięki zbożu, ponieważ Nil został spichlerzem całego basenu Morza Śródziemnego. Pszenica płaskurka, jęczmień oraz bób były kupowane i przewożone przez każde aspirujące imperium oraz starożytne miasto-państwo. Wśród kupowanych towarów znajdowała się też bawełna, len i henna do barwienia ubrań. W Egipcie spotykały się ponadto szlaki handlowe prowadzące z południa i wschodu w rejon Morza Śródziemnego, co dawało królestwu dodatkowe bogactwo. Nic dziwnego, że inne państwa wkrótce zaczęły zazdrośnie patrzeć na Egipt, który ponownie powoli zaczął pogrążać się w dekadencji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
W roku 170 p.n.e. helleński Seleucyda Antioch IV zaatakował Egipt, pozbył się dziesięcioletniego Ptolemeusza VI i osadził na tronie swojego brata Euergetesa jako Ptolemeusza VIII oraz wspólnego władcę. Jego rządy nie trwały jednak długo. Ostre spory dynastyczne osłabiły Egipt tak bardzo, że stał się on de facto protektoratem Rzymu, głównego odbiorcy egipskich płodów rolnych. Ponadto, jak przekonały się o tym 1600 lat później europejskie rody królewskie, kazirodztwo pomiędzy Ptolemeuszami i Kleopatrami doprowadziło do upośledzenia fizycznych oraz umysłowych możliwości przyszłych pokoleń. Historycy uważają, że ich linia genetyczna cierpiała na potworną otyłość, wytrzeszcz, wielonarządowe zwłóknienia oraz włókniaki. Do czasu ślubu Kleopatry VII z jej młodszym bratem Ptolemeuszem XIII w 51 r. p.n.e. było wiadomym, że dzieje się coś złego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Widząc Macedończyków i Seleucydów zmagających się na krańcach ich rozpadającego się królestwa, władcy Egiptu sprzymierzyli się z powiększającym się, ale odległym imperium rzymskim, i pakt ten przetrwał prawie 150 lat. Chciwi Rzymianie ciągle jednak domagali się większej daniny oraz wpływów na wewnętrzne sprawy państwa, na przykład na rozwiązanie sporu rodzinnego pomiędzy ostatnią Kleopatrą a ostatnim Ptolemeuszem. Zażarty konflikt rozpoczął się od ślubu i walki o władzę pomiędzy królową a faraonem, do czego włączył się konsul rzymski Juliusz Cezar przebywający w aleksandryjskim pałacu. Wkrótce nawiązał on romans z 22-letnią Kleopatrą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Mając wsparcie wojsk Juliusza, Kleopatra VII po kilku potyczkach w Aleksandrii (podczas których prawdopodobnie spłonęła Wielka Biblioteka) pokonała Ptolemeusza XIII w bitwie nad Nilem, w którym to potem były władca „niespodziewanie” utonął. Niewiele później Kleopatra poślubiła jeszcze młodszego Ptolemeusza XIV, urodziła Juliuszowi syna, przeniosła się do Rzymu i zawarła sojusz z Markiem Antoniuszem po zamordowaniu Cezara, by zapełnić powstałą pustkę. Oktawian Cezar, którego irytowała fascynująca „obca królowa”, wypowiedział wojnę jej oraz Antoniuszowi. Nowy cesarz wszedł triumfalnie do Aleksandrii w sierpniu 30 r. p.n.e., a Kleopatra podążyła za swoim ostatnim kochankiem, popełniając samobójstwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_EGYPT_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Po śmierci Kleopatry Egipt stał się formalnie prowincją Rzymu. Rzymianie, wzorując się na sukcesach wczesnych Ptolemeuszy, nie wtrącali się właściwie w egipską religię, kulturę i handel. Wszystko toczyło się jak dawniej, a Rzym czerpał z tego korzyści finansowe. Egipt faraonów przestał jednak istnieć, a jego teren trafiał przez kolejne dwa tysiąclecia pod panowanie wielu władców – Bizantyjczyków, Sasanidów, Arabów, Fatymidów, Ajjubidów – co mocno kontrastowało z pierwszymi czterema mileniami, gdy królestwo było stałym elementem świata starożytnego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Francuzi dali cywilizacji haute cuisine, haute couture, haute-contre i wiele innych „haute”. Naród ten to jednak nie tylko kultura – zapewnili oni też historii wojnę stuletnią, rządy terroru, próbę podbicia Europy przez Napoleona i nie tylko.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Kiedy Rzymianie przestali próbować rządzenia niesfornymi Galami, na początku średniowiecza powstało kilka królestw frankońskich, z których jednak większość przetrwała zaledwie parę pokoleń. Królestwo Francji wyrosło w końcu w zachodniej części imperium Karola Wielkiego, na terenie nazywanym Francją Zachodnią. Po śmierci ostatniego króla dynastii Karolingów, aby uniknąć krwawej dynastycznej wojny domowej, arcybiskup Reims zorganizował spotkanie wielkich lordów Francji, na którym dokonano wyboru nowego władcy. Królem został wtedy książę Hugh Capet z Ile-de-France, którego prałat Reims koronował na Rex Francorum w lipcu 987 roku. Tym jednym posunięciem stworzono Francję oraz jej najdłużej panującą dynastię (od tej daty do roku 1848, z zaledwie kilkoma pechowymi przerwami).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Długie rządy Kapetyngów miały kilka fundamentów: królowie z tej dynastii byli oczywiście katolikami (choć o bardzo zróżnicowanym poziomie pobożności), stąd ich bliski sojusz z Kościołem, który sprzyjał silnej władzy centralnej we Francji. Ród ten był również uważany przez innych monarchów (poza upartymi Anglikami) za znamienity i wiekowy, dlatego z natury lepszy od innych. Pomiędzy Kapetyngami panowały względnie zgodne stosunki rodzinne, co jest naprawdę wyjątkowe, szczególnie w czasie sukcesji tronu – tradycją tu stało się, że młodsi bracia króla otrzymywali apanaże (księstwa, hrabstwa, miasta, itp.), aby uniknąć niesnasek wywołanych zasadą primogenitury (oczywiście siostry nie cieszyły się takim samym przywilejem i zwykle po sukcesji bardzo szybko wydawano je za mąż). Poza religijnymi walkami pomiędzy katolikami i hugenotami Francja zdołała uniknąć wojen domowych, jakie targały większością jej sąsiadów. Handel, sztuka i rzemiosło rozkwitały, tak samo jak i religia (a przynajmniej katolicka) oraz edukacja – Uniwersytet Paryski, czyli Sorbona, został założony około roku 1150 – więc dynastia cieszyła się ogólnym poparciem ludu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W ciągu następnych dwóch wieków potęga i wpływy Kapetyngów rosły, choć zdarzały im się potknięcia – na przykład zaangażowanie się w sześć krucjat mających na celu wyzwolenie Ziemi Świętej, mieszanie się do sporów pomiędzy włoskimi miastami-państwami, represjonowanie ruchów heretyckich we Francji (zwykle związane z rozlewem krwi), masakra Zakonu Templariuszy w roku 1312 w celu przejęcia ich majątku oraz oczywiście wojna stuletnia (która w rzeczywistości trwała 116 lat, ale któż by liczył).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Na początku XIV wieku (według rachuby europejskiej) Francja była najpotężniejszym krajem na kontynencie. W 1328 r. na jej tronie zasiadł Filip VI. Plantageneci, królowie Anglii, władali wtedy Akwitanią i mieli małe roszczenia do francuskiego tronu, których nie wysuwali w chwili sukcesji Filipa VI... W roku 1337 Filip przejął jednak Akwitanię, wobec czego rozsierdzony król Anglii, Edward III, zgłosił swoje roszczenie i obie dynastie ruszyły na wojnę. W lipcu 1346 r. Edward najechał Francję, po długich marszach zwyciężając w słynnej „bitwie” (która bardziej przypominała rzeź aroganckich francuskich rycerzy) pod Crecy i zajął port w Calais. Wtedy też pojawiła się czarna śmierć, która zabrała wiele istnień i opóźniła dalsze działania wojenne, co mocno zirytowało nowe pokolenie szlachty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
W roku 1356 epidemia wygasła, więc znowu polała się krew. We wrześniu tego samego roku król Francji został pojmany, a większość jego szlachty zginęła pod Poitiers w walce z siłami Edwarda Czarnego Księcia. (Francuzi odmówili wypłacenia okupu za króla i Jan II zmarł w niewoli). Wojna trwała aż do bitwy pod Agincourt (kolejnej wielkiej rzezi), po której w 1420 r. podpisano traktat w Troyes proklamujący zjednoczenie korony francuskiej i angielskiej na skroniach króla-niemowlęcia Henryka VI, dotąd króla Anglii, a teraz także Francji. Nie wszystkim to odpowiadało, bowiem na przykład delfin Karol VII został uznany za bękarta i pominięty przy sukcesji, choć wielu francuskich patriotów wolało widzieć na tronie dowolnego Francuza niż jakiegokolwiek Anglika. Wśród nich była między innymi dziwna (delikatnie rzecz ujmując – twierdząca, że słyszy głosy i ma zesłane przez Boga wizje) chłopka o imieniu Joanna. W ciągu kilku lat Joanna d'Arc poprowadziła Francuzów do zwycięstwa, w którym Anglicy zostali pokonani na wszystkich frontach. Karol został królem w roku 1429, a świątobliwą Joannę spalono na stosie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Dzięki temu Walezjusze, młode odgałęzienie dynastii Kapetyngów, zasiedli na francuskim tronie. Ci późniejsi Kapetyngowie mieli większą władzę i wpływy od swych poprzedników. Filip I (zwany Kochliwym, 1060–1108 r.) ledwie panował nad niesfornymi paryskimi baronami, ale Burbon (kolejne młode odgałęzienie) Henryk IV (1589–1610) mógł już mierzyć się z papieżem i habsburskim Świętym Cesarzem Rzymskim. Królowie ci, choć większość z nich rządziła krótko, o wiele bardziej wpłynęli też na dzieje cywilizacji niż ich przodkowie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Za rządów wspaniałych Ludwików – XIII Sprawiedliwego, XIV Króla-Słońca, XV Ukochanego, nieszczęsnego XVI (który trafił pod gilotynę) – Francja stała się największym mocarstwem kontynentu, a także centrum europejskiej kultury i smaku. Podczas rządów Ludwika XIII odkrywcy i koloniści szerzyli lub narzucali francuskie gusta na całym świecie, m.in. w Północnej Afryce, Amerykach i Azji, gdy Francja dołączyła do wyścigu kolonizacyjnego. Za długich rządów le Roi-Soleil zniknęły ostatnie przejawy feudalizmu (choć dawni chłopi pańszczyźniani mogli tego nie odczuć) i ukończono budowę Wersalu (większości). Sławę zyskiwali wielcy generałowie, tacy jak Turenne i Vauban, oraz tacy wielcy pisarze jak Molier i Racine, a także inni utalentowani artyści. Madame de Pompadour, jedna z najsłynniejszych kochanek wszech czasów, miała również olbrzymi wpływ na sztukę – głównie architekturę i projektowanie wnętrz – a to pod troskliwym patronatem Ludwika XV. W dwa pokolenia Francja przeszła z ponurego gotyku do pozłacanego rokoko. Niestety w roku 1789 nastał bezwzględny Ancien Régime.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
W lipcu tego roku mieszkańcy Paryża, rozwścieczeni przepaścią między bogatymi a biednymi, zdobyli Bastylię i zerwali okowy monarchii. Republikanizm oraz rewolucja rozprzestrzeniały się po całym kraju. Francuzi, natchnieni koncepcjami liberté, égalité, fraternité i charyzmą takich miłych młodych ludzi jak Robespierre, Danton czy Marat, zaprowadzili rządy terroru, używając „humanitarnej” gilotyny do stracenia tysięcy uprzywilejowanych i każdego, kto naraził się Komitetowi Ocalenia Publicznego. Konstytucja z czerwca 1793 r. potwierdziła utworzenie I Republiki Francuskiej... a większość z jej autorów została później uwięziona albo zgilotynowana. Reszta europejskich koronowanych głów nie mogła pozwolić, by wszystkie te liberalne ideały mąciły ludziom w głowach, więc niedługo później I koalicja (między innymi Austria, Prusy, Wielka Brytania i Hiszpania) zaatakowała Francję.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
W 1795 r. powołano do rządzenia złożony z pięciu członków wybieralny Dyrektoriat, ale nie spisał on się najlepiej. Budując swą pozycję w oparciu o sukcesy wojenne dla Republiki, listopadzie 1799 r. Korsykanin Napoleon Bonaparte dokonał przewrotu, usuwając Dyrektoriat i ustanawiając I Cesarstwo Francuskie. Przez następnych 15 lat Francuzi walczyli z kolejnymi koalicjami (w sumie z sześcioma) i wszystkie przegrały sromotnie. Same jednak rozmiary sił zgromadzonych przeciwko Napoleonowi były bardzo wymowne. Na peryferiach, w Iberii i Rosji, Francja straciła tysiące ludzi, a nieustępliwi Brytyjczycy panowali tymczasem na morzach. By powiązać koniec z końcem Napoleon musiał nawet sprzedać Luizjanę świeżo powstałym Stanom Zjednoczonym. Wreszcie szósta koalicja po historycznym odwrocie Francuzów z Rosji pokonała Grande Armée pod Lipskiem, weszła do Paryża w marcu 1814 r., wygnała Napoleona na Elbę i przywróciła na tron monarchię Bourbonów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Jej rządy nie trwały jednak długo. Bonaparte wrócił do Francji, gdzie zebrał kolejną armię. Ludwik XVIII, cierpiący na artretyzm i mający nieco oleju w głowie, uciekł z Paryża, chroniąc się w Holandii. Europejscy monarchowie musieli stworzyć więc kolejną koalicję i po 100 dniach nerwów rozbili Francuzów w bitwie pod Waterloo. Napoleon został ponownie zesłany na wyspę więzienną (gdzie w końcu zmarł w roku 1821 w wieku 51 lat), a Francja raz jeszcze stała się królestwem... przynajmniej do roku 1848. Kolejna rewolucja, nie zorganizowana lepiej od pierwszej, raz na zawsze obaliła Kapetyngów i utworzyła Drugą Republikę. Istniała ona jednak tylko trzy lata, ponieważ po tym czasie Ludwik Napoleon Bonaparte poszedł w ślady swego wuja, obalił libertarian i założył II Cesarstwo Francuskie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Owo trwało do roku 1870, kiedy to Napoleon III został schwytany przez Prusów podczas bitwy pod Sedanem w czasie wojny francusko-pruskiej. Do Zgromadzenia Narodowego wkrótce wtargnął tłum paryżan, domagając się zmiany, tak więc delegaci – nie będąc głupcami – szybko ogłosili powstanie III Republiki. Cesarzowa uciekła do Anglii, a republikanie znowu siali zniszczenie we Francji, ponieważ nic innego do końca im nie wychodziło. (W tym czasie Prusowie przejęli Alzację-Lotaryngię i zjednoczyli Niemcy... ale to inna historia).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Ogólnie rzecz biorąc, III Republika radziła sobie dość dobrze, zaprzyjaźniając się z Anglią, Rosją oraz Stanami Zjednoczonymi, a także umacniając władzę nad zrujnowanymi pozostałościami swoich kolonii. Dekadencki Paryż stał się światowym centrum grzesznych przyjemności; turyści, niczym pszczoły do miodu, przybywali tłumnie obejrzeć Moulin Rouge, lewy brzeg Sekwany, kabaret Crazy Horse czy też Bal Bullier. Powstały korzenie sztuki awangardowej – belle époque trwała w najlepsze. Francuzi wyznaczali trendy w modzie, jedzeniu oraz kaprysach. Francji udało się nawet przetrwać I wojnę światową bez zmiany rządu, choć po pyrrusowym zwycięstwie była zniszczona i zubożała.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_14
Text:
III Republika przetrwała do 1940 r., kiedy to została zastąpiona przez rząd Vichy władający częścią Francji, której nie chciała okupować Trzecia Rzesza. Po czterech latach okrucieństwa metropolitalna Francja została wyzwolona przez Anglików i Amerykanów – mimo twierdzeń de Gaulle'a, że dokonały tego wojska „wolnej Francji” – latem i jesienią roku 1944. W 1945 r. nazistowskie Niemcy zostały pokonane, a II wojna światowa dobiegła końca. Nadszedł czas powołania kolejnego rządu, tym razem IV Republiki, gdy w październiku 1946 r. przyjęto nową konstytucję.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_FRANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_15
Text:
Czynnikiem, który spowodował upadek IV Republiki (tak, kolejnej) był kryzys algierski w 1958 roku. Wojna światowa zrujnowała Francję, ale jej przywódcy przelali jeszcze więcej krwi, walcząc o utrzymanie rozpadającego się kolonialnego imperium, głównie w Indochinach i Algierii. Kryzys Sueski w 1956 r. był kolejną porażką Francji. W maju 1958 r. natomiast Zgromadzenie Narodowe przywróciło władzę de Gaulle'owi, który szybko zlikwidował Czwartą i powołał Piątą Republikę, opartą na „polityce wielkości”, ponieważ jego zdaniem wielkość była naturalnym stanem Francji. I tak jest od tamtej pory.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Niemcy” nie istniały tak naprawdę aż do roku 1870, kiedy to Bismarck przekonał różne frakcje, że dobro jednostki jest ważniejsze od dobra ogółu. Jako pierwszy słowa Germania użył już jednak Juliusz Cezar, opisując barbarzyńskie ziemie nad Renem, by odróżnić je od tych należących do „pokojowych” Galów. Geograficznie Niemcy rozciągały się od Renu do Wisły i od Bałtyku do Dunaju. Jak zauważył Cezar, Galowie byli wojowniczy, ale dało się ich ucywilizować, natomiast Teutoni stanowili lud tak dziki i nieokrzesany, że można było ich tylko podbić. Być może miał rację, jednak po upadku Cesarstwa Rzymskiego wszystkie te nieokrzesane plemiona stały się „oddzielnymi i niepodległymi ludami oraz królestwami”. Nie łączyło ich praktycznie nic, poza wspólnym językiem (chociaż niektóre dialekty były zupełnie niezrozumiałe dla reszty Niemców), obyczajami i tradycją zabijania się nawzajem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Karol Wielki, którego papież Leon III koronował na Świętego Cesarza Rzymskiego w grudniu 800 r., zdołał je zjednoczyć (choć na krótko), ale sprawę przypieczętowała tak naprawdę dopiero koronacja księcia Ottona I w roku 936 na Rex Teutonicorum („króla Niemców”), a później – zgodnie z zasadą translatio imperii – ogłoszenie go Świętym Cesarzem Rzymskim przez papieża Jana XII. Doszło do tego po tym, jak obaj, po długich targach, podpisali Diploma Ottonianum, w którym papież został uznany za głowę Kościoła katolickiego – dzięki czemu prałaci nie mogli interpretować Pisma według własnego widzimisię – a niemiecki król-cesarz stał się jego świeckim obrońcą. Otton resztę życia spędził na próbach ugłaskania „głównych księstw” (czyli pięciu potężnych, autonomicznych, głosujących księstw niemieckich: Frankonii, Bawarii, Lotaryngii, Saksonii oraz Szwabii), walce z Francuzami, Madziarami, Włochami i Słowianami oraz tłumieniu różnych buntów, zdecydowanie nie mając łatwego życia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Sukcesja cesarzy po Ottonie była pogmatwana, wpływały na nią bowiem nieustannie zmieniające się czynniki. Królowie Niemiec byli wybierani przez „siedmiu książęcych elektorów” (trzech arcybiskupów i czterech świeckich książąt niemieckich), jak stanowiła Złota Bulla z roku 1356 – zgadza się, Niemców udało się przekonać do tego pomysłu dopiero po 400 latach. Wcześniej wybory Rex Teutonicorum przypominały raczej grzeczną anarchię. Dzięki wojnie trzydziestoletniej wprowadzono kolejnego elektora, który miał zapewnić równowagę pomiędzy protestantami i katolikami, w roku 1692 dodano natomiast kolejnego, aby nie dochodziło do fatalnych impasów. Potem, tuż zanim Napoleon wszystko to przerwał, w 1803 roku, dokonano zmiany konstytucyjnej struktury elektoratu. Gdy Rex został wybrany, koronacja na Świętego Cesarza Rzymskiego była tylko formalnością przeprowadzaną przez tego, kto akurat w tym czasie zasiadał na Piotrowym Tronie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Po Ottonie Wielkim nastała długa linia królów-cesarzy: Sasów, przedstawicieli dynastii salickiej, Hohenstaufów, Welfów, Luksemburgów, Wittelsbachów i wielu Habsburgów, którzy po prostu nie mieli zamiaru się poddać. Niektórzy byli wielcy i wspaniali, jak na przykład Henryk IV czy Fryderyk Barbarossa, inni natomiast przekupni i butni, jak Otton IV oraz Ludwik IV. Niezależnie jednak od ich zdolności i prowadzonej polityki, wszyscy musieli zajmować się setkami małych królestw, z których każde zazdrośnie strzegło własnej „siły” oraz przywilejów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Mieszanka taka nie była oczywiście stabilna. Około roku 1040 Frankonia podzieliła się na mniejsze byty: miasto-państwo Frankfurt, księstwa biskupie Mainz, Spirę oraz Worms, a także landgrafię Hesse i inne pomniejsze elementy. W XIII w. dodatkowo zakon krzyżacki przejął Prusy na wschodzie, a Czechy, Śląsk i Pomorze zostały odebrane Słowianom przez ambitną szlachtę niemiecką... i tak dalej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Mimo wszytko w Niemczech panował względny spokój i, co ważniejsze, dobrobyt. Po części było tak dzięki Lidze Hanzeatyckiej, czyli „sojuszowi interesów” portów oraz cechów bankowych, które zdominowały handel wzdłuż wybrzeży Bałtyku i Morza Północnego. Na zachód płynęły futra, drewno, zboże, rudy metali oraz ryby, podczas gdy na wschód trafiały towary przetworzone. Hanzie przewodniczyło „wolne miasto Rzeszy” (zgodnie z dekretem cesarza Fryderyka II z 1226 r.), Lubeka, jej przedstawicielstwa znajdowały się także w Kolonii, Bremie oraz Hamburgu, a ponadto miała ona też magazyny oraz biura w portach tak odległych jak Londyn czy Nowogród. Okres prosperity Ligi Hanzeatyckiej przypada na XIII–XVI w., w którym to czasie na terenach gmin niemieckich panował najwyższy standard życia w Europie. Co więcej, ich mieszkańców wciąż przybywało – pomimo wojen i epidemii do początku XVI w. żyło tam od pięciu do sześciu milionów ludzi i wielu z nich zostawało rzemieślnikami lub handlarzami działającymi teraz w cechach (z których kilka przyjmowało nawet kobiety).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
W tym samym czasie dzięki rozwojowi miast oraz dostępowi do pieniędzy rozkwitała także sztuka. W XII wieku matka przełożona Hildegard von Bingen napisała ważne dzieła teologiczne oraz medyczne, a także liturgiczne wiersze, pieśni i najstarszy europejski moralitet. Wiek później von der Vogelweide wyznaczył złoty standard europejskiej poezji lirycznej tamtej epoki. Później wynalazca Johannes Gutenberg z Meinz stworzył ruchomą metalową czcionkę, a w ten sposób maszynę drukarską... I wszystko uległo zmianie, gdy gmin zaczął czytać i rozmyślać nad słowami wyżej postawionych. (Umiejętność czytania upowszechniła się w Niemczech, co prawda, po dwóch wiekach, ale doprowadziło to do takich wydarzeń jak reformacja, renesans północny czy rewolucja przemysłowa).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Tak czy inaczej, wszystko w Niemczech szło dobrze, dopóki Marcin Luter, nie przetłumaczył Biblii na lokalny język (a teraz każdy mógł ją sobie kupić dzięki wynalezieniu maszyny drukarskiej) i nie przybił swoich „95 tez na temat istoty i skuteczności odpustów” do drzwi katedry Wszystkich Świętych w Wittenberdze w październiku 1517 roku. Jego „protestancka” teologia doprowadziła wkrótce do wybuchu wojny chłopskiej (największego europejskiego powstania ogólnego do czasu rewolucji francuskiej), a potem do jeszcze bardziej krwawej wojny trzydziestoletniej po fiasku pokoju augsburskiego z roku 1555, w którym wiarę luterańską uznano za legalną religię oraz wprowadzono zasadę, że w regionie obowiązywać będzie wyznanie jego władcy. W latach 1618–48 armie i najemnicy Ligi Katolickiej oraz Unii Ewangelickiej ochoczo masakrowali „niewierzących”. Według szacunków, zanim religijna gorączka się uspokoiła, populacja Niemiec uległa zmniejszeniu o 20 do nawet 38%.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Wielka postać samego Marcina Lutra znalazła się, jak na ironię, w annałach niemieckiego renesansu u boku takich artystów jak Albrecht Durer, uczonych jak Johann Reuchlin oraz muzyków jak Pachelbel, a także wielu słynnych architektów jak Elias Holl czy Hans Krumpper. Na cywilizację mieli jednak jeszcze większy wpływ niemieccy naukowcy z XVII i XVIII wieku, którzy stworzyli podwaliny pod odkrycia, zrozumienie i niewłaściwe zastosowanie nauki (nie bez przyczyny jednym z najsłynniejszych, choć fikcyjnym znanym naukowcem jest dr Frankenstein, który prowadził badania na Uniwersytecie w Ingolstadt). Johannes Kepler ze Stuttgartu zrewolucjonizował kosmologię; erudyta von Liebniz opracował rachunek różniczkowy i założył Pruską Akademię Nauk w roku 1700; filozof Immanuel Kant poszukiwał naukowych podstaw etyki. Prace astronomki Marii Winkelmann z Saksonii oraz naturalistki Marii Merian z Frankfurtu otworzyły natomiast niemieckim kobietom drzwi do zdobycia sławy jako szaleni naukowcy. A w końcu dzięki rozwojowi drukarstwa pojawiło się mnóstwo możliwości mieszania w podatnych głowach...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Gdy niemieccy artyści i uczeni oświecali cywilizację, w sprawy wtrąciło się Święte Cesarstwo Rzymskie. Do tego momentu w historii europejski feudalizm był prawnie likwidowany, a do głosu dochodziła rodząca się burżuazja. W wielu niemieckich królestwach pojawiły się nowe, bardziej energiczne dynastie: ród Hohenzollernów w Brandenburgii-Prusach, Wittelsbachów w Bawarii, Welfów w Saksonii, Hesse-Kassel w (gdzieżby indziej) Hesji i inne. Wszystkie te rody poczęły narzekać na rządy Habsburgów, którzy od około 1500 roku byli królami Niemiec, a co za tym idzie, Świętymi Cesarzami Rzymskimi, choć tak naprawdę pochodzili z Austrii. Nawet gdy wygasła ich główna linia, a Karol VII Bawarski był przez krótki czas cesarzem (1742–1745 r.), miejsce na tronie zajęła szybko rodzina Habsburgów-Lotaryngów. Idea reformy wisiała w powietrzu, na co cesarz zareagował, choć nieco zbyt późno.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Kiedy Fryderyk III potrzebował pomocy niemieckich książąt w sfinansowaniu swoich wojen i przy wyborze swego syna, Maksymiliana I, na króla Niemiec, spotkał się z jednogłośnym żądaniem uczestnictwa w podejmowaniu decyzji. „Poprosili” oni o utworzenie zgromadzenia elektorów i innych książąt, które doradzałoby oraz nadzorowało króla w cesarskim kongresie (Reichstagu). Fryderyk uniknął zwołania pierwszego Reichstagu, ale jego syn – bardziej koncyliacyjny albo mniej inteligentny – w końcu zwołał kongres w Worms. Król i książęta przyjęli tam pierwsze cztery ustawy, określane wspólnym mianem Reichsreform, które dawały rozpadającemu się cesarstwu niezbędną strukturę, w tym „wieczny pokój” (zakaz walk pomiędzy niemiecką szlachtą), a także „Gemeiner Pfennig” (cesarski podatek na utrzymanie nowej infrastruktury). Późniejsze kongresy wprowadzały kolejne prawa i reformy... a także podatki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
W połowie XVIII w. wydarzenia wyprzedziły jednak wszelkie spóźnione wysiłki mające na celu utrzymanie spójności Królestwa Niemiec i Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Różni władcy jak zawsze posiadali własne armie oraz korpus dyplomatyczny, a teraz używali ich niezależnie od tego, czego życzył sobie lub co robił „król”. W wyniku wojen śląskich i wojny siedmioletniej Prusy zyskały w Europie status „wielkiego mocarstwa” rządzonego przez „absolutyzm oświecony”. W Bawarii oraz Wirtembergii władcy trwonili pieniądze na pałace, kochanki i sztukę. Landgrafowie Hesji-Kassel i Hanoweru zarabiali na udostępnianiu swoich elitarnych żołnierzy jako najemników. Książęta Hanoweru natomiast zostali królami Anglii i stracili zainteresowanie wydarzeniami w ojczyźnie (Jerzy III, urodzony w Londynie król Anglii rządzący w czasie rewolucji amerykańskiej nigdy nie był nawet w Hanowerze).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GERMANY_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Jakiekolwiek pozory jedności królestwa Niemiec skończyły się wreszcie wraz z wybuchem rewolucji francuskiej oraz późniejszym wybuchem wojen napoleońskich. Niemiecka mediatyzacja i sekularyzacja zostały przyspieszone za sprawą krwawej rewolucji francuskiej. (Mediatyzacja była procesem aneksji ziem monarchii przez sąsiada, a po jej przeprowadzeniu strona anektowana miała ustalone prawa; sekularyzacja to proces przejmowania przez pobliską szlachtę ziem należących do kościoła). Od roku 1792 rewolucyjna Francja prowadziła już wojnę z większością państw niemieckich – choć nigdy ze wszystkimi na raz. Królestwo Niemiec i Święte Cesarstwo Rzymskie zostały formalnie rozwiązane przez Napoleona, gdy Franciszek II (z Austrii) abdykował na początku 1806 r. po francuskim zwycięstwie pod Austerlitz. Napoleon zreorganizował większość dawnego Królestwa Niemiec i stworzył Związek Reński, który w 1815 r. został zastąpiony przez Związek Niemiecki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W Grecji epoka klasyczna (często nazywana helleńską) zaczęła się od śmierci ostatniego ateńskiego tyrana w 510 r. p.n.e. i dobiegła końca po zamordowaniu Filipa II Macedońskiego w 336 r. p.n.e. Wydaje się odpowiednim, iż okres ten został zdefiniowany śmiercią wielkich ludzi, ponieważ był to krwawy czas – miały wtedy miejsce dwie wojny, osłabła pozycja wpływowych miast-państw i rozpoczęła się macedońska hegemonia. W ciągu tych 174 lat Grecja stworzyła jednak fundamenty cywilizacji zachodu: początki empiryzmu, estetykę sztuki, struktury polityczne, gatunki literackie i większość tego, co uważamy za kulturę. Była to więc epoka kontrastów oraz przełomowy okres dla historii świata.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Grecy ukuli też określenie „polis” (które od tamtego czasu używane jest nie do końca poprawnie) oznaczające ich miasta-państwa. Zgodnie z tradycją słowo to oznaczało klasyczną jednostkę polityczną w stylu ateńskim – wielkie, główne miasto panujące nad mniejszymi, pobliskimi miejscowościami oraz wioskami. Określenie to odnosi się również do grupy sprzymierzonych mniejszych miast bez wyraźnie dominującej stolicy, co przypomina strukturę organizacyjną Sparty. Istniały cztery miasta-państwa bardziej wpływowe od wielu innych: Korynt, Teby, Ateny i Sparta. Każde polis było suwerenną jednostką polityczną odpowiadającą jedynie przed własnymi obywatelami. Ponadto, chociaż obywatele miast-państw mówili tym samym językiem, mieli tę samą historię oraz kulturę (czyli grecką), nie powstrzymywało ich to przed ciągłymi sporami i bezustannymi wojnami między sobą – zależnie od nastroju. Grecy mogli się sprzymierzać, by stawić czoło wspólnemu wrogowi, ale takie sojusze szybko się rozpadały, kiedy początkowy kryzys zostawał zażegnany i można było wracać do masakrowania sąsiadów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wszystko jednak zaczęło się od śmierci Pizystrata, tyrana Aten, w 512 r. p.n.e. Ateńska szlachta mająca dość tyranów (aczkolwiek należy pamiętać, że wtedy słowo to nie miało współczesnego pejoratywnego znaczenia) zwróciła się do Sparty o pomoc w obaleniu jego syna Hippiasa. Spartański król Kleomenes spróbował wprowadzić oligarchiczną władzę w stylu Sparty, ale przebił go Ateńczyk Klejstenes, który przeprowadził ciąg reform prowadzących do powstania demokracji izonomicznej, w której wszyscy obywatele (oprócz kobiet i niewolników) są równi wobec prawa. W ten sposób narodziła się demokracja i od tamtej pory nic nie było już takie, jak dawniej. Spartanie zaatakowali Ateny, chcąc odzyskać władze dla swoich marionetek, ale wyzwoleni mieszkańcy zaciekle bronili swego miasta i sfrustrowani Spartanie zostali zmuszeni do odwrotu. Tak rozpoczęła się trwająca wiele wieków rywalizacja pomiędzy tymi dwiema potęgami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Rywalizacja została szybko przerwana, gdy pojawiło się większe zagrożenie... Persowie. Od VIII w. p.n.e. greccy koloniści budowali miasta w Jonii (wybrzeże Azji Mniejszej), ale w połowie VI w. p.n.e. wszystkie znalazły się pod panowaniem imperium perskiego. W roku 499 p.n.e. miasta zbuntowały się przeciwko „ciemiężcom” w tak zwanym powstaniu jońskim. Ateny oraz kilka innych miast-państw z basenu Morza Egejskiego wysłały swoim rodakom wsparcie militarne, jednak niestety nic to nie dało. Wojska sojuszników poniosły sromotną klęskę w bitwie morskiej pod Lade w 494 r. p.n.e. Następnie w odwecie Persowie weszli do Macedonii i Tracji, grabiąc je bez pardonu, a także wysłali na Morze Egejskie flotę, która zatapiała wszystkie napotkane jednostki. W 490 r. p.n.e. Dariusz Wielki dokonał desantu armii perskiej (liczącej około 20 do nawet 100 000 żołnierzy) w Attyce, zamierzając zdobyć Ateny. Na jej drodze stanęły żałosne siły złożone z 9000 Ateńczyków i 1000 Platejczyków, którym mimo wszystko udało się zaskoczyć Persów pod Maratonem. Zwycięstwo to dało Grekom dziesięć lat na przygotowanie się do kolejnego etapu konfliktu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Nie zrobili jednak w tym czasie zbyt wiele, poza dalszymi sporami pomiędzy sobą. w 490 r. p.n.e. król perski Kserkses I ponownie uderzył na Grecję, tym razem osobiście prowadząc na półwysep 300-tysięczną armię. Tak olbrzymie siły szybko zdobyły greckie miasta znajdujące się na ich drodze i nieubłaganie zmierzały w kierunku Aten, zaopatrywane z morza przez równie liczną flotę perską. Po krótkim postoju we wrześniu spowodowanym przez niewielką grupę upartych Spartan (podobno było ich zaledwie 300) oraz 1100 Tespijczyków i Tebejczyków (o których nikt nie pamięta) w wąskim wąwozie pod Termopilami, Kserkses wkroczył do Attyki, by zdobyć i spalić Ateny, które zostały wcześniej ewakuowane.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
W tym samym czasie dowodzona przez Ateny flota koalicyjna złożona z 271 galer i trier wyruszyła na spotkanie ponad 800 perskich okrętów u przylądka Artemizjon. Całodzienna bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia, ale Grecy nie mogli pozwolić sobie na straty, dlatego gdy dotarła do nich wieść o wydarzeniach pod Termopilami, szybko wycofali się na kotwicowisko w Salaminie. Kserkses, chcąc zadać miażdżący cios, który zmusiłby upartych Greków do poddania się, szybko wysłał flotę do tamtejszych cieśnin. Na ograniczonej przestrzeni sama liczebność perskich okrętów była jednak bardziej przeszkodą niż zaletą, a dzieła dopełniły lepsze umiejętności greckich marynarzy. (Według Herodota jednak asymetryczna liczba ofiar wynikała z faktu, że większość Persów nie potrafiła pływać, a Grekom udało się dotrzeć do brzegu).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Obawiając się odcięcia w tym straszliwym miejscu i cierpiąc już na niedobory żywności oraz zapasów, których nie dało się dostarczać drogą morską, Kserkses rozpoczął uporządkowany odwrót w kierunku Hellespontu. W 479 r. p.n.e. sojusznicze wojska dowodzone przez króla Sparty Pauzaniasza pokonały duże zgrupowanie Persów zostawione w celu „dobicia Greków”, prowadzona przez Ateńczyków flota zniszczyła okręty perskie pod Mykale, a rok później zdobyto jońskie miasto Bizancjum. Rekrutując wyspiarskie miasta-państwa do Symmachii Delijskiej (nazwanej tak, ponieważ jej skarbiec znajdował się na świętej wyspie Delos... choć niezbyt długo) Ateńczycy wyparli Persów z rejonu Morze Egejskiego. Spartańscy hoplici doszli natomiast do wniosku, że wojna dobiegła końca i wrócili do ojczyzny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Wywalczywszy pokój (a przynajmniej zawieszenie broni), Grecy zajęli się tworzeniem kultury i cywilizacji. Greccy dramaturdzy stworzyli gatunki dramatu oraz poezji, Perykles opróżnił skarbiec Symmachii Delijskiej, żeby wznieść Panteon i inne cuda, a rzeźbiarze Fidiasz i Myron tchnęli życie w marmur, kamień oraz brąz. Filozofowie i sofiści, tacy jak Sokrates czy Arystoteles, rozmyślali nad sensem życia i innymi zagadnieniami w Lykejonie oraz bibliotekach (choć czasami też na ulicach). Herodot i Tukidydes zaczęli dokumentować „historię”. Pitagoras i Eudoksos stworzyli podwaliny matematyki Zachodu. Sformalizowano religię, skodyfikowano prawo, Hipokrates praktykował w Atenach medycynę... Wszystko też zapisywano, w tym nawet bajki dla dzieci opowiadane przez Ezopa. Kto wie, czego jeszcze mogli dokonać Grecy, gdyby znowu nie zaczęli bratobójczych walk.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Tukidydes opisał te ponure wydarzenia, więc świat dość dobrze wie, co działo się podczas wojen peloponeskich – długiego konfliktu pomiędzy Symmachią Delijską pod przewodnictwem Aten (która została opisana w korzystnym świetle) a Związkiem Peloponeskim zdominowanym przez Spartę. Nawet miasta-państwa, które próbowały trzymać się na uboczu – jak Milos, które odmówiło Atenom przyłączenia się do Symmachii Delijskiej i otrzymało wybór: płacić podatki Atenom, żeby ocaleć, albo zostać zniszczonym – w końcu znalazły się na placu boju. Nierozstrzygnięta I wojna peloponeska rozpoczęła się w 460 r. p.n.e. i zakończyła w 445 podpisaniem pokoju trzydziestoletniego, traktatu pomiędzy Spartą a Atenami określającego ich strefy wpływów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Każda liga miała jednak tendencję do wtrącania się w sprawy innej, dlatego wkrótce, w 431 r. p.n.e., znowu zaczęły ze sobą walczyć. Po długich przemarszach wojsk i dziesięcioletnim rozlewie krwi obie strony zawarły kolejny pokój – Nikiasza, zwany „pokojem pięćdziesięcioletnim”. Rzecz jasna nie utrzymał się on. Armie znowu maszerowały, znowu przelewano krew oraz grabiono. Wreszcie w 415 r. p.n.e. Ateny rzuciły wszystkie swoje siły do inwazji na Syrakuzy na Sycylii, greckiej kolonii Koryntu. Zakończyło się to katastrofą, ponieważ całe siły zostały zniszczone do roku 413 p.n.e. W tym czasie Persowie wspierali też rebelie przeciwko twardym rządom Aten na wyspach Morza Egejskiego. Ostateczny cios został natomiast zadany w roku 405 p.n.e., gdy spartański admirał i 180 okrętów Ligi Peloponeskiej dokonali zniszczenia nowej ateńskiej floty u ujścia Ajgospotamoj. Rok później Ateny skapitulowały i Sparta zaczęła w Grecji niepodzielne rządy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Spartańska hegemonia nie potoczyła się dokładnie tak, jak wyobrażali sobie nowy porządek świata królowie Sparty. Przez kolejnych 50 lat dochodziło do starć Sparty z Tebami, ponownie Sparty z Atenami, raz jeszcze Sparty z Tebami, a potem Sparty z odnowionym Związkiem Beockim. Wojny te niczego nie rozwiązały – nikomu nie udało się zjednoczyć ani podbić Grecji. Szczegóły kłamstw, zdrad, bitew i masakr są zbyt nużące, by je tu przytaczać, wystarczy więc raczej powiedzieć, że po osłabieniu miast-państw południowej Grecji przez dziesięciolecia brutalnych walk wzrosła siła położonej na północy Macedonii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Około roku 359 p.n.e. przywódcą tego leżącego na nieokrzesanych i barbarzyńskich obrzeżach greckiego świata kraju został Filip II. Filip Macedoński, jak go od tego czasu zwano, był ambitnym wodzem, a jego hoplici szybko zajęli pobliskie tereny Peonii, Ilirii i Tracji oraz zdobyli największy port tej ostatniej – Amfipolis – w 357 r. p.n.e. Rok później Filip podbił chroniony przez Ateńczyków port Pydna. Wielki (i jak się okazało przewidujący) orator Demostenes zaczął wtedy głośno zachęcać Ateńczyków i innych do stanowczej walki z macedońską ekspansją, jednak bezskutecznie. W 338 r. p.n.e. Filip II poprowadził armię na południe w towarzystwie swego 16-letniego syna, Aleksandra, który już wykazał się w boju, gdy poprowadził niewielką armię macedońską do stłumienia wcześniejszego powstania w Tracji. Po rozbiciu kilku mniejszych zgrupowań Filip odniósł zdecydowane zwycięstwo nad połączoną armią Aten, Koryntu, Teb, Megary, Chalkidy, Achai, Epidaurosu oraz Troezen w bitwie pod Cheroneją. Niektórzy uważają, że to zwycięstwo Filipa było najważniejszą bitwą świata starożytnego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Tak czy inaczej, Filip zainteresował się następnie Spartą i jej nielicznymi sojusznikami, którzy nie wtrącali się nawet do toczącej się kampanii. Przez następny rok plądrował ziemie Sparty, zawarł pokój z jej sojusznikami, którzy mu się sprzeciwiali, a następnie próbował przemówić Spartanom do rozsądku. Jego wysiłki częściowo się powiodły, ponieważ w drugiej połowie 337 r. p.n.e. doprowadził do powstania Ligi Korynckiej (nazwanej tak, ponieważ tam właśnie obozowała jego armia) gwarantującej pokój na swoich ziemiach oraz militarną pomoc Filipa w walce ze znienawidzonymi Persami. Wszyscy podpisali taki układ... oprócz Sparty. Liga wybrała więc Filipa II na strategosa (dowódcę) inwazji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_GREECE_CHAPTER_HISTORY_PARA_14
Text:
Jako że Grecja znalazła się w ten sposób pod panowaniem Macedonii, w 336 r. p.n.e. wysłano z północy forpocztę wojsk do Azji Mniejszej, żeby rozpocząć wojnę. Filip miał tam wyruszyć wraz z greckimi sojusznikami, a więc siłami o wiele większymi niż wcześniej, mogącymi wreszcie dotrzeć do samego serca Persji. Zamiast jednak podbić znany świat – co zostawił swojemu synowi – Filip został zamordowany podczas uczty weselnej córki przez jednego ze swoich gwardzistów. W wieku 20 lat Aleksander został królem Macedończyków i de facto władcą całej Grecji. Reszta natomiast, jak się powiada, jest historią.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W zależności od punktu widzenia Indie postrzegać można zarówno jako jedną z najstarszych, jak i najmłodszych cywilizacji na świecie. Położone na rozdrożach świata pochwalić się mogą bogatą historią podbojów i imperiów, takich jak państwa dynastii Maurjów i Guptów na północy (dali się we znaki nawet Aleksandrowi Wielkiemu) czy Ćolów na południu, oraz silnymi związkami z Azją Południowo-Wschodnią. Mimo to przez większość renesansu i wczesnej nowożytności Indie znajdowały się pod wpływem najeźdźców – imperium Mogołów założonego przez potomków Mongołów, któremu Indie zawdzięczają wspaniałe osiągnięcia w dziedzinie sztuki, architektury i nie tylko. Za panowania tych islamskich władców powstały budowle takie jak Tadż Mahal i Czerwony Fort... Trwało to aż do czasu, gdy w Indiach pojawiła się Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W roku 1498 flota Vasco de Gamy zdołała opłynąć Afrykę i „odkryć” Indie, chociaż część tamtejszych królestw oraz imperiów handlowała z zachodem już od czasów Imperium Rzymskiego. Tak czy inaczej, Portugalczycy założyli placówki handlowe na wybrzeżu subkontynentu, a za nimi przybyli Holendrzy, Brytyjczycy i w końcu Francuzi – wszyscy pod przykrywką zarejestrowanych kompanii handlowych. Kompania Wschodnioindyjska, korporacja inwestorów, otrzymała od Elżbiety I w grudniu 1600 roku przywilej handlu podstawowymi towarami na Dalekim Wschodzie. U szczytu swej działalności organizacja odpowiadała za połowę światowego handlu i w tym czasie była to jedyna europejska kompania z posiadłościami w Indiach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Poza złożonością polityki lokalnej, w której brali udział niezliczeni książęta, Kompania musiała także zajmować się różnorodnością religijną miejscowej ludności. Na subkontynencie tym narodziły się cztery wielkie religie – hinduizm, buddyzm, sikhizm oraz dżinizm – z ich licznymi sektami i odłamami. Ponadto istniało tam kilka innych wyznań sprowadzonych przez kupców lub zdobywców, na przykład islam, zaratusztrianizm, a nawet judaizm. Jednak Brytyjczycy mogli być odpowiedzialni za niektóre z tych religii, formalizując praktyki takie jak podział na kasty (które wcześniej były heterogeniczna) i tworząc kategorię „hinduizmu” mieszczącą w sobie bardzo różnorodne praktyki, które istniały w Indiach przed ich przybyciem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wreszcie kryzys wiary spowodował, że rząd brytyjski zakończył farsę, jaką była autonomia Kompanii. W roku 1857 stanowiła ona już dominującą siłę na subkontynencie, mając własną administrację, armię oraz infrastrukturę społeczną, choć skorumpowane i nieskuteczne do granic możliwości. Chociaż istniało kilka powodów – jak zawsze – wybuchu powstania sipajów, jego zarzewiem było wprowadzenie nowych, smarowanych nabojów do muszkietów używanych przez miejscowych żołnierzy. Nie wiadomo, czy miało to uzasadnienie, ale zaczęli oni wierzyć, że naboje, które należało nadgryźć, by uwolnić proch, zostały nasmarowane łojem wołowym (co byłoby obrazą dla hindusów) i świńskim tłuszczem (klątwa dla muzułmanów). Brytyjczycy, wykazując się charakterystyczną wyspiarską empatią, nakazali jednak swoim wojskom korzystać z tych nabojów, co szybko doprowadziło do buntu żołnierzy rdzennej społeczności.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Z powodu rozlewu krwi konieczne było wezwanie armii brytyjskiej, aby stłumiła tę „I indyjską wojnę o niepodległość”. Wzburzenie opinii publicznej w Anglii spowodowało tymczasem, że rok później Korona rozwiązała Kompanię i przejęła jej wszystkie posiadłości. Skutecznie działający Brytyjczycy w ciągu kilku lat zreorganizowali armię indyjską, system finansowy oraz tamtejszą administrację. Indie stały się częścią Imperium Brytyjskiego, a do imponującej listy tytułów królowej Wiktorii dopisano godność „cesarzowej Indii”. Przez kolejnych 90 lat Indie Brytyjskie były też istotnym elementem imperium, „nad którym słońce nigdy nie zachodziło”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Brytyjczycy dokańczali dzieła zjednoczenia, toczyli walki na pograniczach i próbowali zgromadzić jak największe bogactwa, jednocześnie kształtując indyjski krajobraz i infrastrukturę. Brytyjczycy wznosili szkoły, szpitale, biblioteki, estrady oraz inne instalacje, które uznawali za wyznaczniki cywilizacji i do których dostęp miało wielu Hindusów. Skodyfikowali kwestie związane z grupami etnicznymi i religią, tworząc łatwe do przyswojenia bloki cenzusowe. Wprowadzili też jednolite standardy prawne, monetarne, penitencjarne, sposobów wykonywania kary śmierci oraz pocztowe. Brytyjczycy ponadto przywieźli też technologie epoki wiktoriańskiej, zbudowali w całym kraju sieć linii telegraficznych, prasę, systemy irygacyjne, drogi i trasy kolejowe. Dbali też jednocześnie o indyjskie poczucie tożsamości... a wszyscy zdesperowani tubylcy zyskali znienawidzonego wspólnego wroga.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Za czasów Indii Brytyjskich, od roku 1880 do 1920, gospodarka indyjska rosła w tempie jednego procenta rocznie, podobnie jak populacja. Brytyjska skłonność do mieszania się w społeczne i moralne postawy miejscowej ludności częstokroć prowadziła jednak do niepokojów – na przykład w ostatniej dekadzie XIX w. różni reformatorzy (brytyjscy i indyjscy) wzięli się za sprawę ponownego zamążpójścia wdów. Próbując załagodzić konflikty religijne (oraz poprawić wydajność administracji), lord Curzon podzielił w 1905 r. Bengal na muzułmański wschód i hinduski zachód; podział ten utrzymał się, dopóki nie odwołano go w roku 1906. Reformy Morleya-Minto z 1909 dawały już natomiast mieszkańcom Indii ograniczoną rolę w rządach kolonialnych i prowincjonalnych, co doprowadziło do powstania Ligi Muzułmańskiej oraz Indyjskiego Kongresu Narodowego. Za pomocą wszystkich reform Brytyjczycy stworzyli ideologiczne i organizacyjne fundamenty dla nacjonalistycznego ruchu niepodległościowego, szczególnie wśród względnie nowej indyjskiej klasy średniej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Pragnienie samostanowienia zostało dodatkowo wzmocnione w wyniku klęsk głodu spowodowanych przez złe zarządzanie kolonią i wysyłanie żywności do Anglii dla zysku. Wielki głód w latach 1876-78 pochłonął 5,5 miliona istnień na terytorium kontrolowanym przez Brytyjczyków, a kolejne miliony zmarły w niezrzeszonych księstwach. Głód, który nadszedł 20 lat później, zabił natomiast kolejnych 5 milionów ludzi, a dwa lata później głód z 1899 r. zabrał kolejny milion. Jak na ironię, miało to związek z ulepszoną infrastrukturą – rozbudowane linie kolejowe umożliwiły przewożenie do portów zboża na eksport, przez co brakowało go tym, którzy go uprawiali. Co więcej, w liczbach tych nie ujęto powtarzających się pandemii, które regularnie przetrzebiały populację.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
I wojna światowa okazała się punktem zwrotnym w dążeniu ku niepodległości i samodzielności. Na początku została ona przyjęta przez indyjskich nacjonalistów i większość mieszkańców wybuchem patriotycznej gorączki. Uwielbiany Mahatma Gandhi zgodził się aktywnie rekrutować swych młodych rodaków na wojnę i w przeciwieństwie do rekrutacji, którą prowadził podczas wojen burskich i zuluskich, tym razem kierował ludzi do jednostek bojowych, a nie do korpusu medycznego. (Część apologetów twierdziła, że zrobił to, żeby po odzyskaniu niepodległości Indie miały wyszkolone i doświadczone wojsko). Różne lokalne partie polityczne i szeroko pojęty ruch nacjonalistyczny entuzjastycznie wymachiwały flagami, poza kilkoma punktami zapalnymi w Bengalu, gdzie niepokoje doprowadziły do paraliżu lokalnej administracji. Mimo wszystko jednak wysokie straty, szalejąca inflacja wywołana wysokimi podatkami oraz zakłócenia handlu zjednoczyły zwykle skłócone organizacje nacjonalistyczne, które domagały się nagrody za ofiarę złożoną przez mieszkańców Indii... na przykład samostanowienia. W roku 1916 Hinduski Kongres Narodowy i Liga Muzułmańska zawarły Układ z Lucknow, w którym deklarowały podjęcie wspólnych działań mających na celu wypędzenie Brytyjczyków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
W roku 1921, po krwawej masakrze w Amritsar w 1919 r., głową Indyjskiego Kongresu Narodowego został Gandhi, co wzbudziło pewne kontrowersje. Z pomocą Gopala Gokhale oraz innych umiarkowanych polityków wkrótce został jednak wybrany na prezydenta i szybko wprowadził politykę oporu poprzez pokojowe nieposłuszeństwo obywatelskie. Spowodowało to, że inni liderzy ruchu zrezygnowali z zasiadania w Zgromadzeniu, a byli wśród nich tacy wojowniczy zwolennicy jak Chitta Das, Annie Besant czy Motilal Nehru. Kongres był rozdarty podziałami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Przez następnych 20 lat Gandhi, będący „wcieleniem” oporu przeciwko brytyjskim rządom, organizował wiece, bojkoty brytyjskich towarów, protesty oraz marsze, między innymi słynny „marsz solny” z 1930 roku, w którym tysiące zwolenników pomaszerowało nad morze, by odparowywać sól na znak protestu przeciwko nałożonemu na nią brytyjskiemu podatkowi. Gandhi był aresztowany przy wielu okazjach, między innymi w 1942 roku zatrzymano go na dwa lata. W tym czasie umarła jego żona, a on sam zaraził się malarią. W końcu Brytyjczycy wypuścili go, obawiając się, że umrze w więzieniu, co uczyniłoby go męczennikiem za sprawę... (Choć w końcu i tak nim został, gdy kilka miesięcy po uzyskaniu przez kraj niepodległości zamordował go hinduski nacjonalista).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Wielka Brytania była osłabiona przez dwie wojny światowe i poirytowana, gdyż nie potrafiła znaleźć odpowiedzi na taktykę działań Gandhiego. W roku 1947 parlament brytyjski przegłosował Ustawę o Niepodległości Indii, która wyznaczyła datę wycofania wszystkich wojsk oraz administracji brytyjskiej, a także ustanawiała podział kolonii brytyjskiej na dwa kraje wzdłuż spornej Linii Radcliffe'a: hinduskie Indie i muzułmański Pakistan. 14 sierpnia o godz. 23:57 ogłoszono niepodległość i wyzwolenie Pakistanu; tuż po północy, o 0:02, to samo stało się z Indiami. Pozostałych 560 księstw uzyskało prawo przyłączenia się do jednego z dwóch krajów lub zachowania niepodległości – to założenie godne pochwały, które jednak nie przetrwało długo, gdy na scenie pojawiły się wojska Indii i Pakistanu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Podział oraz stworzenie dwóch krajów o radykalnie różnych wyznaniach w tej krainie opartej na wierze wywołały największą masową migrację w historii. Około 15 milionów wiernych ruszyło, by przedostać się na drugą stronę Linii Radcliffe'a. Uchodźcy porzucili wszystko i postąpili bardzo słusznie, ponieważ doszło do niewiarygodnych aktów masowej przemocy, jako że dwa nowe kraje po prostu nie były w stanie powstrzymać rozlewu krwi, który zresztą stanowczo przeczył pokojowej naturze skutecznego oporu, jaki przyniósł im wolność. Ocenia się, że zginęło wtedy ponad milion hindusów, muzułmanów i sikhów, co sprawiło, że Pakistan i Indie przestały sobie ufać.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_INDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_14
Text:
W styczniu 1950 r. Indie ogłoszono socjalistyczną republiką demokratyczną. Od tamtej pory kraj ten stał się postępowy i pokojowy – nie licząc wojny z Pakistanem oraz sporu granicznego z Chinami – dołączając do bractwa narodów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Po stuleciach przymusowej izolacji, w ciągu ostatnich stu pięćdziesięciu lat Japonia stała się jedną z najbardziej przedsiębiorczych i wpływowych cywilizacji pod względem ekonomicznym i kulturowym. Samurajowie epoki Edo interesowali się kabuki, drzeworytami „przemijającego świata” i polityką wewnętrzną, a sto lat później japońscy artyści, architekci, projektanci mody i biznesmeni znaleźli się w centrum uwagi świata. Dawne tradycje Wa (co tłumaczy się zwykle jako „harmonię”) zostały zastąpione przez nowe, skoncentrowane na postępie i zyskach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Według Kojiki, pierwszej książki napisanej w Japonii (około roku 712) rodzeństwo bóstw Izanagi i Izanami, urodzonych po pierwszych pięciu bogach pierwotnych, stworzyło 434 wyspy japońskie, mieszając morza za pomocą wielkiej włóczni. Spadające z niej krople miały utworzyć ląd, na których zamieszkała dwójka bóstw i przyjęła pozostałe kami (bogów albo „esencje duchowe”). Prawda jest jednak o wiele bardziej prozaiczna – ludzie po prostu przekroczyli mosty lądowe przed oderwaniem się wysp od Azji. W roku 660 istniała tam cywilizacja, której cesarz rzekomo był potomkiem bogini słońca Amaterasu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
„Udokumentowana historia” Japonii zaczyna się około trzeciego wieku, choć wzmianki o niej pojawiały się już wcześniej, na przykład w chińskiej Księdze Późniejszych Hanów pochodzącej z roku 57. Ten Kofun-jidai („okres Kofun”) to czas umocnienia siedmiu wojowniczych klanów, z których najpotężniejszym stał się Yamato – nie bez przelania mnóstwa krwi – w południowej i środkowej części głównej wyspy Honsiu. Yamato w końcu podporządkowali sobie wszystkich oponentów oraz ogłosili się cesarzami zjednoczonych wysp japońskich. W ciągu kilku kolejnych wieków ich władza osłabła jednak, ponieważ pozycja dworu cesarskiego była nieustannie podkopywana przez ambitnych daimyo (w wolnym tłumaczeniu „panów”).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Przez pierwsze wieki panowania cesarzy Yamato japońscy rolnicy zaczęli używać żelaznych narzędzi, a także powstały nowocześniejsze metody uprawy oraz zalewania pól ryżu, smacznego i bardzo pożywnego ziarna, które szybko stało się podstawą kuchni japońskiej. Ta agrarna obfitość oznaczała, że mniej rolników mogło wytwarzać więcej żywności, dzięki czemu daimyo mogli skierować nadwyżkę ludzi do działań wojskowych. W japońskim społeczeństwie powstała nowa klasa: samuraje, czyli „ci, którzy służą blisko”. Wkrótce rozmaici panowie mieli swoje prywatne armie. To w tym okresie Japończycy importowali też wiele wynalazków technicznych od sąsiadów, najważniejszym z których było pochodzące z Chin pismo. Wraz z chińskimi tekstami przybyła również religia w postaci konfucjanizmu, a w VI wieku pojawił się także buddyzm.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Pierwsi szogunowie zostali wyznaczeni przez cesarza na Sei-i Taishoguna („głównodowodzącego sił ekspedycyjnych do walki z barbarzyńcami”), żeby usunąć Emishy, Ajnów i inne zamieszkujące wyspy plemiona, które nie podporządkowały się cesarskim rządom. Z czasem tytuł ten stał się dziedziczny, a szogun został uznanym przywódcą wojskowym i prawdziwym władcą stojącym za cesarskim tronem. Nie trzeba raczej dodawać, że prowadziło to do wielu wewnętrznych walk o to stanowisko. W 1185 r. na przykład, podczas wojny Gempei, Minamoto zabił większość członków klanu aktualnego szoguna, Taira, a następnie niezwłocznie ustanowił prawnie system feudalny, w którym odizolowany cesarz był właściwie tylko szanowaną marionetką.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Po śmierci Yoritomo Minamoto rodzina jego żony, klan Hojo, przejęła kontrolę nad szogunatem. Hojo Tokimune odparł dwie inwazje mongolskie, szerzył buddyzm zen i pomógł w stworzeniu ostatecznej postaci kodeksu bushido. Inwazje Mongołów miały kluczowe znaczenie dla dwóch elementów japońskiej historii: Japończycy byli przerażeni, gdy okazało się, że ich miecze łamią się na grubych, skórzanych zbrojach mongolskich, co doprowadziło do stworzenia przez mistrzów płatnerstwa słynnej katany... a po drugie nieustraszeni samuraje po raz pierwszy z trzech zmierzyli się z obcokrajowcami – pozostałe dwa razy to inwazja Korei w roku 1592 oraz Riukiu w 1609 i każdy z nich skończył się podobnie, czyli krwawą jatką.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Klan Hojo utrzymał rządy do roku 1333, kiedy cesarz Go-Daigo przeprowadził zamach stanu, by rodzina cesarska odzyskała prawdziwą władzę. W walce towarzyszyli mu arystokraci oraz klany samurajskie, a także niektórzy walczący mnisi buddyjscy. Niektórzy ważni sojusznicy Go-Daigo byli jednak niezadowoleni ze swojego udziału w łupach i w 1336 roku zbuntowali się, wypędzając cesarza na północ, w Góry Yoshino. W efekcie przez następnych 60 lat istniały dwa dwory cesarskie, północny i południowy, między którymi podzielona była władza nad Japonią. Południowy cesarz pozostał marionetką, a prawdziwe rządy sprawował szogunat Ashikaga. W 1391 roku dwory cesarskie połączyły się, a kontrolę przejął wielki szogun, Ashikaga Takauji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Tak rozpoczął się etap rozwoju Japonii zwany epoką „Walczących Królestw” (w formalnej terminologii Sengoku), czyli 150 lat pełnych niepokojów społecznych, intryg politycznych (i zamachów), a także praktycznie nieprzerwanych starć militarnych pomiędzy prywatnymi armiami samurajów. Istniały też jednak jasne strony tych czasów: projektowanie wspaniałych zamków – z których część stoi do dziś – stało się formą sztuki; wojownicy japońscy nauczyli się posługiwać różnymi rodzajami broni, w tym muszkietami przywiezionymi przez europejskich handlarzy; pojawili się też pierwsi ninja. W końcu kraj został prawie zjednoczony przez Odę Nobunagę, który niestety w 1582 r. został zdradzony i zabity przez jednego ze swoich najbardziej zaufanych oficerów. Następnie doszło do krwawych walk, po których sąsiad i sojusznik Nobunagi, daimyo Ieyasu Tokugawa – jeden z najsłynniejszych samurajów wszech czasów – został szogunem w roku 1603.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
W samym środku tej zawieruchy zjawili się Europejczycy. W 1543 r. portugalski statek zmierzający do Chin dopłynął do wyspy Tanegaszima, a w kolejnych kilku latach pojawiali się handlarze nie tylko z Portugalii, lecz także Hiszpanii, Holandii i Anglii, a jezuiccy, dominikańscy oraz franciszkańscy misjonarze postanowili tam zostać i szerzyć swoją naukę. Nowy szogun podejrzewał, że enklawy handlowe i kościoły są tylko zwiastunami europejskiej inwazji, a zmianie tego przekonania zdecydowanie nie pomagał fakt, iż chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się błyskawicznie, szczególnie wśród posępnego chłopstwa. W 1637 r. powstanie na półwyspie Shimabara, podczas którego zbuntowało się około 30 tysięcy chrześcijan (głównie chłopów) i roninów (samurajów bez pana) zostało stłumione dopiero przez olbrzymią armię dowodzoną właśnie przez szoguna.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Szogunowie mieli dość. Po powstaniu na półwyspie Shimabara wprowadzono pierwsze sakoku (prawa izolacji) za panowania Iemitsu Tokugawy, a kolejne dodali jego następcy w ciągu następnych 250 lat. Misjonarze, handlarze i wszyscy obcokrajowcy – poza niektórymi Holendrami i Chińczykami związanymi z wyspą Dejima w Nagasaki – zostali wygnani. Handel z Koreą został ograniczony do Cuszimy i pod groźbą kary śmierci żaden obcokrajowiec nie mógł przybyć do Japonii, a Japończyk nie mógł jej opuścić. Katolicy zostali wypędzeni, zburzono ich szkoły i kościoły, a daimyo zakazano zostawania chrześcijanami, oczywiście również pod karą śmierci (była to standardowa japońska kara za praktycznie każde przestępstwo).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Niezależnie od tego, czy polityka sakoku była odpowiedzialna, w ciągu ponad 250 lat szogunatu Tokugawów Japonia przeszła rozkwit społeczny i kulturowy, a ponadto cieszyła się względną stabilnością oraz pokojem (choć wymuszanymi ostrzami katan). Druk za pomocą drewnianej prasy ukiyo-e pozwolił stworzyć mistrzowskie dzieła sztuki, a podobnie było też w teatrze kabuki i bunraku; z tego okresu pochodzi również część najsłynniejszych kompozycji na koto i shakuhachi. Gejsze przestały być zwykłymi artystkami – w różnych dziedzinach – a stały się uosobieniem wyrafinowanej kobiecości. Patronat samurajów nad sztukami upowszechnił na wszystkich wyspach eleganckie ogrody i architekturę. Struktura społeczna stała się sztywna, bowiem w tym systemie każdy znał swoje miejsce i obowiązki, od najniżej położonych chłopów (około 85% populacji), aż po 250 daimyo. Kara za wyjście poza swoją pozycję była surowa... i natychmiastowa. Wszystko podlegało sztywnym rytuałom, od parzenia herbaty aż po samobójstwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Japonia radziła sobie mimo wszystko całkiem nieźle, dopóki w roku 1853 nie zjawił się amerykański admirał Matthew Perry. Wpłynął on do zatoki Edo z gotowymi do strzału działami swoich czterech nowoczesnych okrętów i zażądał otwarcia nieograniczonego handlu Japonii z Zachodem. Rok później Perry pojawił się ponownie, tym razem już z siedmioma okrętami i zmusił szoguna do podpisania „Traktatu o pokoju i przyjaźni” grożąc amerykańskimi wielkimi działami. W ciągu kolejnych pięciu lat Japonia musiała podpisać podobne porozumienia z większością zachodnich mocarstw. Wstyd wywołany słabością wobec obcych wojsk stojących u progu Japonii pogrążył szogunat, a realna władza wróciła do cesarza.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
W 1867 r. na tronie zasiadł energiczny młody cesarz Menji i zapoczątkował okres radykalnych reform całego kraju, pragnąc, by Japonia militarnie i gospodarczo dorównała Zachodowi, którego okręty pływały pomiędzy wyspami japońskimi. Do roku 1912 rząd zakazał feudalizmu, przekazał ziemie większości daimyo pod „cesarską kontrolę” i sporą część z nich oddał uprawiającym je chłopom, wprowadził wolność wyznania, wspierał handel i praktycznie zniszczył kastę samurajów. Na bardziej pragmatycznym polu tron popierał rozwój przemysłu i ustanowił monarchię konstytucyjną wzorowaną na modelu europejskim. W roku 1873 Japonia wprowadziła również ogólnonarodowy pobór do wojska, tworząc w ten sposób Japońską Armię Cesarską i Marynarkę Wojenną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_14
Text:
Działania te były tak skuteczne, że kraj szybko został liczącą się w regionie siłą i wkrótce zaczął naśladować kolejną aktywność Zachodu – budowę imperium kolonialnego. W roku 1894 Japonia weszła w spór z chylącymi się ku upadkowi Chinami o dominację nad Koreą, zdecydowanie wygrywając i zdobywając „niepodległość” dla Korei i Formozy, a dla siebie Peskadory oraz półwysep Liaotung. Mocarstwa zachodnie zmusiły jednak Japonię do zwrócenia tego ostatniego Chinom, które szybko wydzierżawiły go Rosji. Rozsierdziło to Japończyków tak bardzo, że w roku 1904 wybuchła wojna rosyjsko-japońska, która dała Japonii możliwość pokazania, iż potrafi pokonać mocarstwo „Zachodu”. I wojna światowa dała Nipponowi okazję na przejęcie posiadłości pokonanych Niemiec w rejonie Azji i Pacyfiku, a następnie zwrócił się on ku Chinom i wszedł do Mandżurii, co wywołało powszechne zaniepokojenie. W wyniku kryzysu oraz nałożonych zachodnich ceł, kontrolę nad rządem przejęli wkrótce totalitarni militaryści. Pod koniec lat 30. XX wieku demokracje Zachodu i Cesarstwo Japonii znalazły się na kursie kolizyjnym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_JAPAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_15
Text:
Gdy w Stanach Zjednoczonych rosło oburzenie z powodu doniesień o japońskich „zbrodniach” w Chinach, zajęciu przez Japonię Indochin po tym, jak nazistowskie Niemcy pokonały Francję, a także starciach Japończyków z Rosją w Mandżurii, nie trzeba było długo czekać na dołączenie kraju do II wojny światowej. Cesarstwo rozpoczęło swój udział od zaatakowania właśnie Stanów Zjednoczonych, a także Imperium Brytyjskiego w 1941 r. Po początkowych sukcesach przyszła jednak klęska: Japonia przegrała wojnę na Pacyfiku zakończoną uderzeniami atomowymi w sierpniu 1945. Pod rozpoczętą po tych wydarzeniach amerykańską okupacją kraj odrodził się mimo wszystko niczym hou-ou (japoński feniks) i stał się jednym z liderów światowej gospodarki, technologii oraz kultury.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Według legendy początki królestwa Konga mają związek z kłopotami bardzo dużego, ale niezbyt bogatego plemiennego królestwa Mpemba Kasi położonego w pobliżu doliny Kwilu. Opowieści te mówią, że w pewnym momencie Mpemba Kasi zawarło sojusz z wojowniczym sąsiadem Mbata i wspólnie podbili królestwo Mwene Kabunga znajdujące się na górskim płaskowyżu na południu. Gdy wojownik Nimi a Lukeni połączył te wszystkie terytoria, ustanowił stolicę w górskiej wsi M'banza Kongo. I tak, około roku 1390, narodziło się Królestwo Kongo, które u szczytu swej potęgi kontrolowało terytorium rozciągające się od afrykańskiego środkowego wybrzeża Atlantyku po rzekę Kwango i od Pointe-Noire na północy aż po rzekę Loje na południu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Pierwszym Manikongo („królem”) został, co nie było zaskoczeniem, Nimi. Po śmierci Nimiego władzę przejął jego brat Mbokani M'vinga, który miał dwie żony i dziewięcioro dzieci, więc jego płodna kanda rządziła nieprzerwanie aż do końca istnienia niepodległego Konga. Za jego rządów zostało podbite sąsiednie królestwo Loango i inne pobliskie terytoria. Manikongo Mbokani zapoczątkował też politykę przekazywania gubernatorstwa prowincji Konga swoim krewnym. Z czasem dzięki tej centralizacji prowincje stopniowo traciły wpływy, aż ich siła stała się bardziej symboliczna niż realna. (Dlatego w 1620 r. niegdyś dumne i niepodległe królestwo Mbata stało się znane jako „Dziadek Króla Konga”).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W tym czasie tron utrzymywał się z podatków, przymusowej pracy oraz danin królewskich. Czasami, żeby sfinansować swoje wojsko Manikongo sprzedawał niewolników, miedź i kość słoniową Europejczykom, którzy zaczęli pojawiać się na wybrzeżu. Zbierał też potężne daniny od sąsiednich miast i królestw, dzięki czemu pod koniec XVI wieku M'banza Kongo stało się jednym z najbogatszych miast Afryki. Królestwo nieustannie się też powiększało dzięki włóczniom wojowników Bantu. Gdy zjawili się Europejczycy, Manikongo władał sześcioma prowincjami – Mpemba, Mbata, Nsundi, Mpanga, Mbemba i Sojo – a także czterema królestwami wasalami (Loango, Cacongo, Ngoje i Ndongo). Według przekazów król mógł w ciągu tygodnia wystawić 300 tysięcy dobrze wyszkolonych i zdyscyplinowanych wojowników (kobiet oraz mężczyzn).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Populacja Konga zamieszkiwała głównie rejon stolicy Mbanzy, a żyło tam około 100 tysięcy ludzi, czyli jedna piąta wszystkich Kongijczyków. Był to wielki obszar miejski, a ta koncentracja umożliwiała gromadzenie żywności, zasobów i siły ludzkiej, z których Manikongo mógł korzystać z każdej chwili. Dzięki temu miasto stało się też ośrodkiem intensywnego handlu (w końcu zawsze chodzi o pieniądze); poza eksportem takich zasobów jak kość słoniowa i rudy metali, zaradne rodziny królestwa kierowały przedsiębiorstwami, które produkowały wyroby miedziane, inne towary z metali, tkaniny z rafii oraz ceramikę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
W roku 1483 portugalski odkrywca Diogo Cao popłynął w górę „nieodkrytej” rzeki Kongo i zawitał do Królestwa Konga. Zostawił tam część swoich ludzi jako „gości”, zabierając jednocześnie kilku kongijskich oficjeli do Portugalii, gdzie król mianował go za te wysiłki cavaleiro (rycerzem). Cao dotrzymał słowa – to coś wyjątkowego w przypadku Europejczyka kontaktującego się z tubylcami – i w 1485 roku wrócił z arystokratami. Mniej więcej w tym samym czasie Manikongo Nzinga a Nkuwu nawrócił się na chrześcijaństwo. W roku 1491 Cao wrócił jeszcze raz, tym razem przywożąc ze sobą także katolickiego księdza, który formalnie ochrzcił Nzingę i część jego szlachty. Manikongo przyjął chrześcijańskie imię „Joao” na cześć ówczesnego króla Portugalii. Wraz z księdzem Cao przywiózł do Konga innych ludzi, którzy otworzyli w Mbanzie szkołę na wzór portugalski. W ten sposób, niczym domokrążca, gdy Portugalczycy postawili stopę na progu...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Następcą Joao I, née Nzingi, został jego syn Afonso I, née Mvemba a Nzinga. Jego ojciec nie dbał o nawracanie – także własne – ale Afonso był gorliwym katolikiem i postanowił sprowadzić swych ludzi na drogę światłości. Do swojego wewnętrznego kręgu przyjął doradców z Portugalii i przedstawicieli Kościoła, dążąc do stworzenia syntezy chrześcijaństwa i lokalnej wiary. Nie udało mu się to, ale stworzył sprawną infrastrukturę katolicką, a dodatkowo z królewskiej szkatuły opłacił budowę szkół i kościołów, nie licząc się ze zdaniem swych poddanych. W kraju brakowało wyświęconych kleryków, szczególnie wywodzących się spośród rdzennych mieszkańców, więc wielu młodych arystokratów wysłano do Europy na studia teologiczne. Jeden z synów Afonsa został nawet biskupem (w Utice, daleko na północy) i wikariuszem apostolskim po siedmiu latach badania Pisma Świętego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
To chrześcijańskie miłosierdzie i dobre samopoczucie zostały wkrótce zakłócone przez rodzący się w Kongo handel niewolnikami połączony z portugalską chciwością. W kolejnych dziesięcioleciach od przybycia Cao zewnętrzne włości Królestwa Konga stały się ważnym źródłem portugalskiego handlu żywym towarem. Oczywiście niewolnictwo istniało w Kongo na długo przed pojawieniem się Europejczyków, a kongijskie rynki niewolników były kwitnącym biznesem, jednak to właśnie Portugalczycy wywołali „niewolniczą gorączkę”, większość żywego towaru wysyłając na Karaiby albo do Brazylii. Był to niesamowicie dochodowy interes i dobry sposób na pozbycie się jeńców wziętych podczas endemicznych konfliktów królestwa na jego południowych i wschodnich granicach, jednak kolejni władcy podejrzewali, że wielu z ich poddanych zniewalano „nielegalnie” (gdy brakowało świeżych dostaw jeńców wojennych). Doprowadziło to do destabilizacji królestwa. W odpowiedzi utworzono administrację handlową, a powołane królewskie komisje miały dopilnować, by nie prowadzono nielegalnego eksportu ludzi. Legalni niewolnicy byli natomiast chrzczeni przez portugalskich księży, zanim wysyłano ich w drogę, dzięki czemu zapewniano ich duszom zbawienie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
To jednak nie chrześcijaństwo ani niewolnictwo doprowadziły do upadku królestwa. Uczyniły to krwawe konflikty o sukcesję tronu. Zgodnie z dekretem Mbokaniego kuzyni, wujowie, bracia oraz synowie Manikongo rządzili prowincjami i wasalami, więc po śmierci każdego władcy wybuchała nieunikniona wojna domowa, ponieważ każdy kandydat na następcę dysponował własną armią. W rezultacie w roku 1568 stolica została zajęta przez Jagas – najeźdźców ze wschodu, a może niezadowolonych poddanych (źródła podają sprzeczne informacje). Nimi a Lukeni (dla katolików Alvaro I) odbił miasto i został namaszczony na króla... ale było to możliwe tylko dzięki zyskaniu portugalskiej broni i poparcia poprzez oddanie Portugalii Luandy jako kolonii (która w końcu stała się Angolą). Nie była to najlepsza decyzja, ponieważ wkrótce Portugalczycy zaczęli wtrącać się w wewnętrzne sprawy Konga.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Álvaro, założyciel dynastii Kwilu, i jego syn Álvaro II – widząc nadchodzącą falę postępu – postanowili przeobrazić królestwo na wzór zachodni. Może chcieli stać się bardziej znośnymi dla Europejczyków, a może chodziło tylko o uniknięcie nieuniknionego... W każdym razie ich działania miały jedynie powierzchowny charakter. Álvaro wprowadził tytuły w stylu europejskim (w ten sposób Mwene Nsundi stał się „księciem Nsundi”, a jego syn zmienił nazwę stolicy na Sao Salvador). W roku 1596 kongijscy emisariusze przekonali papieża do uznania miasta za centrum nowej diecezji obejmującej Kongo i Angolę, lecz król portugalski przechytrzył Álvaro II, namawiając papiestwo (bez wątpienia za pomocą odpowiednich „datków”), by nadano mu prawo mianowania biskupów tej nowej diecezji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Stosunki pomiędzy Angolą i Kongo stały się szorstkie, a potem uległy już tylko degradacji (jeśli to w ogóle możliwe), gdy kolonialny gubernator Angoli najechał – choć na krótko – południowe Kongo w roku 1622. Sprawy uległy dalszemu pogorszeniu, gdy w królestwie pojawiły się różne frakcje, a niektórzy „książęta” prowincji zawarli własne porozumienia z Portugalczykami, zarówno wojskowe, jak i handlowe (np. w sprawie niewolnictwa). Dwadzieścia lat później Manikongo Nkanga a Lukeni (Garcia II) sprzymierzył się z Holendrami przeciwko Portugalczykom, kiedy ci ostatni zajęli część Angoli w 1641 r., jednak w roku 1648 Holendrzy dokonali „strategicznego odwrotu”, zostawiając Manikongo na pastwę losu. Starcia graniczne pomiędzy Kongo i Portugalczykami o kontrolę nad rejonem Mbwila (niewielkim terytorium, ale obie strony szukały pretekstu do walki) doprowadziły do bitwy pod Mbwila (albo Ambuila lub Ulanga, w zależności od opisującego ją historyka) w październiku 1665 r.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
W starciu tym siła portugalskich muszkieterów i lekkich armat pozwoliła zdecydowanie rozbić armię Manikongo. Straty tubylców przekroczyły 5000 ludzi, wśród których znalazł się także król. Po bitwie frakcje Kimpanza i Kinlaza, dwa odgałęzienia rodziny królewskiej, rozpoczęły zmagania o koronę. Nierozstrzygnięta wojna domowa trwała jeszcze w następnym stuleciu, niszcząc dużą część kraju, a obie strony sprzedały handlarzom niewolników tysiące kongijskich jeńców. Sama stolica została natomiast kilkukrotnie splądrowana i w roku 1696 była w większości opuszczona. W końcu Pedro IV z Kibangu doprowadził do porozumienia między żyjącymi arystokratami (których nie zostało zbyt wielu) zakładającego przekazywanie sobie między nimi tytułu królewskiego. Powrócił tym samym pokój... lecz raczej pozornie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Opuszczona stolica Mbanza została ponownie zamieszkana przez wspieraną przez Portugalię chrześcijańską prorokinię Beatriz Kimpa Vita i jej wyznawców, Antonian, w roku 1705. Celem Antonian (nazwa ta pochodzi od św. Antoniego) było stworzenie nowego, świętego Chrześcijańskiego Królestwa Konga znajdującego się pod bezpośrednią ochroną Boga. Nie doszło do tego jednak, ponieważ król Pedro IV (rządzący w latach 1696–1718) doprowadził po pewnym czasie do pojmania, osądzenia i stracenia Beatriz jako heretyczki, a potem zajął stolicę i przywrócił Kongu należne miejsce jako „niepodległego” królestwa w 1709 r.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Rotacyjny system władzy królewskiej pozwalał utrzymać względny spokój, ale i tak czasami dochodziło do sporów dynastycznych. Poza nimi w XVIII i XIX w. sprawy mimo wszystko miały się dobrze. Artyści z Konga zaczęli wytwarzać krzyże z czarnoskórym Chrystusem, co przekonało kilku ostatnich sceptyków; kraj stał się tak religijny, że nikt nie wątpił w historię o zniszczonej katedrze w Sao Salvadorze odbudowanej w jedną noc przez anioły. W roku 1836 Portugalczycy – pod silnym naciskiem Brytyjczyków – zakazali handlu niewolnikami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_KONGO_CHAPTER_HISTORY_PARA_14
Text:
Wreszcie kolejny spór dynastyczny doprowadził do końca Królestwa Konga. W 1856 r. dwie frakcje konkurowały o tron po śmierci Henrique II, obie pochodzące z klanu Kinlaza. Zwyciężył Pedro Lelo, choć dokonał tego dzięki pomocy wojsk portugalskich... A jako że każdy układ z diabłem ma swoją cenę, w roku 1857 Pedro V podpisał z Portugalią traktat wasalizacji, przysięgając poddaństwo jej tronowi. W następnym roku Portugalczycy zbudowali w Sao Salvador fort, w którym umieszczono garnizon pilnujący, by nie było wątpliwości, kto sprawuje faktyczną władzę. Niepodległe państwo nie istniało aż do roku 1960, kiedy to powstała Republika Konga.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Norwescy Wikingowie mieli tendencję do opuszczania Norwegii – do roku 800 skolonizowali już Szetlandy, Orkady, Wyspy Owcze, Hebrydy i inne miejsca, których nie chciał nikt inny. Około 820 r. założyli osady na zachodnim wybrzeżu Irlandii, dając początek kilku dużym miastom na tej wyspie (w tym Dublinowi), a w lub około roku 870 odkryli Islandię i szybko podzielili ją pomiędzy 400 wodzów. Sto lat później zjawili się natomiast na Grenlandii, a Leif Eriksson około roku 1000 dotarł do Ameryki Północnej (choć nie zabawił tam długo). W tym czasie Norwegia nie była jednolitym państwem, składając się z wielu małych królestw spierających się o przywództwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Harald Pięknowłosy rozpoczął jej tworzenie od pokonania konkurencyjnych wodzów w bitwie pod Hafrsfjord około roku 872 (historycy nie znają dokładnej daty, ponieważ zapiski wikingów są jakie są). Dopiero jednak Olaf Haraldsson został królem zjednoczonej Norwegii w roku 1015... A później oczywiście różni władcy przez wieki próbowali od czasu do czasu wyrwać się z unii. „Święty” Olaf bardzo chciał uczynić swój kraj chrześcijańskim oraz pozbyć się Odyna, Thora i Walhalli. W związku z tym wymusił na tingach (lokalnych zgromadzeniach rządzących) uchwalenie praw legalizujących chrześcijaństwo, budowę kościołów, niszczenie pogańskich świątyń, a także ogłoszenie Trondheim chrześcijańską stolicą Norwegii. Za swe wysiłki Olaf został zabity w bitwie pod Stiklestad, ale chrześcijaństwo pozostało w Norwegii na dobre.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Choć przyrodni brat Olafa, Harald Hardrada, poległ w bitwie pod Stamford Bridge, walcząc o koronę angielską w 1066 r., rodzina ta rządziła Norwegią aż do śmierci Sigurda Krzyżowca Magnussona w roku 1130. Po niej nastało stulecie wojen domowych, które zakończył w 1217 r. Haakon IV, założyciel dynastii Sverrów. Czas rządów Haakona i jego spadkobierców uznawany jest za złotą erę Norwegii, zarówno pod względem politycznym, jak i kulturowym. Norwegia zaanektowała Islandię i Grenlandię. W roku 1266 natomiast Magnus VI Prawodawca, wiedząc, że nie zdoła obronić osad na Hebrydach przed nieustępliwymi Szkotami, sprzedał je szkockiej koronie wraz z Wyspą Man. (To samo stało się w 1468 r. z Szetlandami i Orkadami).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W Skandynawii nastał okres spokoju i dobrobytu, a Norwegowie maksymalnie go wykorzystali. Handlarze Wikingów podróżowali na południe na Bliski Wschód, na wschód do dzikiej Rosji, a przede wszystkim na zachód, na Wyspy Brytyjskie, przywożąc do ojczyzny bogactwa, za które płacili takimi surowcami jak futra, jodły, ryby i rudy metali. Na wybrzeżu kwitło rolnictwo, a sztuka osiągnęła nieznane dotąd wyżyny. Norwescy rzemieślnicy, pracujący w drewnie i metalu, tworzyli dzieła sztuki w wielu różnych stylach, od Oseberg po Urnes. Norwescy szkutnicy budowali statki, które mogły pływać po oceanach, a płatnerze wykuwali najlepszą broń i pancerze w Europie. I całe szczęście, bo chociaż między królestwami Wikingów panował pokój, Norwegowie (jak zwykle) od czasu do czasu atakowali kogoś innego. Dobre czasy również musiały się kiedyś skończyć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Mniej więcej w roku 1349 do Skandynawii dotarła czarna śmierć, w ciągu kilku lat zabijając około 50% populacji. Straty te spowodowały zmniejszenie wpływów podatkowych i centralna władza korony osłabła. W międzyczasie Kościół katolicki zwiększył pobieraną dziesięcinę, dzięki czemu stawał się coraz bardziej wpływowy, aż w końcu arcybiskup Trondheim zażądał – i otrzymał – miejsce w Radzie Stanu. Pod koniec XIV wieku Liga Hanzeatycka stopniowo przejmowała norweskie szlaki handlowe; w 1343 r. założyła kontor („zagraniczną placówkę handlową”) w Bergen, a w roku 1400 miała w mieście własną siedzibę i uzyskała wyłączne prawa handlu z flotą rybacką. Bergen pozostało pod władzą Hanzy do połowy XVII wieku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Wszystkie te wydarzenia doprowadziły tymczasem do zjednoczenia starych królestw Wikingów w celu obrony przed zagrożeniami. W roku 1376 pięcioletni Olaf II odziedziczył po śmierci dziadka tron Danii, a gdy zmarł jego ojciec, został królem Norwegii. Przez kolejnych 400 lat Norwegia była rządzona z Kopenhagi, ponieważ stanowiła część podwójnego królestwa. Wkrótce dołączył do niego tron szwedzki, gdy Małgorzata I, królowa regentka Danii, zawiązała unię kalmarska – do której należały nie tylko trzy królestwa, ale także zamorskie terytoria Norwegii oraz Finlandia (dzięki koronie szwedzkiej). Unia została założona w celu osłabienia rosnących wpływów Ligi Hanzeatyckiej oraz niemieckich książąt bałtyckich i przetrwała do roku 1523, kiedy to „krwawa łaźnia sztokholmska” wywołała rewolucję szwedzką, po której Gustaw Waza został królem „wolnej Szwecji”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Unia kalmarska dość dobrze przysłużyła się Norwegii... nie licząc reformacji. Fryderykowi I, królowi Danii oraz Norwegii, przypadły do gustu herezje Lutra, jednak w Norwegii poddani nie podzielili poglądu króla. Tak zrodził się poważny problem. W 1529 r. król chciał narzucić Norwegom protestantyzm. Na czele opozycji stanął wtedy oczywiście arcybiskup Trondheim, który zaprosił starego wygnanego katolickiego króla Chrystiana II. Chrystian został jednak pojmany i uwięziony do końca życia. Po śmierci Fryderyka wybuchła natomiast wojna domowa, po której katolicy spróbowali ponownie, ale rezultat był jeszcze gorszy. Duński zwycięzca, Chrystian III, wygnał arcybiskupa i w 1536 r. zdegradował Norwegię z rangi królestwa do zwykłej prowincji, a rok później narzucił Norwegom luteranizm.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Później sytuacja się uspokoiła, a Norwegowie przywykli do nowego stanu rzeczy. Czasami narwani Duńczycy wciągali ich w swoje wojny – wojnę kalmarską (1611–13 r.), wojnę trzydziestoletnią (1618–48 r.), czy też II wojnę północną (1657–60 r.) – które doprowadziły do zmiany granic. Ogólnie rzecz biorąc jednak wszystko układało się dobrze. Przez 300 lat (1500–1800 r.) liczba ludności wzrosła do 750 tysięcy. Duński system administracyjny został zreformowany, Norwegię podzielono na hrabstwa, a korupcja wśród rządzących spadła dzięki władzy kilku sprawnych królów, co stanowi spory wyczyn, biorąc pod uwagę fakt, że w całej Norwegii było 1600 urzędników mianowanych przez rząd. Niestety, przynajmniej dla Duńczyków, kraj wkrótce został wplątany w wojny napoleońskie... i znalazł się po stronie przegranych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Gdy dobiegły one końca, Norwegia została częścią Szwecji, mimo ze zgromadzenie narodowe zebrało się w maju 1814 r. i stworzyło konstytucję monarchii parlamentarnej. W lipcu 1814 r. Szwecja najechała Norwegię, a w sierpniu zawarto traktat w Moss gwarantujący uznanie konstytucji, pod warunkiem że Norwegia podda się i nie będzie sprawiać problemów. Tak rozpoczęła się konstytucyjna unia szwedzko-norweska, której władcą był szwedzki monarcha Karl Johan. Pojawił się wtedy norweski nacjonalizm i liberalizm, ponieważ wyrozumiali Szwedzi dali Norwegom wiele swobody. W roku 1816 powstał Bank Norwegii, a wraz z nim waluta narodowa (speciedaler). W 1821 r. parlament zlikwidował klasę norweskiej arystokracji, a w roku 1832 rolnicy zorientowali się, że są liczniejsi od pozostałych grup i w przeprowadzonych w tym samym roku wyborach zdobyli większość miejsc w kongresie. Wprowadzono ulgi podatkowe dla rolników, zwiększono cła importowe, a ustawa o władzy lokalnej powoływała wybieralne rady miejskie zarządzające lokalnymi sprawami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Kiedy Szwecja zerwała porozumienie o swobodnym handlu z Norwegią i wytyczyła granicę między obydwoma krajami, a następnie nie zgodziła się na mianowanie norweskiego ministra spraw zagranicznych, w Norwegii zaczął nasilać się ruch niepodległościowy. Kiedy w czerwcu 1905 r. król ponownie odmówił Norwegii mianowania ministra spraw zagranicznych (choć parlament zagłosował za utworzeniem tego stanowiska), parlament zdecydował o opuszczeniu unii. Następnie przeprowadzono w tej sprawie referendum, w którym okazało się, że w całej Norwegii tylko 184 osoby chciały pozostania w unii. Rząd Norwegii zaproponował koronę konstytucyjną księciu Danii, który zgodził się ją przyjąć i został Haakonem VII (tak naprawdę miał na imię Karl). Po pięciuset latach Norwegia znowu była niepodległym krajem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
W ciągu kolejnej dekady okazała się też jednym z najszybciej rozwijających się krajów. W 1913 r. Norwegia jako drugi kraj na świecie dała kobietom prawa wyborcze. Parlament ustanowił prawa o płatnym chorobowym, inspekcjach fabryk, przepisy o bezpieczeństwie robotników i dziesięciogodzinnym dniu pracy – co mocno uderzało w kapitalistycznych baronów. Wzdłuż wybrzeża budowano trasy kolejowe, a w 1909 r. ukończono Bergensbanen. Zakłady przemysłowe, szczególnie hydroelektrownie, pojawiały się jak grzyby po deszczu. Norwescy odkrywcy, tacy jak Amundsen (który jako pierwszy dotarł do bieguna południowego), Sverdrup czy Nansen zyskali światową sławę. Bez wątpienia nastała druga złota era Norwegii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Podobnie jak jej skandynawscy sąsiedzi, Norwegia próbowała trzymać się też z dala od europejskich kryzysów i wojen. Udało im się to podczas I wojny światowej, ale już nie podczas II. Norwegowie znaleźli się pomiędzy Brytyjczykami, których marynarka wojenna naruszała przybrzeżne szlaki wodne i nie wahała się naruszać norweskich wód terytorialnych, a Niemcami, którzy rozpaczliwie potrzebowali dla swoich fabryk rudy żelaza z północnej Norwegii. W kwietniu 1940 roku nazistowskie Niemcy najechały i szybko zajęły Norwegię, aby zabezpieczyć szlak lądowy dla dostaw rudy. Rząd norweski przeniósł się wtedy na wygnanie, a niesławny Vidkun Quiling (którego nazwisko stało się synonimem słowa „zdrajca”) założył rząd kolaboracyjny. Nie licząc jednak kilku akcji komandosów i działań partyzantki, Norwegia pozostała na marginesie wojny, choć należy zauważyć, że około 80% jej przedwojennej floty handlowej (w tym czasie czwartej największej na świecie) uciekło, by służyć Aliantom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_NORWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Po zakończeniu wojny Norwegia powróciła do swej tradycyjnej neutralności i skoncentrowała swoją politykę zagraniczną na arenie ONZ, a Trygve Lie został pierwszym sekretarzem generalnym tej czcigodnej organizacji. Nastanie zimnej wojny spowodowało jednak, że nikt nie mógł zachować neutralności i w roku 1949 Norwegia została jednym z krajów założycielskich NATO (chociaż nigdy nie zgodziła się, by na jej terytorium stacjonowały obce wojska lub broń atomowa). W 1969 r. na Morzu Północnym odkryto złoża ropy naftowej (pole Ekofisk) i gospodarka kraju została zasilona miliardami dolarów, dzięki czemu kraj o niewielkiej liczbie ludności stał się jednym z mających najwyższy standard życia na świecie. Ogólnie rzecz biorąc, po wojnie Norwegowie zajęli się pracą nad dobrymi warunkami życia, uprawianiem sportów zimowych, organizacją dwóch olimpiad oraz przyjmowaniem tłumów turystów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nieważne, czy ktoś wierzy, że Rzym został założony około roku 750 p.n.e. przez Romulusa i Remusa, przez uchodźców z Troi czy przez bandę brudnych barbarzyńców, którzy znaleźli ładne wzgórze w pobliżu źródła słodkiej wody – zgodnie z powiedzeniem, przez kilka wieków prowadziły tam wszystkie drogi. Po pewnym czasie patrycjusze przekonali się, że plebejuszy można trzymać z dala od poważnych spraw, dając im chleb i igrzyska – co nadal stanowi truizm – i Republika stała się dyktaturą, a później cesarstwem. Rzym stworzył też podwaliny cywilizacji zachodniej, a jego tradycje (te dobre i te złe) przetrwały do dziś.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Tak czy inaczej, według rzymskiej legendy miasto zostało założone przez braci bliźniaków, Romulusa i Remusa, synów boga Marsa i córki ludzkiego króla. Dzieci zostały porzucone po urodzeniu, ale uratowała je wilczyca, która sama je wykarmiła. Po osiągnięciu dojrzałości chłopcy założyli nowe miasto, a potem pokłócili się o to, kto ma nim rządzić (inni twierdzą, że poszło o wysokość muru). Romulus zwyciężył, zabił swego brata i został pierwszym królem Rzymu. Ta opowieść o porzuceniu, wilczycy i morderstwie może nieco pomóc w wyjaśnieniu dalszych losów Rzymu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Strategiczne położenie Rzymu bardzo cenili sobie jego sąsiedzi. Przez dwa stulecia Rzymianie odpierali ataki Etrusków i Sabinów, a w końcu sami podbili oba te plemiona i przejęli ich kulturę, religię, technologię, bogactwo oraz, oczywiście, ziemie, tworząc w ten sposób fundament pod budowę imperium.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Według rzymskich podań ostatni tamtejszy król był bezwzględnym tyranem. Ten podły władca, Tarkwiniusz Pyszny, został obalony przez mieszkańców, gdy jego syn zgwałcił cnotliwą szlachciankę. Współcześni historycy uważają, że prawda była o wiele bardziej prozaiczna – Rzym został zdobyty przez Etrusków, którzy obalili rzymskiego króla, ale wydarzenia zewnętrzne zmusiły ich do opuszczenia miasta, zanim zdążyli osadzić na tronie własnego monarchę. Rzymianie odkryli, że lepiej im bez króla i nie oddali już władzy Tarkwiniuszowi, zamiast tego tworząc republikę luźno opartą na greckim modelu demokratycznym (choć sami Grecy nie byli szczególnymi demokratami).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Jej struktura polityczna była zagmatwana, ale wyglądała mniej więcej tak: Rzymem rządzili dwaj konsulowie. Byli oni głównymi zarządcami miasta oraz dowódcami wojsk. Konsulów co roku wybierały „komicja centurialne”, czyli rzymska armia. Aby zapewnić jedność dowodzenia w czasach wielkiego niepokoju, można było mianować jednego z konsulów na „dyktatora”, który dzierżył całą władzę. Drugą siłą w rzymskim rządzie był senat. Składał się on z około 300 „prawych” ludzi pochodzących z najważniejszych rodów. Teoretycznie senat był wyłącznie ciałem doradczym, ale w rzeczywistości miał olbrzymią siłę polityczną (jego członkowie byli obrzydliwie bogaci), a jego „rady” zawsze spotykały się z posłuszeństwem. Republika Rzymska, ze swoimi wszystkimi wadami i zaletami, stała się później modelem dla wszystkich kolejnych republik.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Przez większość czasu była też w stanie wojny z jednym lub więcej sąsiednich krajów, ponieważ wciąż poszerzała swoje terytorium kosztem innych, mniej sprawnych królestw. Większość tych zdobyczy zostało utraconych, gdy w roku 390 p.n.e. jedno z galijskich plemion pokonało słynne rzymskie legiony, a następnie splądrowało miasto... i to nie był ostatni raz, gdy banda niepiśmiennych barbarzyńców przechadzała się ulicami Wiecznego Miasta. Rzymianie przez prawie pół wieku dochodzili do siebie po tym niszczycielskim ataku. W połowie trzeciego wieku jednak Rzym panował już nad środkowymi Włochami i posiadał daleko wysunięte kolonie na północy i południu. Wysiłki skoncentrowano następnie na rozbudowie niezrównanej sieci rzymskich dróg, które łączyły odległe obszary rozwijającej się republiki. Gdy tego dokonano, można było rozpocząć pracę nad budową floty... która szybko znalazła się na dnie Morza Śródziemnego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Wraz ze wzrostem znaczenia Rzym zaczął wchodzić w konflikty także z innymi regionalnymi potęgami. Jedną z nich była Kartagina, była kolonia fenicka założona w Tunezji, na północnym wybrzeżu Afryki. U szczytu swej potęgi Kartagina stanowiła potężne imperium handlowe, które panowało nad większością północnej Afryki na zachód od Egiptu, wybrzeżem Francji, Hiszpanii oraz większością Sycylii, Sardynii i Korsyki. Między Rzymem i Kartaginą wywiązały się trzy wojny punickie (264–146 r. p.n.e.), które rozstrzygnęły kwestię panowania nad zachodnim rejonem Morza Śródziemnego. Gdy kurz bitewny opadł, mimo geniuszu Hannibala, odwagi kartagińskich marynarzy i sprawności tamtejszych polityków, Kartagina i wszystkie jej posiadłości zostały wchłonięte przez przyszłe Cesarstwo Rzymskie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Rzym dalej walczył po drugiej stronie Morza Śródziemnego, ale w I wieku p.n.e. dziesiątki tysięcy żołnierzy wróciło z odległych krain jako cywile. Dla byłych zbrojnych brakowało pracy, między innymi przez napływ niewolników z zamorskich posiadłości. Żeby zostać wybranym na konsula, rzymscy politycy musieli układać się z tymi weteranami, przez co polityka stawała się coraz bardziej populistyczna, a polityczne walki wewnętrzne – coraz bardziej zajadłe. Oczywistym było, że władzę nad Rzymem zdobędzie ten, kto kupi sobie lojalność niezadowolonej armii. W 62 r. p.n.e. trzej ludzie uzgodnili podział władzy pomiędzy siebie: ten „pierwszy triumwirat” składał się z wielkiego Gnejusza Pompejusza, senatora Marka Krassusa, a także zwykłego generała z bogatego rodu, zwanego Juliuszem Cezarem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Ludzie ci mieli takie same zdolności do współpracy i chęci do dzielenia się władzą, jak przeciętny rekin-zabójca. Gdy Krassus zginął w bitwie, Cezar i Pompejusz skoczyli sobie do gardeł, a kiedy w końcu Cezar ruszył na Rzym ze swoimi wiernymi legionami, Pompejusz i senatorowie uciekli z miasta. W 49 r. p.n.e. Cezar wszedł do Rzymu, nie napotkawszy żadnego oporu. Utrzymując pozory, iż Rzym jest nadal republiką, Juliusz stał się faktycznym dyktatorem, nadając sobie prawo mianowania wszystkich senatorów, a ponadto zmieniając też konstytucję tak, by zgromadzenia mogły głosować tylko na zgłoszonych przez niego kandydatów i ustawy. W 44 r. p.n.e. Cezar został zamordowany przez senatorów, którzy mieli dość jego intryg (na niekorzyść Juliusza zadział też fakt, że obywatele byli oburzeni jego romansem z obcą wiedźmą, Kleopatrą).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Po śmierci Cezara jego porucznik Marek Antoniusz sprzymierzył się z Markiem Lepidusem i siostrzeńcem Cezara, Gajuszem Oktawianem, by pokonać republikańskich zabójców władcy. W międzyczasie jednak Antoniusz związał się z Kleopatrą oraz synem jej i Juliusza, którzy z jego pomocą zajęli się wskrzeszaniem imperium egipskiego, a później członkowie tego „drugiego triumwiratu” poróżnili się. Spór zakończył się śmiercią Kleopatry, syna Cezara, Antoniusza i wielu innych ludzi, a Oktawian – zwany teraz „Augustem” – został niekwestionowanym stałym dyktatorem, chociaż zagrożenie dla Rzymu przestało istnieć. Gdy umarła Republika Rzymska, do życia powołane zostało Cesarstwo Rzymskie i cały świat „drżał przed jego potęgą oraz chwałą”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Przez kolejne cztery stulecia Rzymem rządzili dyktatorzy, którzy przyjmowali tytuł „Cezara” dla upamiętnienia tego, od kogo pochodziła ich władza. Na długiej liście cesarzy znajdują się ci zdolni (Tyberiusz, Wespazjan, Hadrian), genialni (Trajan, Marek Aureliusz, Konstantyn), nijacy (Oton, Pertynaks, Balbin i wielu innych), a także wielu po prostu złych (Kaligula, Neron, Kommodus... tu również lista jest długa). Niektórzy rządzili długo – rekord 48 lat należy do Teodozjusza II – a inni tylko miesiące (albo nawet dni), wielu zmarło w wyniku zatrucia ołowiem z ostrzy pretorian. Ten szalony tygiel był wstrząsany buntami, rebeliami, powstaniami, wojnami i nieustanną walką z barbarzyńcami o utrzymanie granic.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Mimo wszystko w całym tym zamieszaniu Rzymianie zdołali stworzyć jedne z najtrwalszych dzieł cywilizacji. Rzymska sztuka i literatura wreszcie uwolniły się od kopiowania Greków; satyra (niedoceniania w Grecji) została wymyślona przez Rzymian, a rzymskie rzeźby, freski i pejzaże (ten gatunek narodził się w Rzymie) przerosły wszystko, co do tej pory widziano. Rzymski wkład w architekturę to między innymi łuk, sklepienie i kopuła; część zbudowanych przez Rzymian akweduktów, mostów oraz budynków wciąż stoi. W tym czasie bogaci obywatele imperium zostali pierwszymi turystami świata, przemierzając Egipt, Grecję i Persję oraz zachwycając się pomnikami i ruinami, ale nie dostrzegając paraleli do ich własnych czasów. Ci, którzy zostali w domach czerpali natomiast rozrywkę z krwawych sportów w Koloseum i wyścigów rydwanów w Circus Maximus. Czasami lekarstwem na nudę były też ukrzyżowania wzdłuż Via Appia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
U szczytu swej terytorialnej potęgi, za rządów Trajana, Cesarstwo rozciągało się już od nizin Szkocji po góry Mauretanii oraz od Eufratu do Renu. Sam Rzym był największą metropolią świata, mając około dwóch milionów mieszkańców, obywateli i innych klas. Na rzymskie tereny trafiały towary z Afryki, Galii, Skandynawii, a nawet z odległych Indii. Całość tego obrotu mierzono za pomocą ujednoliconych wag i miar, a podliczano na rzymskim liczydle, idealnie pasującym do rzymskiego systemu numerycznego. W miarę rozwoju Cesarstwa rzymska skłonność do organizacji raz po raz dawała o sobie znać, więc w miarę możliwości wszystko było ujednolicane.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_15
Text:
W III wieku sytuacja zaczęła się jednak pogarszać. Administracja, z uwagi na poziom komunikacji w tej epoce, stała się tak bezwładna, że nie była w stanie reagować na kryzysy. W 285 r. Cesarz Dioklecjan podzielił wielki kraj na wschodnią i zachodnią połowę – tą pierwszą zarządzano z Bizancjum, a „drugi” cesarz został powołany, żeby działać w imieniu tego pierwszego w Rzymie. Zakorzeniła się tam religia chrześcijańska, a ponieważ Rzym zawsze akceptował inne wiary, w końcu cesarz Teodozjusz I uczynił ją religią państwową. Wtedy nietolerancja zaczęła jednak tworzyć jeszcze głębsze podziały w strukturze społecznej... Tymczasem barbarzyńcy zaczęli posługiwać się nowocześniejszymi technologiami i niepokoili rzymskie pogranicze. Ponadto można przypuszczać, że Rzymianie cierpieli na zatrucia ołowiem dzięki swym wspaniałym akweduktom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_ROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_16
Text:
Niezależnie od przyczyn, ostatnie lata Cesarstwa Zachodniego to słabi władcy, uzurpacje oraz ataki barbarzyńców na serce rzymskiego terytorium. W roku 410 Rzym został splądrowany przez wojska Alaryka, króla Wizygotów. Wandale zdobyli Afrykę, a rozmaici rzymscy gubernatorzy odłączyli się, żeby realizować marzenia o własnych dynastiach. W końcu Odoaker z Germanii, który był generałem na rzymskiej służbie, pozbył się Romulusa Augustusa, wysłał cesarskie insygnia do Bizancjum i obwołał się nowym królem Italii. Zgasło „światło Rzymu”... chociaż jego cień nadal jest widoczny w Europie i innych zakątkach świata.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Bojarzy, Kozacy, kopuły o „cebulowym kształcie”, pokryte śniegiem połacie ziemi, „pustkowia” Syberii, beztroscy chłopi, wzruszające kompozycje, niekończąca się zima i zmrożona wódka. Uroki Rosji mogą wydawać się kuszące, ale jej prawdziwa historia to mniej romantyczny obraz... szczególnie jeśli posłucha się wspomnianych chłopów. Znajdując się jedną nogą w Europie, a drugą w Azji, Rosja wpływała na historię cywilizacji jak niewiele innych krajów. Korzenie Rosji sięgają nordyckiej osady w Nowogrodzie i założenia królestwa Rusi Kijowskiej około 882 r. przez Olega, który podbił mieszkających w tym regionie Słowian Ilmeńskich, Ugrofinów, Wespów oraz Wotów – ale opowieści te to po części mity i legendy. Dlatego też przejdźmy do powstania Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wszystko zaczęło się od księcia Daniela Aleksandrowicza, czwartego i najmłodszego syna słynnego Aleksandra Newskiego. Po śmierci ojca w 1263 r. dwuletni Daniel odziedziczył jego najmniej cenne włości, niewielkie i zacofane księstwo o nazwie Moskwa, gdzie przez kolejne dziesięciolecia odpierał ataki swych chciwych braci i galopujących na zachód Mongołów. Mimo tych walk rodzinnych oraz mongolskich inwazji Daniel zdołał uchronić większość księstwa od rozlewu krwi (w 1652 r. został nawet kanonizowany przez Kościół prawosławny za jego „pokorę, skromność i łagodność”). Dokonał tego, między innymi płacąc daninę Złotej Ordzie, co okazało się rozsądnym posunięciem. Książę „pokojowo” przyłączał też do swoich ziem różne tereny, gdy umierali jego bliscy i dalecy krewni, aż w końcu po śmierci św. Daniela w 1303 r. Moskwa stała się „Wielkim Księstwem”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po Danielu nastało kilku sprawnych – choć nie tak pokojowo nastawionych – wielkich książąt. Dopiero jednak wielki książę Iwan III (zwany „Wielkim”) sprawił, że Księstwo Moskiewskie znalazło się na mapie. Podczas jego czterdziestoletnich rządów (1462–1505 r.) potroił on wielkość terytorium Księstwa przyłączając do niego, między innymi, Republikę Nowogrodzką i Wielkie Księstwo Twerskie, a ponadto przestał płacić daninę Ordzie, stworzył prostą administrację centralną, ograniczył niezależność bojarów oraz odnowił Kreml (cytadela ta była siedzibą dynastii Rurykowiczów). Po skonsolidowaniu rdzennych ziem Rosji Iwan przyjął też tytuł cara, a także „władcy całej Rusi”. I chociaż to Iwan IV (czule zwany „Groźnym”) był pierwszym koronowanym „carem”, „konsolidację” Rosji zapoczątkował właśnie Iwan III.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wspomniany Iwan IV był megalomanem i socjopatą, więc jego dzieciństwo nie należało do łatwych. W chwili śmierci ojca miał trzy latka i był chorowity, więc przedłużająca się regencja stała się czasem wielu intryg politycznych, na czym ucierpiał też sam Iwan. Gdy wszedł w wiek dojrzałości, sytuacja zmieniła się ze złej w fatalną, a można nawet powiedzieć, że „groźną”. Niewiele wiadomo o Iwanie jako człowieku, poza tym, że chorował i był sześciokrotnie żonaty. Kiedy wreszcie został koronowany, zaczął dążyć do zdobycia jak największej władzy, kosztem praktycznie wszystkich ludzi. Dwór carski został wtedy oczyszczony z niezależnie myślącej szlachty i wypełniony socjopatycznymi osiłkami. Wśród wysokich rangą wojskowych przeprowadzono podobną czystkę. Iwan ogłosił miliony akrów najlepszych ziem opriczniną – ziemią korony – podlegającą jego wyłącznej kontroli. Warto też wspomnieć, że był on równie dobrym dowódcą wojskowym, co filantropem: praktycznie zniszczył armię i doprowadził kraj do bankructwa przez katastrofalne wojny inflanckie, które trwały przez około 25 lat. Wszyscy odetchnęli z ulgą, gdy Iwan zmarł w roku 1584...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Jedno pokolenie później dynastię Rurykowiczów zastąpili Romanowowie. Po śmierci Fiodora I (syna Iwana IV) w Rosji rozpoczął się okres kryzysu sukcesji nazwanego „wielką smutą”, ponieważ Fiodor nie doczekał się męskiego potomka. Rosyjski parlament wybrał w końcu na nowego cara Borysa Godunowa. Rządził on przez siedem lat, w tym czasie zmagając się z kilkoma uzurpatorami, zwanymi „Dymitrami Samozwańcami” (każdy z nich twierdził, że był od dawna uważanym za zmarłego młodszym bratem Fiodora). Wszystko to, w tym roszczenia zagranicznych pretendentów do tronu, skończyło się w roku 1613, gdy bojarzy wybrali na cara Michała Romanowa. Dynastia Romanowów rządziła nieprzerwanie do czasu, gdy bolszewicy rozstrzelali ostatnich z nich w pewnej piwnicy w Jekaterynburgu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Jak na tyranów i despotów carowie z dynastii Romanowów nie byli najgorsi. Kilku z nich zyskało sobie nawet przydomek „Wielki”, a jeszcze kilku prawdopodobnie na niego zasłużyło, jednak nosili go już inni carowie o tym samym imieniu. Pierwsi z Romanowów zawarli traktaty ze Szwecją, Rzeczpospolitą Obojga Narodów i Kozakami ukraińskimi, którzy zgodzili się służyć carowi. Niestety, przez nowe, ostrzejsze restrykcje nałożone na chłopów pańszczyźnianych dochodziło do licznych powstań chłopskich, takich jak bunt solny, bunt miedziany czy też powstanie moskiewskie. Były one jednak tłumione szybko i zdecydowanie, a Rosja wciąż się rozwijała, głównie dzięki podbojowi i kolonizacji na wschodzie, aż po Syberię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Potem nastali Wielcy. Piotr Wielki, dzięki kilku zwycięskim wojnom z Turkami Osmańskimi i Szwedami zdobył porty na ciepłych wodach, w ten sposób uzyskując dostęp do Europy. Dzięki temu Rosja weszła przebojem, jak mówi powiedzenie, w epokę renesansu. Czterdzieści lat po śmierci Piotra Katarzyna Wielka – która nawet nie urodziła się w Rosji – zapoczątkowała złotą erę imperium, które stało się ważnym mocarstwem europejskim... i z jakiegoś niepojętego powodu rozpoczęło kolonizację odległej Alaski. Car Aleksander I, zwany „Błogosławionym”, przeprowadził Rosję przez niespokojny czas wojen napoleońskich, odparł inwazję Napoleona (głównie unikając walki i paląc wszystko, co mogli zdobyć nacierający Francuzi), a także wciągnął swój kraj w bałkańskie bagno po powstaniu greckim w 1821 r. Później na tronie zasiadł Aleksander „Wyzwoliciel”, który mimo wielu osiągnięć (z których najważniejszym było „wyzwolenie” chłopów pańszczyźnianych) padł ofiarą skutecznego zamachu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Przez te wszystkie lata w Rosji rozwinęła się wyjątkowa kultura oraz tradycja tworzenia doskonałej literatury, muzyki, tańca i architektury. Przez wieki, zanim Piotr Wielki szeroko otworzył drzwi na europejskie wpływy, rosyjski folklor i rzemiosło były na wskroś słowiańskie, mocno naznaczone (lub skażone) wpływami prawosławia. Pierwszym i największym programem zewnętrznym Konstantynopola było tymczasem wysłanie misjonarzy na Ruś Kijowską. W efekcie do połowy X w. greckie prawosławie rozpowszechniło się wśród rosyjskiego pospólstwa i od tej pory nie straciło tam już swoich wpływów. Inne oddziaływania, szczególnie skandynawskie i azjatyckie, pojawiły się za panowania dynastii Rurykowiczów i Romanowów. Od tamtego czasu emigranci upowszechnili rosyjską kulturę na całym globie i trzeba przyznać, że niewiele narodów tak mocno przyczyniło się do uwrażliwienia świata na sztuki piękne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
W literaturze słowiańskie byliny dały początek epickich rozmiarów dziełom Gogola, Dostojewskiego i Tołstoja... choć był też Czechow, który potrafił pisać zwięźlej. Prosta harmonijna muzyka ludowa grana na takich instrumentach jak bałałajka, harmonia czy żalejka ewoluowała w złożone i głębokie kompozycje Glinki, Musorgskiego, Rimskiego-Korsakowa oraz Czajkowskiego, prawdopodobnie największego kompozytora epoki romantyzmu. Chłopski korowód i barynia, tańce ludowe nadal popularne w Rosji, przetarły natomiast szlak dla uwielbianego przez elity kulturalne baletu – a jako pierwszy sprowadził go do Sankt Petersburga nie kto inny, jak Piotr Wielki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów rosyjskiej kultury (przynajmniej dla przeciętnego człowieka) jest jednak chyba architektura. Wraz z prawosławiem pojawiły się bizantyjskie formy widoczne w całkowicie kamiennych budowlach: fortyfikacjach i kościołach. Kiedy Piotr Wielki otworzył kraj na zachód i wsparł renesans w sztuce, rosyjscy architekci rozsmakowali się w rokoko. Za panowania Katarzyny i Aleksandrów stolica w Sankt Petersburgu zamieniła się zaś w muzeum klasycystycznych budowli (zanim zapanował radziecki styl ponurej wielkiej płyty).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Z Rosji pochodziło, co prawda, niewielu wielkich czy choćby rozpoznawalnych malarzy lub rzeźbiarzy... ale każdy potrafi rozpoznać tamtejszą sztukę ludową. Matrioszki, krzykliwie pomalowane lalki wkładane jedna w drugą, są uwielbiane na świecie i masowo produkowane przed sezonem świątecznym. Rosyjskie ikony natomiast, religijne obrazy malowane w drewnie, nieodłącznie kojarzą z prawosławiem. Znajduje się na nich wiele szczegółów, często są pozłacane, ich wytwarzanie stało się sztuką samą w sobie, a wielcy mistrzowie z wczesnej Rosji wkładali w tworzenie uwielbianych ikon wszystkie swoje umiejętności. Niewielu ludzi zna natomiast słowo „gżel”, ale większość rozpoznaje określane nim charakterystyczne porcelanowe produkty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Tymczasem po synu Wyzwoliciela, Aleksandrze zwanym „Twórcą Pokoju”, na tronie Rosji zasiadł najmniej znany z Romanowów, rodzinny, acz nieudolny Mikołaj II (z oczywistych względów nie nadano mu przydomka). Mikołaj odziedziczył Rosję trapioną licznymi problemami, zarówno wewnętrznymi, jak i zewnętrznymi, lecz uparcie wierzył w „łagodne” rządy autokratyczne, uważając cara za „ojczulka” ludu. W tym przekonaniu popełnił błąd, kontynuując konserwatywne działania i politykę ojca, a jego wizerunku nie poprawiło też małżeństwo z nielubianą niemiecką księżniczką.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Na początku XX w. Rosja rozpaczliwie potrzebowała reform i modernizacji, otrzymała jednak ucisk oraz rozlew krwi. Mikołaj, odizolowany od rzeczywistości przez pochlebców (był wśród nich powszechnie nielubiany Grigorij Rasputin), nie unowocześnił rolnictwa ani przemysłu, przez co Rosja stała się najbardziej zacofanym krajem Europy. Co gorsza, nie miał on też pomysłu na reformę polityczną – chociaż bardzo imponowała mu brytyjska wersja demokracji – w czasie rosnącego niezadowolenia społecznego. Odizolował też w tym wszystkim Dumę, ciało doradcze, które sam stworzył.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_14
Text:
Mikołaj II próbował mimo wszystko skierować państwo na właściwy kurs, ale tylko pogorszył sytuację. Większość poddanych potępiała go za takie wydarzenia jak panika na Chodynce, krwawa niedziela, pogromy Żydów, represje po nieudanej rewolucji 1905 r. czy też za jego skłonność do skazywania na śmierć przeciwników politycznych. Ponadto uwikłał on Rosję w fatalne kampanie militarne, z których szczególnie upokarzająca była porażka w wojnie z Cesarstwem Japonii w 1905 r. Pokazało to dobitnie, że rosyjskie wojsko wymagało reformy oraz modernizacji (w sferze taktyki, szkolenia, wyposażenia... i wszystkiego innego), jednak do tego nie doszło, co doprowadziło do takich incydentów jak bunt załogi Potiomkina. Na sam koniec Mikołaj przeliczył się ponownie, rzucając Rosję w wir wydarzeń I wojny światowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_RUSSIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_15
Text:
W lutym 1917 r., gdy policja w Sankt Petersburgu otworzyła ogień do głodujących (przez potężne braki żywności w miastach) i marznących (ostra zima połączona z brakiem drewna oraz węgla) mieszkańców, wybuchły rozruchy, podczas których domagano się zakończenia wojny i abdykacji cara. Mimo początkowych prób zachowania kontroli, po buncie Pułku Wołyńskiego (do którego wkrótce dołączyły inne jednostki) w stolicy zapanował kompletny chaos. Duma powołała tymczasowy rząd demokratyczny, a Mikołaj abdykował (jego brat Michał rozsądnie odmówił zajęcia tronu, gdy padła taka propozycja). Demokracja, która zastąpiła imperium, sama została jednak wkrótce zamieniona w Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Scytowie byli luźną (bardzo luźną) konfederacją niepiśmiennych wędrownych hodowców zwierząt przemierzających stepy Azji Środkowej przez około tysiąc lat. Większość wiedzy o nich pochodzi jedynie od garstki starożytnych „historyków”, takich jak grecki Herodot i greko-romański Strabon, choć wspomina się też o nich w kilku tekstach hinduskich. U szczytu swej potęgi Scytowie panowali nad całym Stepem Pontyjskim i ziemiami położonymi dalej, od dzisiejszej Ukrainy po granice Mandżurii. Można było ich spotkać na Jedwabnym Szlaku, bogacili się na handlu niewolnikami, stworzyli charakterystyczny styl w sztuce i dali cywilizacjom legendy o centaurach i amazonkach... ale poza tym niewiele więcej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Współcześni uczeni wskazują, że słowo „Scyta” było używane przez starożytnych pisarzy w odniesieniu do wielu różnych wojowników konnych żyjących na stepach, których łączyło niewiele podobieństw językowych i w stylu życia. Herodot napisał, ze Scytowie pochodzili ze wschodnich stepów, gdzie walczyli ze swoimi krewniakami, Massagetami, jednak „bez powodzenia”. Dlatego też plemiona Scytów migrowały na zachód, gdzie przeprawili się przez rzekę Araks i w ciągu 30 lat wyparli Kimerów (którzy natomiast przenieśli się do Asyrii i rozpętali tam piekło). Plemiona Scytów, wspaniali jeźdźcy oraz łucznicy, opanowali cały region i zajęli się napadaniem na macedońskie i perskie osady.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Tak było przez kilkadziesiąt lat, aż wreszcie w 530 r. p.n.e. król perski Cyrus II Wielki zaproponował zawarcie małżeństwa z Tomyris, władczynią hordy massegecko-scytyjskiej. Gdy odrzuciła ona propozycję, Cyrus zebrał armię nad rzeką Syr-daria i zaczął budować łodzie. Tomyris zażądała wtedy, żeby zaprzestał tych działań i zaproponowała mu stoczenie „honorowego boju” na otwartym terenie o dzień drogi od rzeki (bez wątpienia idealnie nadającym się do walki konnej). Cyrus zgodził się i wymaszerował z obozu ze swoimi najlepszymi żołnierzami. Wiedział jednak, że wróg nie zna odurzających właściwości wina, więc zostawił niewielki oddział strzegący olbrzymich zapasów alkoholu. Główne siły Scytów dowodzone przez Spargapisesa, syna Tomyris, zaatakowały obóz, upiły się w sztok i zostały pokonane przez czekającego Cyrusa, a sam Spargapises popełnił samobójstwo. Usłyszawszy o tej porażce, Tomyris stwierdziła, że ta taktyka była „niehonorowa” i poprowadziła na Persów drugą falę konnych wojowników. Doszło do starcia, w którym Cyrus zginął, a jego armia została rozbita. Tomyris zażądała przyniesienia jej ciała perskiego króla, ścięła mu głowę i na znak zemsty zanurzyła ją w misie pełnej krwi. A przynajmniej tak pisze Herodot, więc prawda mogła być o wiele mniej barwna.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W 513 r. p.n.e. rozwścieczeni Persowie dowodzeni przez samego Dariusza I Wielkiego ponownie najechali ziemie Scytów, tym razem z 700 tysiącami ludzi. Wykorzystując rozległe przestrzenie oraz własną mobilność – jako że nie było tam pól i miast do obrony – Scytowie rozważnie unikali walnej bitwy. Konni łucznicy tylko nękali posuwającą się powoli kolumnę, zabijając maruderów i niszcząc wozy taboru. Herodot pisze, że w pewnym momencie Scytowie zebrali się w większą grupę gotową do bitwy, ale niespodziewanie rozległ się głośny okrzyk i wielu z nich pogalopowało za zającami, które wyskoczyły z ukrycia... Podobno Dariusz stwierdził wtedy: „ci ludzie serdecznie nami gardzą”. Armia Dariusza poniosła straty, ale w końcu dotarła do Wołgi, gdzie jednak zaczęło brakować jej żywności i zapasów, więc sfrustrowany Dariusz zawrócił i pomaszerował do swojego imperium, nie osiągnąwszy niczego. A Scytowie dalej atakowali obszary pogranicza.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Dowody archeologiczne znalezione w wielkich kopcach pogrzebowych zwanych kurhanami (które były chyba jedynymi stałymi budowlami wzniesionymi przez Scytów) wskazują, że około 470 r. p.n.e. wódz Ariapejtes (to grecki przydomek, nie wiadomo, jak nazywał się naprawdę) zdołał zjednoczyć kilka plemion scytyjskich i ogłosił się ich „królem”. Jego następcy rządzili następnie tą konfederacją do około 340 r. p.n.e., kiedy to ich dynastia została obalona przez wielkiego Ateasa (kolejne greckie imię). Według Strabona, zjednoczywszy wszystkie plemiona Scytów pomiędzy Dunajem a deltą Dony, Ateas wdał się w konflikt z Filipem II Macedońskim. Wybuchła wojna, w wyniku której około 339 r. p.n.e. 90-letni Ateas zginął w bitwie, a jego „imperium” rozpadło się. Dziesięć lat później jednak Aleksander, syn Filipa, ponownie podjął walkę ze Scytami, odniósł zwycięstwo w „decydującej” bitwie nad rzeką Syr-darią, położył kres grabieżom pogranicza i umożliwił Grekom chwalebny marsz na południe. W końcu Celtowie wyparli też Scytów z Bałkanów. Okazało się, że konni wojownicy nie radzili sobie w górach tak dobrze, jak na stepach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
W międzyczasie część plemion scytyjskich (zwanych teraz Indo-Scytami) dowodzona przez wodza Mauesa przeniosła się na południe do Baktrii, Sogdiany i Arachozji. Tam zajęli miejsce Indo-Greków w Pendżabie oraz Kaszmirze do około 35 r. p.n.e., kiedy to na tronie zasiadł Azes II. Na razie wszystko wskazuje na to, że był on ostatnim królem indo-scytyjskim, ponieważ tuż po jego śmierci Indo-Scytowie zostali pokonani przez Kuszanów, a niewiele później z zachodu uderzyli Partowie i Scytowie całkowicie zniknęli z indyjskich zapisów historycznych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Na zachodzie, na stepach Krymu i Ukrainy, pozostałe plemiona Scytów przetrwały bez większych zmian kolejne trzy wieki, ciągle jeżdżąc konno i dokonując grabieży. Czasem zdarzało im się też osiedlać – na przykład miasto zwane Scytyjskim Neapolis (w pobliżu dzisiejszego Symferopolu) było ośrodkiem handlu plemion Scytów Krymskich. Powiększające się Cesarstwo Rzymskie przyniosło jednak w końcu zgubę beztroskim Scytom. Goci wyparli Sarmatów z większości terenów rzymskiego pogranicza, a Sarmaci pokonali Scytów, choć była to bardziej asymilacja niż podbój. Tak czy inaczej, w połowie III wieku Goci złupili Scytyjskie Neapolis, co uznaje się za oficjalny koniec cywilizacji Scytów. (Aczkolwiek nie wolno zapominać, że Rzymianie i Grecy mieli niepokojący zwyczaj nazywania Scytami wszystkich wędrownych ludów ze stepów – na przykład Priskos, emisariusz bizantyjski, ciągle nazywał poddanych Attyli „Scytami”).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
I tak Scytowie zniknęli z kart historii, pozostawiwszy po sobie tylko kurhany rozsiane po stepach, znaczące szlak ich wędrówek. Od niewielkich pagórków dla zwykłych wojowników po „królewskie” kopce, w których grzebano wodzów i wielkich wojowników, twory te nie były tylko stertami ziemi i odpadków, którymi zasypywano ciała, ale warstwami darni ułożonymi nad główną komorą – owa darń miała być na tamtym świecie pożywieniem dla koni pogrzebanych ze zmarłym. W jednym z podobnych kurhanów archeolodzy znaleźli szkielety ponad 400 koni ułożone we wzór geometryczny wokół zmarłego wodza. Po śmierci ważnego Scyty zabijano jednak nie tylko konie, wątpliwy zaszczyt towarzyszenia mu w drodze do lepszego świata przypadał też jego konkubinom i czeladzi. Największe z kurhanów mają wysokość sześciopiętrowego bloku, a u podstawy średnicę 90 metrów, i stanowią niezwykłe dzieło budowlane, jak na bandę niepiśmiennych barbarzyńskich jeźdźców.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Według opisu Herodota sam pogrzeb również był u Scytów nie lada spektaklem. Żałobnicy przebijali swoje lewe dłonie (bo tylko głupiec okaleczałby dłoń potrzebną do napinania łuku) strzałą, robili sobie nacięcia na ramionach i piersiach, a czasami nawet odcinali kawałki uszu. W rocznicę pochówku niektórych wodzów zabijano także i patroszono 50 koni oraz 50 niewolników, a następnie nabijano ich na pale stojące wokół kurhanu, tak by martwi niewolnicy dosiadali martwych koni. Tego typu wstrząsające obyczaje mogły przyczynić się do powstania greckich legend o amazonkach, w wielu z kurhanów (nawet do 20%) położonych nad Donem i Wołgą znaleziono bowiem ciała kobiet odzianych w zbroje bojowe oraz uzbrojonych w łuki i miecze, „jakby były mężczyznami”. Może nie były to prawdziwe amazonki, ale na tej podstawie można przypuszczać, że w kulturze scytyjskiej kobiety mogły zostawać wojowniczkami, jak opisano to w legendzie o Tomyris.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Jeżeli faktycznie tak było, musieli oni mieć sporo odwagi, ponieważ obyczaje scytyjskich wojowników były przerażające dla ich bardziej „cywilizowanych” sąsiadów. Nieogoleni i wytatuowani scytyjscy łucznicy konni byli zwykle uzbrojeni w krótkie łuki kompozytowe strzelające kolczastymi strzałami, które zadawały trudno gojące się rany szarpane. Groty tych strzał maczane były dodatkowo w mieszaninie jadu węża, rozkładającej się krwi i końskiego łajna, by mieć pewność, że ranni i tak umrą. Według relacji po bitwie Scytowie pili krew zabitych wrogów, a później odcinali ich głowy, by na tej podstawie domagać się udziału w łupach – otrzymywali go tylko ci, którzy mogli pochwalić się najbardziej ponurą kolekcją. Ta pierwsza praktyka (picie krwi) była dość powszechna, ale druga to wyjątkowy sposób udowadniania swych zasług w boju. Skalpy martwych wrogów zdobiły uzdy, tarcze i kołczany, a czaszki szczególnie mężnych (Scytowie cenili sobie odwagę) oponentów były pozłacane i używane jako wyjątkowe kielichy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Scytowie wzbudzali w Grekach taki strach, że przypisuje się im zainspirowanie mitu o centaurach, czworonożnych bestiach, które były doskonałymi łucznikami. Scytyjscy wojownicy konni cieszyli się na tyle złą sławą, że uczeni przypuszczają, iż to o nich mówił prorok Jeremiasz, gdy ostrzegał Izraelitów przed wojownikami, którzy „są okrutni i bez litości. Ich wrzawa jest jak szum morza, dosiadają koni, jak jeden mąż gotowi”. A skoro o religii mowa, Scytowie mieli własny panteon bogów, ale nie sprawiali wrażenia szczególnie religijnych. Przykazania ich bogów prawdopodobnie były bardziej elastycznymi wskazówkami niż wyrytym w kamieniu prawem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Tak czy inaczej, oczywiście po bitwie nie chodziło tylko o skalpy i czaszki, były też wspomniane łupy. Scytowie zdobywali złoto i srebro podczas częstych napadów na Persów i Macedończyków, a także zarabiali na handlu niewolnikami. Scytyjscy rzemieślnicy mieli ponadto talent do ukazywania walczących zwierząt: wilków, jeleni, gryfów, lampartów, orłów i, rzecz jasna, koni. Pojawiają się one na większości ich dzieł sztuki, ceramice, przedmiotach z brązu, wygrawerowanych bożkach i innych rzeczach, często uwiecznione także podczas odpoczynku (to znaczy jeśli nie toczą walki). Oba sposoby ich przedstawiania można też znaleźć na wielu broszach, pasach, hełmach, kolczykach, naszyjnikach, łańcuchach czy innych błyskotkach znajdowanych w kurhanach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Istnieje wiele teorii o powodach rozpadu i zniknięcia cywilizacji Scytów. Niektórzy akademicy przypuszczają, że Scytowie zaczęli po prostu prowadzić coraz bardziej osiadły tryb życia, brać śluby z mieszkańcami okolicznych terenów oraz porzucać hodowlę zwierząt i napady. W kilku kurhanach pochodzących z III w. znaleziono piecyki, symbole domu i ogniska domowego; wiedząc o tym, prawdziwy Scyta z pewnością przewracałby się w grobie. Inne teorie mówią o długiej suszy lub końskiej zarazie, które zmusiły ich do ustatkowania się. Inni uczeni twierdzą, że do zguby Scytów przyczyniła się ich słabość do alkoholu (pamiętacie Spargapisesa?), ponieważ zamienili pastwiska w pola do uprawy zbóż.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SCYTHIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_14
Text:
Niezależnie od tego, jak było naprawdę, trzeba przyznać, że Scytowie potrafili urozmaicić życie na stepach, a ponadto wyznaczyli nowe standardy czystego barbarzyństwa i krwiożerczości, którym trudno było dorównać kolejnym ludom, takim nawet jak Sarmaci, Hunowie, Mongołowie, Timurydzi czy Kozacy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Federico Lorca napisał: „W Hiszpanii zmarli są bardziej żywi niż zmarli w innych krajach świata”. Tak czy inaczej, trzeba przyznać, że w krwawej historii Hiszpanii na pewno było ich bardzo wielu. Kraj ten, powstały po zakończeniu rekonkwisty ze zjednoczenia Kastylii i Aragonii, przetrwał niszczycielskie wojny i wieki politycznej zawieruchy, a także złote ery oraz działania ruchów religijnych. Hiszpania miała olbrzymi wpływ na globalną cywilizację, od odkrycia (ponownego) i kolonizacji Nowego Świata po stworzenie światowego mocarstwa, wkład w kulturę i literaturę piękną oraz udział w niezliczonych wojnach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W roku 711 islamska dynastia Umajjadów przeprawiła się przez cieśniny z Afryki Północnej i w zaledwie kilka lat zajęła Iberię, nawracając lub zabijając mieszkających tam Wizygotów. Mimo wspólnej religii i celów (czyli zysków) mauretańscy najeźdźcy nie stanowili jednolitej siły, w efekcie czego do początku XI w. powstało kilka królestw Maurów, z których najpotężniejsze miały swoje ośrodki w Walencji oraz Grenadzie. Islamscy władcy byli względnie tolerancyjni wobec innych religii, pozwalając zamieszkującym ich ziemie Żydom i chrześcijanom na praktykowanie ich pogańskich wierzeń, pod warunkiem jedynie, że płacili specjalne podatki i zgadzali się na kilka dyskryminujących praktyk. Mimo tych niewielkich – jak na tamte czasy – niedogodności duża część miejscowej ludności zaczęła przechodzić na islam.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Maurowie byli jednak kłótliwi i często dochodziło między nimi do starć. Niestety (dla nich), te walki wewnętrzne umożliwiły chrześcijańskim królestwom na północy powiększenie ich terytoriów... a potem zaczęły one rozważać „uwolnienie” Iberii spod muzułmańskiego jarzma. Tak zaczęła się rekonkwista, czyli kilkaset lat rozlewu krwi, podczas których chrześcijańskie królestwa Leonu, Nawarry, Aragonii, Kastylii, a potem także Portugalii wyruszyły na krucjatę mającą na celu wypędzenie muzułmanów. Ich działania popierał też Watykan i wszyscy dobrzy katolicy. Oczywiście królestwa te dodatkowo walczyły też nieustannie między sobą, więc na Półwyspie Iberyjskim zapanował istny chaos... aż do powstania pamiętnej unii Kastylii-Leonu i Aragonii w 1469 r. dzięki zawarciu małżeństwa pomiędzy Izabelą i Ferdynandem II. Oboje monarchowie przeprowadzili wtedy zmasowany atak na islamską twierdzę Granada i w 1492 r. zakończyła się 781-letnia obecność muzułmanów na Półwyspie Iberyjskim.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Żeby uzyskać pewność, że nowe królestwo Hiszpanii pozostanie chrześcijańskie, pod naciskiem papieża Ferdynand i Izabela (choć głównie właśnie ona) powołali Trybunał Świętej Inkwizycji znajdujący się pod bezpośrednią kontrolą monarchii hiszpańskiej, którego ciałem doradczym był Kościół. Wielcy Inkwizytorzy, począwszy od de Torquemady, niestrudzenie tępili zatwardziałych muzułmanów, Żydów, protestantów, Morysków i każdego, kto odrzucał (albo mógł zagrażać) władzę Rzymu. Ponadto Inkwizycja zajmowała się takimi przestępstwami jak czarna magia, bluźnierstwo, bigamia, sodomia czy wolnomularstwo. Trybunały w całej Hiszpanii (i w łagodniejszej postaci w innych królestwach Europy) torturowały, osądzały, a często także orzekały winę oskarżonych. Jeżeli wyrok był skazujący (a większość z nich była), konfiskowano majątek skazanego i dawano mu do wyboru auto-de-fé (publiczny powrót na łono Kościoła) albo egzekucję. Z około 150 000 „sądzonych” przez Inkwizycję do czasu jej zakazania w lipcu 1834 r. skazano na śmierć około 5000 osób. Inkwizycja kierowała też walką z heretyckimi tekstami i paliła księgi ocenzurowane przez papieski indeks (palenie ksiąg było jednak o wiele gorszą rozrywką od palenia heretyków i sodomitów, dlatego cieszyło się też o wiele mniejszą uwagą).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Izabela (Ferdynand był bowiem o wiele bardziej sceptyczny) opłaciła pewnego szaleńca z Genui, który uważał, że może dotrzeć na bajeczny Daleki Wschód, żeglując przez ocean na zachód, zamiast konkurować z chciwą Portugalią, która dotarła tam, opływając Afrykę. W roku 1492 Krzysztof Kolumb natknął się na Nowy Świat i Hiszpania stała się pierwszym prawdziwym „światowym mocarstwem” w historii. Wkrótce w jego ślady ruszyli też wszelkiego rodzaju awanturnicy szukający szybkiego zarobku, jak Cortez i Pizarro, a także misjonarze oraz koloniści mający bardziej długofalowe plany. Hiszpania przodowała w tej „epoce odkryć geograficznych”, dzięki swoim koloniom i księstwom gromadząc olbrzymie bogactwo. U szczytu swej potęgi Imperium Hiszpanii miało posiadłości na całym znanym świecie – należały do niego duże tereny Ameryki Północnej i Południowej, niewielkie terytoria w Europie oraz różne miasta w Afryce Północnej i całe Indie Wschodnie. Słusznie mówiono, iż jest ona imperium, nad którym nigdy nie zachodzi słońce (mimo huraganów, erupcji wulkanów i dymu z upraw prowadzonych w systemie żarowym).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Z nowych posiadłości Hiszpanii czerpano nie tylko metale szlachetne, przyprawy i płody rolne – pochodziła stamtąd także nowa wiedza i kultura. Hiszpańska złota era doprowadziła również do reform intelektualnych i duchowych, m.in. rozwoju humanizmu, rozpoczęcia reformacji protestanckiej i założenia Uniwersytetu w Salamance. Hiszpania jednak słono płaciła złotem i krwią za utrzymanie tego imperium – być może na dłuższą metę ta cena była o wiele za wysoka.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Wielka władza to także wielkie brzemię, a przynajmniej jeśli ktoś nie chce, aby berberyjscy piraci i angielskie psy morskie nękały nadmorskie posiadłości imperium. Poza rosnącym zagrożeniem ze strony Brytyjczyków i Turków Hiszpania toczyła regularne wojny z Francją. Niepokoje religijne oraz wojny wstrząsały katolickim imperium, gdy reformacja protestancka zaczęła wciągać je w coraz większą liczbę konfliktów zbrojnych w Europie. Monarchowie dynastii Habsburgów musieli radzić sobie z buntami w tak niecywilizowanych miejscach jak Meksyk czy Holandia... i w wielu innych. To, czego nie dotknęły natomiast niepokoje lub fanatyzm religijny, zostało zaatakowane przez epidemię – w latach 50. XVII wieku przez imperium przetoczyła się Wielka Zaraza Sewilska.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Od tego czasu potęga i wpływy Hiszpanii zaczęły stopniowo, a potem coraz szybciej, topnieć. Najpierw zaczęła ona tracić posiadłości w Europie, głównie przez odłączenie się Portugalii oraz Niderlandów, a następnie poniosła liczne porażki w niszczycielskiej wojnie trzydziestoletniej. Przez następne dwa wieki kolejne wojny zagrażały i osłabiały dumne niegdyś imperium. Wojna o sukcesję pozbawiła Habsburgów tronu, a ich miejsce zajęli Burbonowie. Na mocy pokoju utrechckiego z 1713 r. Brytyjczycy dostali Gibraltar (i anachronizm ten trwa do dziś), a pod koniec XVIII wieku Napoleon Bonaparte podstępem najechał Hiszpanię, twierdząc, że zmierza do Portugalii. Następnie, na początku XIX wieku, rewolucja nacjonalistyczna dążąca do obalenia okupacyjnego rządu francuskiego doprowadziła do wybuchu hiszpańskiej wojny o niepodległość, nazywanej też wojną o półwysep. Mimo ostatecznego pokonania Francuzów (głównie przez fatalną kampanię Napoleona w Rosji) w kraju panował polityczny chaos... i w ten sposób na tronie ponownie zasiedli Burbonowie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Hiszpania musiała tymczasem zmierzyć się także z działalnością ruchów wolnościowych w swoich zamorskich koloniach. W latach 1808–1833 przez hiszpańską Amerykę przetoczyły się wojny „wyzwolicielskie” (kiedy to większość nowych krajów stała się dyktaturami i juntami wojskowymi), a dodatkowo do długiej listy buntów lokalnych można było dopisać te na Filipinach, Kubie i innych w Afryce oraz Azji. Pod koniec XIX w. również Stany Zjednoczone postanowiły wyrwać dla siebie kilka kawałków chwiejącego się imperium, co doprowadziło do wybuchu wojny amerykańsko-hiszpańskiej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Przez krótki czas (1873–1874 r.) istniała Republika Hiszpańska, ale monarchia została przywrócona i „konstytucyjni” królowie z dynastii Burbonów ponownie zasiadali na tronie do roku 1931. Wtedy właśnie, poza (a może z tego powodu) utratą resztek imperialnej potęgi, Hiszpanie marzyli o minionych czasach wielkiej kultury i ponownie odkryli oraz spopularyzowali dzieła takich malarzy jak El Greco czy Goya, pisarzy jak Cervantes czy Lope de Vega oraz kompozytorów jak Sarasate i Fernando Sor. Celebrowano regionalne różnice językowe i kulinarne... ale niestety ludzie bardziej emocjonowali się polityką.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Po wyborach w kwietniu 1931 r. stało się jasnym, jak wielka przepaść dzieli partie monarchistów i republikanów. Gdy na ulice wyszły tłumy protestujące przeciwko polityce gospodarczej oraz nadzorowi monarchistów nad Cortes Generales, przyjaciele doradzili Alfonsowi XIII (pechowa cyfra do niego pasowała) ucieczkę, a król zastosował się do tej rady. Druga Republika Hiszpańska dała kobietom prawo do głosowania i zwiększyła autonomię Basków, jednak nie rozwiązała problemów gospodarczych i społecznych, przez co przetrwała tylko pięć lat. Nasilająca się fala rozlewu krwi oraz przemocy doprowadziła wreszcie do przewrotu wojskowego i okrutnej, trzyletniej wojny domowej przeciwko demokratycznej, lewicowej republice. Konflikt ten doprowadził kraj do ruiny, kosztował życie około pół miliona ludzi, wzięły w nim udział konkurujące ze sobą mocarstwa europejskie i zakończył się nadejściem faszyzmu zakamuflowanego pod postacią generała Francisco Franco. Ustrój ten panował w Hiszpanii przez następnych 36 lat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SPAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Po śmierci Franco w roku 1975 przywrócono monarchię konstytucyjną, a na tronie zasiadł Juan Carlos I de Borbon y Borbon. Burbonowie powrócili, tym razem na dobre. Dzięki osobiście wybranym doradcom i poparciu społecznemu młody król okazał się rozsądnym reformatorem. Hiszpania przyjęła nową, w większości demokratyczną konstytucję zatwierdzoną przez referendum w 1978 r. i Hiszpanie mogli znowu wrócić do swoich sjest, wspominania dawnej chwały oraz celebrowania swego bogatego dziedzictwa podczas światowej sławy festiwali i świąt... pomimo szalejącej urbanizacji, industrializacji oraz zanieczyszczenia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Sumeria, która tak naprawdę nigdy nie była królestwem ani imperium, a raczej zbiorem miast-państw mających wspólne obyczaje i czasami władzę centralną, jest uważana za pierwszą „cywilizację” świata. Król (a raczej hegemon) był tu wskazywany przez kapłanów, co prowadziło do powstawania krótkich dynastii władców z bogatych i wpływowych miast-państw: Kiszu, Lagaszu, Ur, Uruk, Adabu itd. Przed rokiem 3000 p.n.e. Sumeryjczycy stworzyli pismo (dokładniej logogramy w okresie przedpiśmiennym), dzięki czemu historycy wiedzą, czym się zajmowali.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Sądząc właśnie po zachowanych tekstach i znalezionych dowodach natury archeologicznej, pierwszym cywilizowanym ludem (choć standardy cywilizacyjne nie były zbyt wysokie) w regionie zwanym później Sumerem byli Ubajdowie. Osuszali oni bagna wzdłuż rzeki Eufrat, budowali z glinianych cegieł domy i mury, nawadniali pola, opracowali technologie tkackie, garbarskie, murarskie i garncarskie, a także stworzyli język pisany. Z czasem nabyli też kolejną cechę typową dla cywilizowanej społeczności – wykorzystywali pracę niewolników, których chwytali w górzystym kraju na północy. Następnie zbudowali natomiast kilka miast – zazwyczaj wokół świątyń – posiadających jakąś formę centralnej administracji (najczęściej był to kapłan-król i grono jego starszych wiekiem doradców). Z mętliku tej urbanizacji ostatecznie około 4 tysiąclecia p.n.e. wyłoniła się cywilizacja sumeryjska.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Około roku 2900 p.n.e. dobiegła końca ewolucja rządów kapłanów-królów w zwykłych, autokratycznych monarchów. Rozpoczął się wówczas okres dynastyczny Sumeru, z którego zachowała się długa lista panujących. Niektóre rody zasiadały na tronie przez wiele lat, często nawet niejednokrotnie (istniało na przykład pięć dynastii z Uruk i trzy z Kisz). Władzę nad zbiorowiskiem miast-państw przekazywało monarchom duchowieństwo ze świętego miasta Nippur. Bardzo prawdopodobnym jest również, że władza sumeryjskich królów była ograniczona – może poza ich własnymi miastami – mimo to jednak mieli za zadanie utrzymać spokój w całym państwie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Jak się zdaje, nie szło im to najlepiej. Sądząc po zachowanych fragmentach tekstów i ocalałych pomnikach, kolejnych kilkaset lat cechowało stałe narastanie przemocy, o czym świadczy budowanie wysokich murów (takich jak np. zbudowane przez Gilgamesza umocnienia wokół Uruk) oraz zanik małych wsi w południowej Mezopotamii. Z czasem bardziej wpływowe miasta-państwa zaczęły współpracować w celach handlowych i obronnych. Nieuniknione stały się też przypadki prób przejęcia jednego miasta przez drugie przy użyciu siły.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Jako pierwszej udało się tego dokonać dynastii z Lagasz (ok. 2500–2270 r. p.n.e.), konkretnie zaś Eanatumowi, który anektował niemal cały Sumer – Kisz, Uruk, Larsę i inne miasta – oraz ściągał daniny z miasta Umma, wielkiego rywala Lagasz. Jak się zdaje, królowie tej dynastii stosowali politykę terroru – Stela Sępów (wielce wymowna nazwa) opisuje losy wrogów Lagasz... Nie były one godne pozazdroszczenia. Wreszcie jednak królowie Ummy obalili rządy wrogiego miasta, po czym podbili Uruk i uczynili je stolicą swojego kraju, który, jak twierdzili, sięgał od Zatoki Perskiej po Morze Śródziemne. Byli oni ostatnimi etnicznie sumeryjskimi władcami przed przybyciem akadyjskiego Sargona Wielkiego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_6
Text:
Początek jego panowania jest też chwilą, od której losy niesemickich Sumerów i semickich Akadyjczyków pozostają nierozerwalnie złączone. Imperium akadyjskie szczyt potęgi osiągnęło około 2400 roku p.n.e., gdy potężne wojska Sargona zdobyły większość miast-państw, do których były w stanie dotrzeć. Godząc się z nieuniknionym (w czym pomogła roztropność kapłanów w okupowanym przez Akadyjczyków Nippurze), duchowieństwo przyjęło rządy nowych panów. Język akadyjski zastąpił rodzimy, sumeryjski, który z czasem stał się „językiem literackim”, obyczaje Akadyjczyków stały się też obyczajami Sumerów, a religie obu ludów połączyły się zaś w jeden panteon.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_7
Text:
Wszystko przebiegało gładko dla wszystkich zainteresowanych (może poza niewolnikami i chłopstwem), gdy nagle imperium akadyjskie... rozpadło się, a cały region pogrążył się w wiekach ciemnych aż do czasów trzeciej dynastii z Ur, która zaczęła panować około 2112 roku p.n.e. Był to okres anarchii: systemy nawadniające przestały działać, pola leżały odłogiem, zaś barbarzyńskie plemiona Gutejów z gór Zagros siały spustoszenie w całym Sumerze. Zdawały się one zupełnie nie doceniać zdobyczy cywilizacji – przejęły panowanie nad większością miast-państw i nie przejmowały się zupełnie rolnictwem, prowadzeniem zapisów czy bezpieczeństwem publicznym. Barbarzyńscy władcy nakazali na przykład rzekomo uwolnienie całego sumeryjskiego bydła. Decyzja ta w połączeniu z poważną, trwającą dziesięciolecia suszą i ogromnymi cenami zboża doprowadziła do wielkiego głodu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_8
Text:
Stolica kraju w Akadzie została w tym czasie tak dokładnie splądrowana – i to wielokrotnie – że jej ruiny pozostają do dziś nieodkryte (barbarzyńcy naprawdę znali się na łupieniu). Niektórym południowym miastom udało się wykorzystać powstałe wtedy zamieszanie i ponownie ustanowić niepodległe rządy. Gdy natomiast Gutejowie, nie mogąc znieść osiadłego życia, odeszli, do głosu ponownie doszła dynastia z miasta Lagasz. Około 2093 roku p.n.e. nippuryjscy kapłani ogłosili ją najważniejszą ze wszystkich. Zaczęła też ona przypisywać sobie boski rodowód.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_9
Text:
Nie trwało to jednak długo. Nie minęło 50 lat, a druga dynastia z Lagasz została zastąpiona przez trzecią dynastię z Ur, z której najważniejsi byli królowie Ur-Nammu i jego syn, Szulgi. Gdy Utuhengal z Uruk, który rządził po królach z Lagasz, pokonał resztki wojsk gutejskich dowodzonych przez ich ostatniego króla, Tirigana, nastąpiło odrodzenie Sumeru. Piąta dynastia z Uruk przestała jednak nagle panować po siedmiu latach (jeśli wierzyć sumeryjskiej liście królów), na tron zaś wstapił Ur-Nammu. Okoliczności tej zmiany nie są jasne – niektórzy historycy wysuwają hipotezę, że Ur rozpoczęło rewolucję, inni zaś twierdzą, że Nammu był spokrewniony z Utuhengalem i pokojowo przejął władzę. Niezależnie od okoliczności, nowy monarcha wraz z synem podbili lub w inny sposób podporządkowali sobie miasta nawet w północnej Mezopotamii. Wtedy właśnie rozpoczął się sumeryjski renesans.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_10
Text:
Renesans ten to powrót subtelności, pojawienie się wielu nowych stylów, religijne zamieszanie wywołane przez ateistę Gutenberga, ponowny rozkwit rolnictwa, a także pojawienie się fundamentu cywilizacji – kodeksu prawnego Ur-Nammu zawierającego długą listę przestępstw i zalecanych kar (głównie pieniężnych, ale przewidziano też egzekucje oraz odcinanie kończyn). Nammu zajmował się ponadto także projektami budowlanymi, a sztuka i literatura były opłacane przez bogatych. Na szczególną uwagę zasługują również osiągnięcia architektoniczne i rzeźbiarskie tamtych czasów (między innymi Ziggurat w Ur). Ogólnie rzecz biorąc, okres ten cechował się takim rozwojem, że historycy zaczęli nazywać go neosumeryjskim, by ułatwić jego dokumentowanie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_11
Text:
Szulgi tymczasem przewyższył nawet swego wybitnego ojca, podejmując na przykład stanowcze kroki ku formalizacji procedur skupionej w stolicy kraju, Ur, administracji. Przypisuje mu się ustandaryzowanie biurokracji, stworzenie archiwów dokumentacyjnych, systemu podatkowego i kalendarza – współczesna cywilizacja ma więc za co mu dziękować. Dobrze wykorzystał on też pracę poborców, formując stale strzegącą państwa armię. Duchowieństwo było pod takim wrażeniem Szulgiego, że wyniosło go na ołtarze jeszcze za życia, co było – nie tak jak dziś – bardzo rzadkim zaszczytem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_12
Text:
Gdy jednak na tronie zasiadał jego wnuk, Ibbi Suen, który został władcą w 2029 r. p.n.e., sprawy w Sumerze nie miały się wcale dobrze. Pierwszych dwadzieścia lat jego panowania upłynęło pod znakiem ciągłych rejz i inwazji plemion amoryckich, które podkopały wiarę poddanych Ibbi Suena w zdolności ich przywódcy. W efekcie Elam ogłosiło niepodległość i dołączyło się do powszechnych już napadów na karawany handlowe oraz niestrzeżone wioski. Sytuacja była coraz gorsza. Ibbi Suen zbudował umocnienia wokół Ur i Nippuru... niewiele to jednak pomogło.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_13
Text:
Bezradność króla oraz jego niezdolność do obrony Sumeru sprawiły, że kolejne miasta-państwa za przykładem Elamu odłączały się od chwiejnej hegemonii. Cena zboża wzrosła sześćdziesięciokrotnie, a w wielu miastach szerzyła się zaraza – Jeźdźcy Apokalipsy zawitali do Sumeru. W ostatnich latach istnienia państwa Ibbi Suen rządził już tylko własnym miastem-państwem, Ur. W 2005 r. p.n.e. armia elamitów wraz z dzikimi plemionami z Zagros złupiły miasto i wzięły monarchę do niewoli. Został on zabrany do Elamu i uwięziony, niedługo później zaś zmarł (przyczyny tego przedwczesnego zgonu pozostają nieznane).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_14
Text:
Chwała Sumeru przeminęła. Jego osiągnięcia przetrwały jednak próbę czasu – głównie dlatego, że wiele z tych innowacji nie było wcześniej znanych. Noah Kramer, ekspert w tej dziedzinie, w swoim najważniejszym dziele „Historia zaczyna się w Sumerze” wymienia ich 39, na przykład...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_15
Text:
To, że uprawiający na poły pustynną ziemię wzdłuż wybrzeży rzek Sumerowie jako pierwsi zbudowali rowy nawadniające, kanały, wreszcie zaś zbiorniki wodne. Choć zapewne nie byli pierwsi, jeśli chodzi o wynalezienie pisma, to wykorzystywali je najskuteczniej – i to przez wiele stuleci – zapisując bardzo wiele informacji, które mogą dzięki temu poznać kolejne pokolenia. Jako pierwsi rozpoczęli również magazynowanie zapisków w archiwach (a więc stworzyli coś na kształt pierwszych bibliotek), a co za tym idzie, dali początek wielu rodzajom form literackich: poezji miłosnej, eposom, bajkom o zwierzętach, autobiografiom, elegiom i innym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_16
Text:
System znaków pozwolił Sumerom opracować także koncepcję pisemnej umowy (nie trzeba chyba wspominać, że przechowywano takowe w archiwach, by nikt nie mógł się z nich wykręcić) oraz powszechnego w świecie finansów kredytu. Idea, w myśl której możliwa była zapłata tylko części ceny i przekształcenie reszty w dług, z pewnością pozwoliła na rozkwit sumeryjskiej ekonomii, choć nie była zbyt atrakcyjna dla sprzedających. Doszło również do standaryzacji liczb, dzięki czemu można było zapanować nad tętniącym handlem i sprawnie dokonywać płatności. Sumerowie ponadto jako pierwsi podzielili rok na miesiące, a także dzień na równe części.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_17
Text:
Stworzyli oni też pierwszą cywilizację, która dobrze wykorzystała koło. Wózki miały koła. Pługi miały koła. Rydwany miały koła. Handel, uprawa roli i toczenie wojen nie trwało już tak długo. I nawet jeśli to nie Sumerowie je odkryli (historycy dyskutują nad tym bowiem ad nauseam), to z całą pewnością znaleźli mnóstwo sposobów na jego wykorzystanie. Szkoda, że nie mieli zbyt wielu koni...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CIVILIZATIONS_PAGE_CIVILIZATION_SUMERIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_19
Text:
Ostatecznie jednak zgubę przyniósł im brak porządnego budulca – gliniane cegły zwyczajnie nie pozwalały na budowę wysokich i potężnych murów zdolnych powstrzymać wszystkich barbarzyńców z północy, południa i wschodu. Imperia Babilończyków i Asyryjczyków zawdzięczają jednak swoje powstanie Sumerowi, prawdziwej kolebce cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_INTRO_CHAPTER_INTRO_PARA_1
Text:
Witaj w Civilopedii dla gry Civilization VI! Znajdziesz tu obszerne opisy każdego z elementów gry. Kliknięcie wybranej zakładki w górnej części ekranu zabierze cię do wybranej sekcji Civilopedii. Pasek nawigacji po lewej stronie ekranu wyświetla różne wpisy w danej sekcji. Kliknij wpis, aby przenieść się na jego stronę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Miasta to kluczowy element sukcesu twojej cywilizacji. Pozwalają ci budować jednostki, budowle i cuda. Dzięki nim odkrywasz nowe technologie i gromadzisz bogactwo. Zwycięstwo bez potężnych, dobrze rozlokowanych miast jest niemożliwe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Miasta są budowane przez osadników. Jeżeli osadnicy staną na polu, na którym można założyć miasto, pojawi się przycisk „Załóż miasto”. Kliknij go, a jednostka osadników zniknie zastąpiona nowym osiedlem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Miasta powinno się budować w miejscach obfitujących w [ICON_Food] żywność i zdolności [ICON_Production] produkcyjne, posiadających dostęp do zasobów strategicznych, luksusowych i dodatkowych. Dobry pomysł stanowi zbudowanie miasta nad rzeką lub na wybrzeżu, gdyż źródła wody są bardzo ważne dla rozwoju [ICON_Citizen] populacji. Miasta zakładane na wzgórzach dostają premię do obronności, przez co wrogom trudniej jest je zająć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Po wybraniu osadników miejsca idealnie nadające się do założenia miasta zostaną oznaczone na mapie za pomocą ikony. Dodatkowo każda kolejna jednostka osadników zapewnia dostęp do filtra osadników, który pomaga ustalić położenie najlepszych źródeł wody dla twoich miast oraz wskazuje pola niedostępne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_12_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Twoje miasto będzie rosnąć (otrzymywać nowych [ICON_Citizen] obywateli) dzięki nadwyżkom [ICON_Food] żywności. Jej ilość wykraczająca ponad zużycie przez [ICON_Citizen] obywateli miasta (2 punkty na jednego) dodawana jest jako nadwyżka do puli, jaką trzeba uzbierać, by otrzymać nowego [ICON_Citizen] obywatela.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_12_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Miasto będzie przeznaczać całą nadwyżkę [ICON_Food] żywności na rozwój, jeśli jego liczba [ICON_Citizen] obywateli w danym momencie będzie o 2 lub więcej mniejsza niż limit narzucony przez [ICON_Housing] obszary mieszkalne. Jeśli do limitu pozostał tylko 1 [ICON_Citizen] obywatel, rozwój zwolni do 50%. Gdy limit zostanie osiągnięty, będzie wynosił tylko 25% normy. Miasto może w tym tempie urosnąć najwyżej do 5 [ICON_Citizen] obywateli powyżej limitu [ICON_Housing] obszarów mieszkalnych, po czym jego rozwój zatrzyma się całkowicie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_12_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Jeśli miasto nie będzie mieć nadwyżek [ICON_Food] żywności, jego rozwój ustanie. Jeśli będzie jej mniej, niż potrzebują [ICON_Citizen] obywatele, zacznie ono głodować i powoli tracić [ICON_Citizen] mieszkańców do chwili, gdy znów będzie mogło się utrzymać.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_13_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Aby uniknąć zjawiska głodu, miasto potrzebuje 2 punktów [ICON_Food] żywności na każdego [ICON_Citizen] obywatela (inaczej „na punkt [ICON_Citizen] populacji”). [ICON_Food] Żywność i inne „plony” pozyskiwane są poprzez umieszczanie [ICON_Citizen] obywateli na polach wokół miasta. Miasto może korzystać z każdego terytorium, które znajduje się w obrębie trzech pól od jego centrum na terytorium danej cywilizacji i nie jest zajęte przez inne miasto. Praca na polach, na których stoją cuda, jest niemożliwa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_13_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Pozostawione samo sobie miasto przydzieli tylu [ICON_Citizen] obywateli, ilu trzeba, by zdobyć dla siebie [ICON_Food] żywność.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_14_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_Housing] Obszary mieszkalne określają maksymalną liczbę [ICON_Citizen] mieszkańców, a więc maksymalną populację w każdym mieście. Podstawowym wyznacznikiem liczby [ICON_Housing] obszarów mieszkalnych jest dostęp do wody.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_14_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Wiele budowli zapewnia [ICON_Housing] obszary mieszkalne. Po odkryciu garncarstwa każde miasto może zbudować spichlerz, który dodaje 2 tego typu obszary. Później możliwa jest też budowa kanalizacji – one również zwiększają liczbę obszarów mieszkalnych o 2. Czasem [ICON_Housing] obszary mieszkalne zapewniane są również przez budowle z innych dzielnic, jak np. koszary w dzielnicy wojskowej, uniwersytet w kampusie czy latarnia morska w porcie. Budowla pałacu w stolicy również dodaje 1 [ICON_Housing] obszar mieszkalny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_14_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Każda farma, pastwisko, plantacja i obóz mieszczą część [ICON_Citizen] populacji – każde 2 takie ulepszenia zapewniają 1 [ICON_Housing] obszar mieszkalny. Tworzenie w ten sposób społeczności wiejskich pozwala na nieco większe zaludnienie miast przed epoką przemysłową, kiedy dostępne stają się dzielnice osiedlowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_15_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Postawienie miasta obok źródła wody powinno być jedną z twoich pierwszych decyzji w grze – dobry dostęp do niej pozwoli na wysoką początkową liczbę [ICON_Housing] obszarów mieszkalnych. Miasto, które nie sąsiaduje z wodą, będzie mogło mieć na początku maksymalnie 2 [ICON_Citizen] obywateli. Jeśli postawisz je na wybrzeżu, liczba ta wyniesie 3. W przypadku sąsiedztwa rzeki, jeziora lub oazy miasto będzie mogło mieć maksymalnie 5 [ICON_Citizen] obywateli.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_15_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Obecność świeżej wody w mieście można zwiększyć, budując akwedukt obok pola z centrum miasta. Jest to możliwe tylko w sąsiedztwie rzeki, jeziora lub góry, które również sąsiadują z centrum miasta. Budowa tego typu dzielnicy zwiększa liczbę [ICON_Housing] obszarów mieszkalnych uzyskanych dzięki wodzie o 2 lub do 6, w zależności od tego, co jest bardziej korzystne. Jeśli zatem miasto sąsiaduje z rzeką, jeziorem lub oazą – do 7, w innym wypadku zaś do 6.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_10_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
W Civilization VI budowle nie są już zamknięte w centrum miasta i jako część dzielnic mogą rozprzestrzeniać się po całym należącym do ciebie terytorium. Mapa stała się teraz niezwykle ważna, ponieważ to na niej podejmiesz istotne decyzje strategiczne związane z rozmieszczeniem dzielnic. Zarówno kampus, jak i dzielnica świątynna otrzymują na przykład specjalne premie za sąsiedztwo gór, ale z tej pary tylko dzielnica świątynna czerpie korzyści z pobliskich lasów deszczowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_10_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Liczba dzielnic możliwych do wybudowania w danym mieście zależy od wielkości jego [ICON_Citizen] populacji:[NEWLINE]• 1 dzielnica przy populacji liczącej 1 [ICON_Citizen] obywatela[NEWLINE]• 2 dzielnice przy populacji liczącej 4 [ICON_Citizen] obywateli[NEWLINE]• 3 dzielnice przy populacji liczącej 7 [ICON_Citizen] obywateli[NEWLINE]• Każda kolejna dzielnica wymaga 3 dodatkowych [ICON_Citizen] obywateli.[NEWLINE]Wymagania związane z [ICON_Citizen] populacją nie dotyczą dzielnic z akweduktem, portem kosmicznym oraz dzielnic osiedlowych. Dzielnice wymagające określonej liczby [ICON_Citizen] mieszkańców określane są mianem dzielnic wyspecjalizowanych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_10_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Gdy miasto jest gotowe do budowy, pojawi się przycisk wyboru produkcji. Gdy możliwe stanie się zbudowanie dzielnicy, będzie ona widoczna w tym menu. Kliknij jej nazwę, by nakazać miastu rozpoczęcie budowy – pojawi się wówczas filtr umieszczania dzielnicy. Będziesz mieć tu do dyspozycji przegląd dochodów, jakie przyniesie ona na poszczególnych polach wokół centrum miasta, dzięki czemu będziesz w stanie podjąć lepszą decyzję co do jej położenia. Filtr pokaże również pola niedostępne – niektóre dzielnice wymagają bardzo konkretnych warunków (dzielnicy wojskowej nie można na przykład zbudować w bezpośrednim sąsiedztwie centrum miasta). Co więcej, wszystkie dzielnice muszą powstać w promieniu 3 pól od centrum.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_10_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Dzielnice możesz umieszczać na polach z cechami terenu takimi jak las czy las deszczowy, jeśli posiadasz technologię ich usuwania. Zwiększa to jednak czas trwania budowy. Żadnej dzielnicy nie można budować na równinach zalewowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_11_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Dzielnice osiedlowe to specjalny typ dzielnic pozwalających osiągnąć miastom większą [ICON_Citizen] populację. Liczba zapewnianych przez nie [ICON_Housing] obszarów mieszkalnych zależy od poziomu atrakcyjności, czyli specjalnej premii za sąsiedztwo, która poprzez parki narodowe i kurorty nadmorskie ma również wpływ na [ICON_Tourism] turystykę wykorzystywaną do zwycięstwa kulturowego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Gdy twoja dzielnica już powstanie, możesz zacząć stawiać w niej budowle. Robisz to z poziomu menu produkcji, podobnie jak w przypadku samej dzielnicy. Do stworzenia niektórych budowli niezbędne jest spełnienie wymagań, takich jak istnienie innych budowli lub posiadanie odpowiednich technologii – jeśli ich nie spełnisz, budowle nie będą dostępne w menu produkcji. Możesz zauważyć, że niektóre konstrukcje, jak na przykład pomnik, można zbudować jeszcze przed umieszczeniem jakichkolwiek dzielnic. Stawiane są one w centrum miasta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Cuda to specjalny rodzaj budowli zajmującej całe pole i mającej znaczący wpływ na rozgrywkę. Gdy wybierzesz je z menu produkcji, uruchomiony zostanie filtr umieszczania – podobnie jak w przypadku budowy dzielnic. Większość cudów ma konkretne wymagania co do położenia (filtr spowoduje podświetlenie dostępnych pól). Wszystkie cuda muszą zostać zbudowane w promieniu 3 pól od centrum miasta. Jeśli wzniesiesz cud w mieście, promień zajmowanego przez to miasto obszaru natychmiast zwiększy się o 2 pola.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Każdy cud jest unikalny. Choć wiele cywilizacji może podjąć próbę budowy tego samego cudu, tylko ta, która ukończy go jako pierwsza, może cieszyć się ze związanych z nim korzyści. Cywilizacje, którym nie uda się zbudować cudu na czas, otrzymają zwrot części [ICON_Production] produkcji i [ICON_Gold] złota.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Pałac to specjalny twór będący po części zwykłą budowlą, a po części cudem. Pojawia się on automatycznie w pierwszym założonym mieście, czyniąc z niego [ICON_Capital] stolicę twojego imperium. Pałac zapewnia niewielką premię do [ICON_Production] produkcji, [ICON_Science] nauki, [ICON_Culture] kultury oraz dochodów w [ICON_Gold] złocie. Jeśli twoja [ICON_Capital] stolica zostanie przejęta przez inną cywilizację, ale nadal będziesz mieć pod swoją kontrolą inne miasta, pałac zostanie automatycznie przeniesiony do jednego z nich, czyniąc go tym samym nową [ICON_Capital] stolicą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_8_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Miasta rozwijają się dzięki otaczającym je ziemiom. Ich [ICON_Citizen] obywatele „eksploatują” ten obszar, generując [ICON_Food] żywność, [ICON_Gold] złoto, [ICON_Production] produkcję, [ICON_Science] naukę i wiele innych korzyści płynących z pól. [ICON_Citizen] Obywatele mogą pracować na terenach znajdujących do trzech pól od miasta w granicach twojej cywilizacji. W miarę rozwoju miejscowości są oni też automatycznie przydzielani do pracy. Gra stara się zapewnić mniej więcej po równo [ICON_Food] żywności, [ICON_Production] produkcji i [ICON_Gold] złota, możesz jednak nakazać [ICON_Citizen] obywatelom pracę na innych polach – jeśli na przykład chcesz, by dane miasto skupiło się na generowaniu [ICON_Gold] złota lub [ICON_Production] produkcji. Wybierz ikonę zarządzania obywatelami w panelu wyboru miasta, by określić konkretne pola, na których mają pracować [ICON_Citizen] obywatele.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_16_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Zadowolenie stanowi miarę usatysfakcjonowania mieszkańców. Określa się je poprzez sprawdzenie, czy [ICON_Citizen] populacja miasta posiada tyle [ICON_Amenities] udogodnień, ilu oczekuje. Każdych 2 [ICON_Citizen] obywateli przy populacji powyżej 3 potrzebuje 1 [ICON_Amenities] udogodnienia. Zadowolone miasto nie otrzymuje żadnego modyfikatora, ale szczęśliwe będzie rosnąć o 10% szybciej i wygeneruje o 5% przychodów więcej. Co więcej, miasto w stanie zachwytu wykaże wzrost zwiększony o 20%, zaś poziom przychodów wzrośnie wtedy o 10%. Niedostatek [ICON_Amenities] udogodnień sprawi natomiast, że [ICON_Citizen] ludność będzie niezadowolona, a rozwój i produktywność miasta spadną. W przypadku niepokoju na przykład może się okazać, że w mieście działają zbuntowani partyzanci.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_17_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_Amenities] Udogodnienia mogą pochodzić z wielu źródeł. Każdy rodzaj zasobu luksusowego zapewnia do 4 [ICON_Amenities] udogodnień 4 miastom twojego imperium, które potrzebują ich najbardziej (1 na miasto). Dystrybucja następuje automatycznie, jeśli tylko zasób luksusowy zostanie ulepszony (na przykład plantacja ulepsza pole z przyprawami). [ICON_Amenities] Udogodnienia swojemu miastu zapewnia też budowana w dzielnicy rozrywkowej arena. Zoo i stadion robią to natomiast na skalę regionalną. [ICON_Amenities] Udogodnienia zapewniają również niektóre cuda i [ICON_GreatPerson] wielcy ludzie. Można je też zdobyć dzięki pewnym wierzeniom religijnym i doktrynom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_9_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Specjaliści to alternatywna forma przydziału [ICON_Citizen] obywateli. Pracują oni na polach dzielnic, ogólnie rzecz biorąc stanowiąc dobry sposób na zdobycie przychodów, o które trudno na zwykłych polach. Pamiętaj jednak, że jeśli miasto ma utrzymywać ich na dłuższą metę, musi generować dużo [ICON_Food] żywności. Specjaliści są też szczególnie przydatni, gdy w późniejszych fazach gry miasto rośnie tak bardzo, że ma więcej [ICON_Citizen] obywateli niż pól dostępnych do eksploatacji. Istnieją różne rodzaje specjalistów, z których każdy działa inaczej. Wszystkie ich typy poza zwykłym [ICON_Citizen] obywatelem posiadają limit przydziałów w mieście określony liczbą budowli w dzielnicy powiązanej z danym typem specjalisty. Sprawdź strony poszczególnych budowli, aby dowiedzieć się, czy zwiększają limit przydziałów [ICON_Citizen] obywateli w dzielnicach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_9_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Dowódcy pracują w dzielnicy wojskowej i zapewniają +1 do [ICON_Production] produkcji oraz +2 [ICON_Gold] złota.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITIES_9_CHAPTER_CONTENT_PARA_5
Text:
Kapitanowie pracują w dzielnicy portowej i zapewniają +1 do [ICON_Food] żywności oraz +2 [ICON_Gold] złota.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
W Civilization VI świat składa się z heksagonalnych „pól” (zwanych też heksami). Pola te mogą przedstawiać różne „rodzaje terenu” – pustynie, równiny, łąki, wzgórza itp. Wiele z nich ma też „cechy”, takie jak lasy i lasy deszczowe. Te elementy pomagają określić przydatność pola dla pobliskiego miasta i trudność poruszania się po nim. Teren i cechy pola mogą mieć znaczny wpływ na toczącą się na nich walkę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Każde pole w grze należy do kontynentu. Kontynenty to obszary geograficzne, które nie muszą być związane z osobnymi lądami – na przykład Pangeę tworzy kilka kontynentów. Informację o kontynencie, do którego należy dane pole, znajdziesz w podpowiedzi pola lub dzięki filtrowi kontynentów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Zasoby to źródła różnych przychodów ([ICON_Food] żywności, [ICON_Production] produkcji i tak dalej). Mogą też dawać cywilizacji specjalne premie i występują na określonych polach. Część jest widoczna na początku gry, inne zobaczysz tylko wówczas, gdy zdobędziesz określone technologie. Aby można było wykorzystać zasób, musi znajdować się on w granicach twojej cywilizacji i musisz zbudować na jego polu odpowiednie ulepszenie. Istnieją trzy rodzaje zasobów: luksusowe, strategiczne i dodatkowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Zasoby dodatkowe zwiększają produkcję [ICON_Food] żywności, [ICON_Gold] złota lub [ICON_Production] produkcji na danym polu. Nie mogą być one obiektem wymiany z innymi cywilizacjami. Można je za to „spożytkować” za pomocą jednostki budowniczych – znikają wówczas z mapy i zapewniają natychmiastową, jednorazową ilość [ICON_Food] żywności lub [ICON_Production] produkcji w mieście, które jest właścicielem pola.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Zasoby luksusowe zwiększają zadowolenie twojej cywilizacji, zapewniając [ICON_Amenities] udogodnienia. Są ponadto źródłem niewielkiej premii do przychodów generowanych przez ich pole. Tylko jedno źródło określonego zasobu zapewnia [ICON_Amenities] udogodnienia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Zasoby strategiczne nie są zawsze widoczne na początku gry – nim pojawią się na mapie, mogą wymagać znajomości konkretnej technologii. Pozwalają one też tworzyć określone jednostki. Gdy zbudujesz ulepszenie na polu z zasobem strategicznym, możesz tworzyć oddziały wymagające tegoż zasobu (np. muszkieterowie wymagają saletry) w dowolnym swoim mieście posiadającym odpowiednią dzielnicę – wojskową dla jednostek lądowych, port dla morskich i aerodrom dla lotniczych. Jeśli zbudujesz ulepszenie na 2 źródłach zasobu, oddziały będzie można tworzyć lub kupować w dowolnym mieście, niezależnie od tego, jakie są w nim dzielnice.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Cuda natury to wspaniałe i wielkie twory przyrody, które zachwycają i inspirują nas wszystkich. Jezioro Kraterowe czy Wielka Rafa Koralowa – tego typu miejsca demonstrują wspaniałe piękno świata naturalnego. Wszystkie cuda natury zapewniają twojej cywilizacji wyjątkowe korzyści, niektóre zaś mają nawet dodatkowe efekty specjalne (np. leczenie w sąsiedztwie Morza Martwego przywraca jednostce pełnię zdrowia).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Nie bez powodu miasta tradycyjnie budowano nad rzekami. Rzeki zapewniają słodką wodę do picia i nawadniania pól, usprawniając rolnictwo wokół miast. Ponadto chronią one miasto – atak przez ciek wodny nie jest łatwy do przeprowadzenia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Wioski plemienne są mniej zaawansowane od innych cywilizacji, ale mimo wszystko pozostają przyjazne. Odwiedzanie ich przynosi losową korzyść stronie, której oddział jako pierwszy wejdzie na ich pole. Wioska znika po przekazaniu swoich darów, do których należą ocalałe jednostki, jak budowniczowie lub kupcy, technologie lub przyspieszenia technologii, jednostki wojskowe, [ICON_Faith] wiara, [ICON_Gold] złoto, [ICON_GreatWork_Relic] relikwie lub przyspieszenia idei.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Barbarzyńcy przybywają z „obozów” pojawiających się losowo na polach, których w danym momencie nie widzi żadna jednostka. Każdy oddział barbarzyński posiada swoją bazę. Istnieją trzy rodzaje takich obozów: morski, kawaleryjski i wojsk walczących w zwarciu. Cywilizacja, która zniszczy przyczółek barbarzyńców, otrzyma nagrodę w [ICON_Gold] złocie oraz powstrzyma go przed tworzeniem nowych jednostek.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Morskie obozy barbarzyńców położone na wybrzeżu mogą tworzyć jednostki morskie (takie, jakie może tworzyć najbardziej zaawansowana obecnie cywilizacja). Będą one nękać twoje wybrzeża, niszczyć morskie ulepszenia i atakować jednostki naziemne, które zanadto zbliżą się do brzegu. Ważne jest, by utrzymywać marynarkę zdolną odeprzeć ich ataki. Najlepiej jednak powstrzymać je u źródła, niszcząc pobliskie obozy barbarzyńców.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_5
Text:
Każdy obóz tworzy najpierw zwiadowcę, który wyszukuje cele. Jeśli spotkasz go na mapie, wróci on do bazy i rozpocznie się budowa jednostek, które przeprowadzą kolejną inwazję lub napad. Uważaj, bo celem będziesz właśnie ty. Jeśli nie będziesz działać szybko, wkrótce zobaczysz w pobliżu swoich granic grupę barbarzyńców gotowych do zniszczenia twoich ulepszeń lub podbicia twojego miasta. Właśnie dlatego ważne jest, by co pewien czas sprawdzać tereny wokół swojej cywilizacji i niszczyć obozy, nim zaczną one stanowić zagrożenie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Filtry to narzędzia wpływające na sposób wyświetlania świata gry. Każdy z nich oferuje informacje, które pomogą ci w podejmowaniu strategicznych decyzji. Niektóre filtry włączane są automatycznie, na przykład gdy postanowisz umieścić na mapie dzielnicę z menu produkcji miasta, inne zaś uruchamia się ręcznie za pomocą przycisku filtrów przy minimapie. Oto lista dostępnych filtrów wraz z ich opisami:


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_WORLD_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Filtr atrakcyjności. Pokazuje poziom atrakcyjności każdego pola.[NEWLINE][NEWLINE]Filtr kontynentu. Wyświetla geograficzny zasięg poszczególnych kontynentów.[NEWLINE][NEWLINE]Filtr umieszczania dzielnicy. Wskazuje miejsca, w których można umieścić cuda i dzielnice oraz premie za sąsiedztwo dostępne dla dzielnic. Filtr uruchamiany wyłącznie przy próbie wybudowania dzielnicy lub cudu.[NEWLINE][NEWLINE]Filtr ustrojów. Pokazuje na mapie rozkład ustrojów.[NEWLINE][NEWLINE]Filtr polityki. Wyświetla informację o właścicielu każdego pola.[NEWLINE][NEWLINE]Filtr religii. Określa na mapie największe religie oraz rozkład wyznawców. Filtr uruchamiany po zaznaczeniu jednostki religijnej.[NEWLINE][NEWLINE]Filtr osadników. Pokazuje zalecane miejsca do budowy miast oraz dostępność wody na każdym polu.[NEWLINE][NEWLINE]Filtr turystyki. Pokazuje liczbę [ICON_Tourism] turystów przyciąganych przez pole.[NEWLINE][NEWLINE]Filtr imperium. Wyświetla granice twoich miast, położenie dzielnic oraz premie za sąsiedztwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Do walki dochodzi, gdy na tym samym polu spotkają się jednostki cywilizacji będących w stanie wojny. Cywilizacja może prowadzić wojnę z inną cywilizacją, miastem-państwem lub barbarzyńcami, którzy są w stanie permanentnej wojny ze wszystkimi cywilizacjami i miastami-państwami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Istniej kilka sposobów na wypowiedzenie wojny. Pierwszy wymaga przemieszczenia kontrolowanej przez siebie jednostki wojskowej na pole z jednostką innej cywilizacji. Pojawi się wówczas pytanie, czy chcesz rozpocząć konflikt. Wojnę można też wypowiedzieć w oknie dyplomacji. Zawsze widoczna jest tam opcja wypowiedzenia wojny z zaskoczenia, której nie można wykorzystać jedynie wobec zadeklarowanych sojuszników. Jeśli z niej skorzystasz, twoja cywilizacja otrzyma dotkliwą karę za wojowniczość. Aby ją zmniejszyć, potęp cywilizację, z którą chcesz walczyć, a wkrótce w oknie dyplomacji pojawi się opcja formalnego rozpoczęcia konfliktu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Stałe toczenie wojen zmniejszy produktywność i zadowolenie twoich ludzi – zmęczenie wojną rośnie wraz z każdą stoczoną bitwą. Co więcej, pogarsza się ono, gdy bitwy mają miejsce na obcym terytorium lub tracisz jednostki. Sytuacja jest jeszcze gorsza, gdy twoje jednostki giną w wyniku ataku bronią jądrową. Największym źródłem zmęczenia wojną jest jednak samo użycie broni jądrowej. Akumulowane zmęczenie wojną zależy od bieżącej epoki oraz wzrasta wraz z wypowiadaniem konfliktu bez użycia casus belli.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Zmęczenie wojną przybiera w miastach postać kary do liczby [ICON_Amenities] udogodnień, obniżając tym samym ich rozwój i produktywność. Zbyt długi okres z niską liczbą [ICON_Amenities] udogodnień może doprowadzić do pojawienia się w twoich miastach partyzantów, którzy zaatakują twoje jednostki i będą plądrować należące do ciebie pola oraz dzielnice.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Zmęczenie wojną powoli maleje nawet w trakcie trwania wojny. Gdy nie jesteś w stanie konfliktu z żadnym graczem, tempo tego spadku znacznie wzrasta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_11_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Wojowniczość to nie tylko źródło pewnych dyplomatycznych konsekwencji, ale także postawa uważana przez niektórych za coś chwalebnego. Żołnierz napoleońskiej armii z okresu wczesnych podbojów postrzegał na przykład ciągłą wojowniczość swego generała i cesarza jako coś godnego i sprawiedliwego! Nie zmienia to jednak faktu, że wszczynanie wojen nieuzasadnionych, czyli nieusprawiedliwionych żadnymi casus belli, wiąże się z dotkliwymi karami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_11_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Gracz wypowiadający wojnę bez stosownego casus belli (informację o casus belli znajdziesz w sekcji poświęconej dyplomacji) zaczyna gromadzić dyplomatyczne kary za wojowniczość przyznawane przez cywilizacje, z którymi nawiązał kontakt, a poza tym będzie też cierpiał z powodu zmęczenia wojną. Wojna z zaskoczenia, przejęcie miast należących do przeciwnych cywilizacji, burzenie zdobytych miast i wykorzystanie broni  jądrowej zwiększają kary dyplomatyczne, a wielkość tego wzrostu zależy od epoki, w jakiej znajduje się gracz.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_11_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Innym sposobem podejścia do tego zagadnienia może być potępienie przeciwnej cywilizacji, a następnie oficjalne wypowiedzenie jej wojny. Dzięki temu kary za wojowniczość nie rosną oraz pojawia się możliwość wykorzystania casus belli, które te kary dodatkowo zmniejszy. Niestety potępienie przeciwnika wiąże się z poinformowaniem go o tym fakcie, co niweczy element zaskoczenia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Wojny mogą kończyć się brutalnie lub pokojowo. Brutalny koniec ma miejsce w sytuacji, gdy jedna ze stron zostanie zniszczona, czyli utraci swoje ostatnie miasto. Pokojowe zakończenie wojny wiąże się z negocjacjami dyplomatycznymi. Zarówno ty, jak i twój przeciwnik możecie zaproponować zawarcie pokoju. Zajrzyj do rozdziału o dyplomacji, by dowiedzieć się więcej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
W Civilization VI jednostki wojskowe mają pięć wskaźników bojowych: punkty żywotności, [ICON_Strength] siłę bojową, [ICON_Ranged] siłę ataku dystansowego, [ICON_Bombard] siłę bombardowania i [ICON_Range] zasięg.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Wszystkie jednostki mają 100 punktów żywotności. Gdy otrzymują obrażenia, tracą te punkty. Jednostka zostaje zniszczona, gdy ich liczba spadnie do 0.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Wszystkie jednostki bojowe posiadają [ICON_Strength] siłę bojową. Jednostki walczące w zwarciu korzystają z niej podczas ataku i obrony. Jednostki dystansowe używają tego atrybutu tylko podczas obrony.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Każda jednostka, która dysponuje możliwością ataku na dystans, posiada atrybut [ICON_Ranged] siły ataku dystansowego. Jest on porównywany z [ICON_Strength] siłą bojową celu, by określić rezultat ataku. Jednostki lądowe posiadające [ICON_Ranged] siłę ataku dystansowego mogą atakować również umocnienia dzielnic, robią to jednak ze zmniejszoną skutecznością.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_5
Text:
[ICON_Bombard] Siła bombardowania to atrybut wskazujący sprawność jednostki w walce przeciw dzielnicom. Posiadające ją wojska mogą atakować również jednostki lądowe, robią to jednak ze zmniejszoną skutecznością. Jednostki lądowe nie mogą mieć zarówno [ICON_Bombard] siły bombardowania, jak i [ICON_Ranged] siły ataku dystansowego, przy czym jednostki morskie zasadniczo funkcjonują jednocześnie jako [ICON_Bombard] bombardy i [ICON_Ranged] jednostki dystansowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_6
Text:
Atrybut [ICON_Range] zasięgu określa, jak bardzo oddalone cele jest w stanie zaatakować jednostka. Wartość 2 oznacza, że dana jednostka może zaatakować cel, który znajduje się o 2 pola od niej. [ICON_Range] Zasięg 1 oznaczałby, że cel musi być w bezpośrednim sąsiedztwie atakującego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_7
Text:
Niektóre jednostki posiadają zdolność [ICON_AntiAir_Large] obrony przeciwlotniczej. Automatycznie odpierają ataki lotnicze, do których dochodzi w ich zasięgu. Siła [ICON_AntiAir_Large] ataku przeciwlotniczego jest wykorzystywana w trakcie rozstrzygania walki z atakującym statkiem powietrznym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Ogólnie rzecz biorąc, między jednostką dystansową a celem nie może być przeszkód takich jak góry. Jednostki na wzgórzach i latające często widzą, co dzieje się za przeszkodami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Nie wszystkie armie biorące udział w wojnach są liczne i dobrze uzbrojone. Historia wojskowości zna wiele przykładów starć, podczas których kombatanci wykorzystujący doświadczenie taktyczne, zdolności przywódcze czy właściwości terenu rozbijali przeciwników dysponujących przewagą liczebną i lepszym wyposażeniem. W Civilization VI nie jest inaczej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Łącząc siłę wojskową z odpowiednią organizacją starannie dobranych jednostek, przywództwem oraz intuicyjnym wykorzystaniem terenu, zyskasz moc rozgramiania wrogich armii niezależnie od ich wielkości czy technologicznego zaawansowania. Umieszczając swoje jednostki na wzgórzach, w lasach, lasach deszczowych czy na drugim brzegu rzeki, zyskasz znaczącą przewagę defensywną. Obserwowanie zbliżających się wrogich oddziałów oraz ich manewrów pomoże ci zrozumieć plany przeciwnika i przewidzieć miejsce ataku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Teren może też ograniczyć zdolności bojowe twojej armii. Unikaj na przykład walki na równinach zalewowych i mokradłach, ponieważ mają one negatywny wpływ na twoją obronę. Gdy znajdziesz się na trudnym do obrony terenie, a pokonanie przeciwnika w otwartej walce nie będzie wchodzić w grę, w odepchnięciu wroga pomóc ci może wybudowanie kilku fortów. Pamiętaj też, by atakować flanki przeciwnika, które są najsłabszym punktem jego armii – zyskasz w ten sposób przewagę! Wszechstronna armia, prawidłowe wykorzystanie terenu oraz posiadanie wielkiego generała zapewnią ci zwycięstwo w każdej bitwie!


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Premie za oskrzydlenie i wsparcie: Odpowiednie manewrowanie i wspieranie swoich jednostek na polu bitwy to ważny element strategii prowadzącej do zwycięstwa. W Civilization VI oddaliśmy to za pośrednictwem premii za oskrzydlenie i wsparcie. Gdy gracz opracuje ideę tradycji wojskowej, jego armia staje się wystarczająco zaawansowana, by czerpać z tych premii korzyści.[NEWLINE][NEWLINE]Oskrzydlanie: Gdy jednostka walcząca w zwarciu należąca do przeciwnika jest otoczona przez 2 lub więcej przyjaznych jednostek walczących w zwarciu znajdujących się na sąsiednich polach, staje się oskrzydlona, co zapewnia atakującemu w zwarciu premię bojową +2 za każdą dodatkową oskrzydlającą jednostkę walczącą w zwarciu.[NEWLINE][NEWLINE]Wsparcie: Atakowana jednostka walcząca w zwarciu otrzymuje premię bojową +2 za każdą sąsiadującą przyjazną jednostkę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_8_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Jednostka, która przetrwa walkę lub odkryje plemienną wioskę, otrzymuje punkty doświadczenia (PD). Gdy zgromadzi ich określoną liczbę, zdobędzie kolejny poziom – będzie mogła wówczas otrzymać awans pozwalający na jej ulepszenie. Po wyborze awansu oddział odzyskuje część punktów żywotności. Nie będzie też otrzymywał dodatkowych PD, dopóki nie zostanie wybrany rodzaj awansu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_9_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Miasta mogą być atakowane i zdobywane przez jednostki wojskowe. Każde z nich posiada atrybut zwany siłą bojową miasta, który określa jego siłę, gdy zostanie zaatakowane przez wrogą jednostkę. Im wyższa jest jej wartość, tym trudniej zdobyć miejscowość – o ile nie jest ona wyjątkowo słaba lub atakująca ją jednostka nie jest bardzo silna, potrzeba wielu tur, by ją zdobyć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_9_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Mury zapewniają dodatkową ochronę miastom i dzielnicom wojskowym, utrudniając tym samym ich zdobycie. Ochrona ta działa jak pancerz osłaniający miasto przed atakami. Jednostki walczące w zwarciu zadają murom tylko 15% swoich normalnych obrażeń, natomiast jednostki dystansowe 50%. Tylko bombardy zadają murom 100% normalnych obrażeń, co sprawia, że są niezbędne do zdobycia umocnionego miasta. Uszkodzenie murów powoduje spadek ich skuteczności – każdy atak zaczyna powodować obrażenia chronionej przez nie dzielnicy. Aby przywrócić PŻ murom, należy postąpić jak przy naprawie innych budowli dzielnicy, czyli dodać do kolejki produkcji miasta odpowiedni projekt, który staje się dostępny, gdy przez 3 kolejne tury dzielnica nie odniesie żadnych obrażeń. Gdy miasto uzyska mury, pojawi się możliwość przeprowadzania ataków dystansowych na wrogie jednostki, korzystając z siły ostrzału miasta.[NEWLINE][NEWLINE]Siła bojowa miasta oparta jest na [ICON_Strength] sile bojowej najsilniejszej jednostki walczącej w zwarciu budowanej przez twoją cywilizację pomniejszonej o 10 lub na the [ICON_Strength] sile bojowej jednostki wojskowej znajdującej się w garnizonie.[NEWLINE][NEWLINE]Atak dystansowy miasta bazuje na sile [ICON_Ranged] ataku dystansowego najsilniejszej jednostki dystansowej budowanej przez twoją cywilizację.[NEWLINE][NEWLINE]Miasto otrzymuje dodatkową premię do siły bojowej za każdą niesplądrowaną dzielnicę wchodzącą w jego skład, co sprawia, że duże miasta są trudniejsze do zdobycia. Na siłę bojową miasta wpływają też inne czynniki, m.in. typ terenu, na którym się ono znajduje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_9_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Miasta mogą być też oblegane przez atakujące jednostki. Centrum miejscowości i inne dzielnice zdolne do obrony, takie jak dzielnica wojskowa, są oblegane, gdy 6 otaczających je pól znajduje się w strefie kontroli wroga, zajmują je jednostki wroga lub są nie do przejścia z powodu gór czy cudów natury. W takiej sytuacji dzielnica nie odzyska utraconego zdrowia, lecz będzie leczyła się w każdej turze jak zwykle.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_10_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Gdy twoja jednostka wkracza do wrogiego miasta, masz dwie możliwości: zniszczyć je (jeśli nie jest [ICON_Capital] stolicą) lub zaanektować i uczynić częścią swojego imperium. Jeśli miasto to należało wcześniej do innej cywilizacji, to możesz też wyzwolić je, czyli zwrócić pierwotnemu właścicielowi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_12_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Formacje pozwalają na łatwe wspólne poruszanie się jednostek. Nieraz jest to przydatne, gdy chcesz eskortować jednostki cywilne przez nieprzyjazne terytorium lub stworzyć silniejsze oddziały w randze korpusu lub armii. Jednostka wojskowa może stworzyć formację z jednostką wsparcia lub cywilną w dowolnym momencie. Morskie jednostki wojskowe mogą tworzyć też formacje z zaokrętowanymi jednostkami lądowymi. Jednostki wsparcia, jak na przykład oblężnicze, są najskuteczniejsze w walce, gdy połączysz je z inną jednostką bojową.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_12_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Od nastania epoki przemysłowej, po opracowaniu idei nacjonalizmu, gracze będą mogli odblokować możliwość łączenia jednostek wojskowych tego samego typu w pojedynczy, silniejszy oddział. Dwie jednostki będą mogły stworzyć korpus, co zapewni im premię +10 do podstawowej [ICON_Strength] siły bojowej, a po poznaniu mobilizacji trzy jednostki tego samego typu będzie można połączyć w armię, co zapewni im premię +7 do podstawowej [ICON_Strength] siły bojowej. Pamiętaj, że ten sposób łączenia jednostek nie zwiększa liczby ich punktów żywotności.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_12_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Po stworzeniu korpusu lub armii nie można ich już rozbić z powrotem na pojedyncze jednostki, zachowane zostają jednak doświadczenie i awanse najbardziej zaprawionego w bojach oddziału, warto więc łączyć żółtodziobów z bardziej doświadczonymi wojownikami. Jednostki morskie można łączyć we floty i armady.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_13_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Zarówno ulepszenia, jak i budowle znajdujące się w dzielnicach bez garnizonów mogą zostać splądrowane. Stają się wtedy nieczynne i nagradzają plądrujące jednostki jakimś rodzajem „łupu”. Wraz z postępem rozgrywki rosną wszystkie nagrody przyznawane w ramach łupu, poza tymi, które zapewniają leczenie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_13_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Plądrowanie dzielnicy kosztuje 3 lub wszystkie punkty ruchu, jakimi dysponujesz. Każda budowla w dzielnicy musi być plądrowana osobno i nagradza plądrującą jednostkę łupem, którego rodzaj zależy od typu dzielnicy (szczegóły znaleźć można na stronie związanej z daną dzielnicą). Ponowne splądrowanie budowli jest możliwe dopiero po uprzedniej naprawie przez właściciela (dokonuje się tego za pomocą menu produkcji, a cena wynosi 25% pierwotnego kosztu [ICON_Production] produkcji).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_COMBAT_13_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Plądrowanie ulepszenia kosztuje 3 lub wszystkie punkty ruchu, jakimi dysponujesz (jeśli maksymalna liczba punktów [ICON_Movement] ruchu jednostki jest mniejsza niż 3). Ulepszenie na zaatakowanym polu zostanie oznaczone jako „splądrowane”. Ponowne jego splądrowanie jest możliwe dopiero po uprzedniej naprawie przez właściciela (wymaga to wykorzystania budowniczych, trwa jedną turę i nie zmniejsza potencjału budowlanego). Szczegóły dotyczące zysków z plądrowania danego ulepszenia znaleźć można na związanej z nim stronie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_MOVEMENT_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Każda ruchoma jednostka posiada pewien zasób punktów [ICON_Movement] ruchu, które może wykorzystać na poruszanie się w każdej turze. Po wykorzystaniu wszystkich punktów [ICON_Movement] ruchu jednostka musi poczekać do następnej tury, zanim będzie mogła ponownie się poruszyć. Oddziały zużywają punkty [ICON_Movement] ruchu, by przemieszczać się na inne pola, atakować wrogów lub plądrować ulepszenia i dzielnice. Koszt [ICON_Movement] ruchu określany jest na podstawie terenu pola, na które wchodzi jednostka.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_MOVEMENT_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Drogi pełnią przy przemieszczaniu się niezwykle ważną funkcję, a tworzą je jednostki kupców już w epoce starożytności. Początkowo zmniejszają one koszt [ICON_Movement] ruchu na pole do 1. W miarę rozwoju technologicznego odblokowywać będziesz umiejętność budowy coraz lepszych dróg, a nawet mostów. Nowoczesne drogi obniżają już na przykład koszt [ICON_Movement] ruchu do połowy punktu na pole podczas przemieszczania między polami drogi. Jednostki, które poruszają się po drodze, nie ponoszą też dodatkowych kosztów ruchu związanych z rodzajem terenu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_MOVEMENT_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Wiele jednostek wojskowych tworzy na polach wokół siebie strefy kontroli. Kiedy oddział przemieści się na pole w strefie kontroli przeciwnika i pozostaną mu [ICON_Movement] punkty ruchu, nie może się dalej poruszyć, może jednak zaatakować.[NEWLINE][NEWLINE]Jednostki dystansowe i bombardujące nie tworzą stref kontroli. Jednostki kawalerii oraz morskich łupieżców mają możliwość ignorowania strefy kontroli przeciwnika.[NEWLINE][NEWLINE]Strefy kontroli tworzone przez jednostki religijne wpływają jedynie na inne jednostki religijne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_MOVEMENT_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Generalnie rzecz biorąc, jednostki wodne podlegają tym samym zasadom, co jednostki naziemne, poza tym, że poruszają się po wodzie, a nie po lądzie. Jednostki wodne dostępne na początku gry ograniczone są zwykle do poruszania się po wodach przybrzeżnych (położonych obok pól lądowych) oraz przybrzeżnych miastach. Z czasem ich zasięg wzrośnie i będą w stanie wypływać na pola oceaniczne, a tym samym badać świat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_MOVEMENT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Na początku gry twoje jednostki lądowe nie mogą poruszać się po wodzie. Kiedy jednak poznasz technologię żeglugi, budowniczowie będą mogli wkraczać na morskie pola przybrzeżne. Po opracowaniu astronawigacji wypłyną kupcy. Wreszcie, gdy opracujesz szkutnictwo, okrętować będą się mogły wszystkie jednostki. Aby zaokrętować oddział, przesuń go na pole wybrzeża i kliknij opcję „Ruch do”. Zaokrętowana jednostka musi przesunąć się na pole wody.[NEWLINE]Zaokrętowane jednostki lądowe przebywają na pokładzie statku i nie mają tych samych zdolności bojowych, co na lądzie. Ich siła bojowa jest zmniejszona i mogą leczyć się wyłącznie na przyjaznych wodach, przez co są szczególnie podatne na ataki wrogich jednostek morskich.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_SCIENCE_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Każda zdobyta przez ciebie technologia daje twojej cywilizacji dostęp do jakiejś zaawansowanej jednostki, budowli, zasobu lub cudu albo daje ci inne wymierne korzyści, jak możliwość ścinania lasów czy pożytkowania bydła. Każda nowa technologia czyni twoją cywilizację znacznie potężniejszą. Co turę otrzymujesz [ICON_Science] naukę, która dodawana jest do ogólnej puli. Gdy zbierzesz jej dość, otrzymujesz nową technologię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_SCIENCE_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_Science] Nauka pochodzi z rozmaitych źródeł, w tym [ICON_Citizen] obywateli (0,7 z [ICON_Citizen] obywatela), twojego pałacu, niektórych doktryn, wierzeń religijnych, zasobów, cudów, handlu i – oczywiście – kampusu oraz jego budowli. Poszukaj w Civilopedii dalszych informacji o źródłach [ICON_Science] nauki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_SCIENCE_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Chwile eureki, znane też jako „przyspieszenia technologii” zapewniają natychmiastowe i znaczące przyspieszenie badań nad technologią. Będziesz je zdobywać w trakcie rozgrywki – twoje działania zdecydują o tym, jakie eureki cię spotkają. Budowa miasta na wybrzeżu przyspiesza na przykład badania nad żeglugą, zaś stworzenie pastwiska – jazdy konnej. Aby zobaczyć, jakie chwile eureki są dostępne, otwórz drzewo technologii. Drzewo technologii zawiera informacje na temat przyśpieszeń związanych z każdą technologią, choć nie wymienia wszystkich dostępnych źródeł, takich jak wielcy ludzie, umowy naukowe czy wspólne drużynowe badania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_SCIENCE_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Dzięki wspaniałemu drzewu technologii możesz zobaczyć, jak działają ważne elementy gry. Widać w nim wszystkie technologie, pokazane są też zależności między nimi. Możesz kliknąć jakąś technologię, żeby twoja cywilizacja rozpoczęła nad nią badania – jeśli nie posiadasz wymaganych przez nią technologii, zostaną one także wynalezione. Drzewo technologii wyznaczy najszybszą drogę do wskazanej technologii, a badania nad niezbędnymi prekursorami będą prowadzone w wyświetlonej kolejności.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CULTURE_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_Culture] Kultura pozwala ci odblokowywać nowe elementy drzewa idei, doktryny i ustroje. Dzięki niej powiększasz też terytoria swoich miast. Co zaś najważniejsze, pozwala ona również osiągnąć jeden z rodzajów zwycięstwa. Każda idea, którą zdobędziesz, zapewnia twojej cywilizacji dostęp do doktryn społecznych lub ustrojów, a także nowych budowli, dzielnic i elementów dyplomacji. Idee zdobywasz, gromadząc [ICON_Culture] kulturę. W każdej turze twoja cywilizacja zdobywa pewną jej ilość, która dodawana jest do ogólnej puli. Idee mają też swój koszt w [ICON_Culture] kulturze. Gdy zbierzesz jej odpowiednio dużo, odblokowujesz daną ideę. Pula ulega wówczas opróżnieniu i zaczynasz gromadzić [ICON_Culture] kulturę od nowa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CULTURE_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_Culture] Kulturę zdobywasz dzięki cudom, doktrynom, umiejętnościom przywódcy, cudom natury, miastom-państwom, wierzeniom, [ICON_TradeRoute] szlakom handlowym i, oczywiście, dzielnicom kulturalnym. Poszukaj w Civilopedii dalszych informacji o źródłach [ICON_Culture] kultury.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CULTURE_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Chwile inspiracji, znane też jako „przyspieszenia idei”, zapewniają natychmiastowe i znaczące przyspieszenie badań nad ideą. Będziesz je zdobywać w trakcie rozgrywki – twoje działania zdecydują o tym, jakie inspiracje cię spotkają. Budowa cudu przyspiesza na przykład rozwój dramatu i poezji, zaś dowolnej dzielnicy – państwowej siły roboczej. Drzewo idei zawiera informacje na temat przyśpieszeń związanych z każdą ideą, choć nie wymienia wszystkich dostępnych źródeł, takich jak wielcy ludzie czy wspólne drużynowe badania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CULTURE_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Dzięki wspaniałemu drzewu idei możesz zobaczyć, jak działają ważne elementy gry. Widać w nim wszystkie idee. Pokazane są też zależności między nimi. Możesz kliknąć jedną z nich, żeby twoja cywilizacja rozpoczęła nad nią badania – jeśli nie posiadasz wymaganych przez nią idei, one także zostaną opracowane. Drzewo idei wyznaczy najszybszą drogę do wskazanej idei, zaś badania nad niezbędnymi prekursorami będą prowadzone w wyświetlonej kolejności.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CULTURE_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Bomba kulturowa pozwala przejąć kontrolę nad sąsiednimi polami, nawet jeśli są one częścią terytorium innego gracza, i dodać je do swojego imperium. Zdobyte w ten sposób pola muszą znajdować się w promieniu 3 pól od miasta, które się rozrasta. Pola, na których znajdują się ukończone dzielnice lub cuda nie zmieniają właściciela pod wpływem bomby kulturowej. Pola z dzielnicami lub cudami w trakcie budowy zmieniają właściciela, ale ich nieukończona zawartość przepada.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CULTURE_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Bomba kulturowa jest często powiązana z unikalnymi umiejętnościami cywilizacji, takich jak na przykład Australia czy Polska. Aby dowiedzieć się więcej na temat korzystania z bomby kulturowej, zapoznaj się z wpisami dotyczącymi tych cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOLD_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_Gold] Złoto daje cywilizacji życie. Może to i prawda, że nie da się za nie kupić miłości, ale za to można nabyć okręt podwodny pełen głowic atomowych, a to całkiem niezła rzecz.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOLD_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_Gold] Złoto pochodzi z różnych źródeł. Zdobędziesz je, eksploatując pola wokół swoich miast, dostępne są jednak również inne źródła: teren i ulepszenia, punkty handlowe, dzielnice i budowle, [ICON_TradeRoute] szlaki handlowe, obozy barbarzyńców, wioski plemienne, miasta-państwa, plądrowanie ulepszeń wroga, zdobywanie miast oraz stosunki dyplomatyczne z innymi cywilizacjami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOLD_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_Gold] Złoto możesz i będziesz wydawać w wielu sytuacjach. Jednostki, broń atomowa, dzielnice i budowle mają swój koszt utrzymania, który pobierany jest w każdej turze. [ICON_Gold] Złoto pozwoli ci też powiększać terytorium swojej cywilizacji poprzez kupno dodatkowych pól. Możesz je też wykorzystać do nabywania jednostek i budynków, ulepszania przestarzałych jednostek oraz podczas wymiany z innymi cywilizacjami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOLD_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Jeśli nie masz złota w skarbcu i nadal tracisz pieniądze, zaczniesz otrzymywać karę w wysokości -1 do liczby [ICON_Amenities] udogodnień za każde 10 sztuk [ICON_Gold] złota poniżej 0. Dodatkowo za każde -10 sztuk [ICON_Gold] złota rozwiązana zostanie jedna jednostka (-20 sztuk to dwie i tak dalej).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Wybór religii jest niezwykle ważny i może wpłynąć na wynik całej rozgrywki. Dzięki zwycięstwu religijnemu oraz walce teologicznej masz do dyspozycji nowe, ekscytujące narzędzia służące rozprzestrzenianiu swoich wierzeń na inne miasta i cywilizacje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_Faith] Wiara to waluta religii. Można ją zdobyć dzięki cudom, doktrynom, umiejętnościom przywódcy, cudom natury, miastom-państwom, wierzeniom, [ICON_TradeRoute] szlakom handlowym i, oczywiście, dzielnicom świątynnym i ich budowlom. Poszukaj w Civilopedii dalszych informacji o źródłach [ICON_Faith] wiary.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Po zgromadzeniu odpowiedniej ilości [ICON_Faith] wiary staniesz przed możliwością założenia panteonu, czyli prekursora religii, którą będzie można stworzyć w dalszej części rozgrywki. Wybór panteonu zależy od krótko- oraz długoterminowych celów twojej cywilizacji. Jest to pierwszy krok w kierunku założenia religii, lecz w odróżnieniu od niej panteon jest unikalny dla twojej cywilizacji i nie można go przenosić ani rozprzestrzeniać poza granicami imperium.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Założenie religii stanie się możliwe po zdobyciu (lub zakupieniu) [ICON_GreatProphet] wielkiego proroka. Budowle religijne będą gromadziły punkty [ICON_GreatProphet] wielkiego proroka niezbędne do nabycia tej unikalnej jednostki. Kiedy już wejdziesz w jej posiadanie, wyślij ją do swojej dzielnicy świątynnej i załóż religię. [ICON_GreatProphet] Wielkiego proroka można również zdobyć dzięki Stonehenge.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Po założeniu religii staniesz przed możliwością wyboru jej nazwy oraz symbolizującej ją ikony. Możesz wybrać jedną z wiar historycznych lub stworzyć własną! Na nowo stworzoną religię składały się będą dwa wierzenia: wierzenie wyznawców oraz jedno z trzech wierzeń dodatkowych, które możesz dopasować do swojego stylu gry. Gdy już założysz religię, wszystkie należące do ciebie miasta z dzielnicami świątynnymi zostaną na nią nawrócone.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Możesz wtedy wykorzystać akcję nauczania wierzenia apostołów, by dodać do swojej religii kolejne wierzenia. Religia może składać się z maksymalnie 4 wierzeń.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Wierzenia wyznawców zapewniają pewien dochód lub premię. Wpływają one na wszystkie miasta i cywilizacje, które wyznają daną religię.[NEWLINE][NEWLINE]Wierzenia wyznawców zapewniają premię, która zależy od liczby wyznawców obejmującej zwolenników danej religii we wszystkich miastach, niezależnie od tego, czy religia ta jest w nich wierzeniem dominującym, czy nie. Premia udzielana jest wyłącznie cywilizacji, która założyła daną religię.[NEWLINE][NEWLINE]Wierzenia kultu udostępniają unikalny typ budowli, którą można zbudować w dzielnicy religijnej lub zakupić w niej za [ICON_Faith] wiarę. Każdy obiekt kultu daje inne korzyści.[NEWLINE][NEWLINE]Wierzenia rozwijające pomagają szerzyć religię, zwiększając wywierany przez nią nacisk lub obniżając cenę zakupu misjonarzy i apostołów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Istnieją cztery typy jednostek religijnych: misjonarze, apostołowie, guru oraz inkwizytorzy. Zakupisz je w miastach, wykorzystując w tym celu [ICON_Faith] wiarę, i przyjmą one religię panującą w mieście, w którym zostały zakupione. Podstawowym zadaniem jednostek religijnych jest szerzenie ich wierzenia w innych miejscowościach. Aby to zrobić, umieść jednostkę na polu sąsiadującym z centrum miasta – lub w samym centrum miasta, jeśli należy ono do ciebie – i użyj jej akcji szerzenia religii. W ten sposób zmienisz część mieszkańców miejscowości w wyznawców twojej religii.[NEWLINE][NEWLINE]Jeśli ponad połowa mieszkańców miasta wyznaje określoną religię, staje się ona jego religią dominującą. Miasta z dominującą religią wywierają religijny nacisk na inne miejscowości w promieniu 10 pól, powoli nawracając ich mieszkańców na tę wiarę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Misjonarzy można zakupić za [ICON_Faith] wiarę w dowolnym mieście z kaplicą i dominującą religią. Mają oni zdolność szerzenia twojej religii w dowolnym centrum miasta, w którego sąsiedztwie się znajdują.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Apostołów można kupić za [ICON_Faith] wiarę w dowolnym mieście ze świątynią i dominującą religią. Są silniejsi niż misjonarze, a w chwili zakupu można dla nich wybrać jeden z unikalnych awansów, co czyni ich bardziej wyjątkowymi – m.in. zwiększony potencjał czy zdolność usuwania innych religii z miast.[NEWLINE][NEWLINE]Apostołowie dysponują kilkoma unikalnymi akcjami poza szerzeniem swojej religii. Ich nauczanie wiary pozwala dodać wierzenia do twojej religii, rozpoczęcie inkwizycji umożliwia zakup inkwizytorów, a ponadto są w stanie toczyć walkę teologiczną z innymi jednostkami religijnymi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Inkwizytorzy to specjalne jednostki, do których dostęp odblokować należy za pomocą akcji rozpoczęcia inkwizycji apostołów. Akcji tej wystarczy użyć tylko raz, ponieważ rozpoczęta inkwizycja nigdy się nie kończy. Inkwizytorów można kupić za [ICON_Faith] wiarę w miastach, które wyznają religię apostoła rozpoczynającego inkwizycję. Inkwizytorzy propagują swoją wiarę, usuwając z miast należących do gracza inne religie, a także prowadzą walkę teologiczną z innymi jednostkami religijnymi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_5
Text:
Guru są religijnymi jednostkami wsparcia leczącymi pobliskie oddziały religijne. Zużywając potencjał leczniczy, odnawiają zdrowie swoje oraz wszystkich sąsiadujących jednostek wyznających tę samą religię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_6
Text:
Religię szerzyć można również za pomocą [ICON_TradeRoute] szlaków handlowych. Za każdym razem, gdy między dwoma miastami powstaje [ICON_TradeRoute] szlak handlowy, dochodzi między nimi do wymiany religijnej. Choć nacisk religijny miasta początkowego jest większy, odczuwa ono też religijny wpływ miasta docelowego. Szczegółowe informacje na temat wielkości tych oddziaływań znaleźć można w menu zawierającym dane o dochodach ze [ICON_TradeRoute] szlaku handlowego wyświetlanym podczas wyboru miasta, do którego wysłany zostanie kupiec.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Walka teologiczna to najlepsza obrona przed wpływami innych religii próbujących opanować mapę. Zainicjować mogą ją tylko apostołowie i inkwizytorzy, a i to wyłącznie atakując inne jednostki religijne. Nie musisz być w stanie wojny z cywilizacją, z którą chcesz prowadzić walkę teologiczną. Walka teologiczna nie wywołuje też wojny, choć może doprowadzić do dyplomatycznych reperkusji związanych ze spadkiem religijnego nacisku. Jednostki religijne tworzą strefy kontroli, które ograniczają ruch pobliskich jednostek religijnych przeciwnika.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Walka teologiczna przebiega tak samo, jak walka jednostek wojskowych: wystarczy zaatakować własnym oddziałem jednostkę religijną przeciwnika, a będą zadawały sobie obrażenia obliczane na podstawie ich siły. Oddziały religijne otrzymują premie do siły religijnej płynące z awansów, doktryn, wsparcia i oskrzydlenia zapewnianych przez inne jednostki, ustroju teokratycznego, sąsiedztwa dzielnic religijnych zgodnych z ich wiarą oraz przebywania na obszarze wyznającego ją miasta. Szczególnie wysoka jest premia do siły jednostek religijnych znajdujących się na obszarze świętego miasta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Jednostka religijna, która odniosła obrażenia, otrzymuje karę do skuteczności w szerzeniu religii, co oznacza, że będzie zdobywała mniej nowych wyznawców. Jeśli wskutek walki teologicznej liczba punktów żywotności jednostki religijnej spadnie do zera, nastąpi jej śmierć, co jednocześnie spowoduje spadek nacisku jej religii wywieranego na wszystkie miasta w promieniu 10 pól. Spadek ten będzie równy sile zdrowego apostoła, a jednocześnie proporcjonalnie wzrośnie nacisk religii jednostki zwycięskiej. Śmierć oddziału religijnego w wyniku ataku wrogiej jednostki wojskowej powoduje spadek nacisku religijnego w miastach znajdujących się w promieniu 6 pól, a wielkość tego spadku jest o połowę mniejsza niż podczas walki teologicznej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Jednostki religijne leczą odniesione obrażenia, gdy przebywają 3na polu z dzielnicą świątynną, lub sąsiadującym, na terytorium gracza – niezależnie od religii tej dzielnicy. Jednostki odzyskują PŻ, których liczba równa się trzykrotności wiary zapewnianej przez tę dzielnicę świątynną. Niektóre ulepszenia również mogą stanowić alternatywne źródło leczenia jednostek religijnych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_FAITH_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_5
Text:
Jednostki religijne są wrażliwe na atak oddziałów bojowych, które mogą wykorzystać akcję „Potępienie heretyka”, jeśli znajdują się na tym samym polu. Działanie to ma efekt podobny do splądrowania szlaku handlowego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Dzięki dyplomacji można wiele osiągnąć. Umożliwia ona zdobywanie sojuszników, izolowanie wrogów, tworzenie sojuszy obronnych i ofensywnych. Można też dzięki niej wspólnie z innymi opracowywać nowe technologie, kończyć idące nie po twojej myśli konflikty, oszukiwać naiwniaków i wyżywać się na słabszych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Aby zainicjować dialog dyplomatyczny, kliknij przywódcę, z którym chcesz się porozumieć, w prawym górnym rogu ekranu. Pojawi się panel dyplomacji z listą wszystkich znanych cywilizacji. Kliknij dowolnego przywódcę, by z nim porozmawiać. Możesz również kliknąć sztandar miasta danej cywilizacji, by otworzyć okno komunikacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Gdy rozpoczynasz z cywilizacją rozmowy dyplomatyczne, będziesz mieć do wyboru kilka opcji zależnych od waszych obecnych stosunków. Na ekranie widoczne będą też ważne informacje o waszych relacjach, a także najświeższe plotki dotyczące poczynań przywódcy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Możesz zdecydować się na wypowiedzenie wojny lub potępienie przywódcy. Możesz też negocjować umowę handlową lub domagać się od drugiej cywilizacji daniny. Możliwe jest również zaproponowanie przyjaźni lub sojuszu obronnego, a także wysłanie poselstwa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_12_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Każdy przywódca w grze ma swoją opinię na twój temat – może być ona pozytywna lub negatywna, a twoje działania powodują ciągłe jej zmiany. Stosunki łączące cię z danym przywódcą przedstawione są w postaci ikony znajdującej się przy jego portrecie. Ich opis znajdziesz też w panelu dyplomacji po wybraniu pozycji „Nasze stosunki” przy danym przywódcy. W grze istnieją następujące rodzaje stosunków:


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_12_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Sojusz. Po zawarciu sojuszu z innym przywódcą nie możecie wypowiadać sobie formalnych wojen, automatycznie otwieracie przed sobą nawzajem granice, możecie zawierać umowy naukowe i sojusze obronne, a zawierane między wami umowy są korzystniejsze. Terytorium należące do drugiej strony sojuszu traktowane jest jako przyjazne i zapewnia te same przywileje, co własne.[NEWLINE][NEWLINE]Zadeklarowana przyjaźń. Gdy między tobą a innym przywódcą panuje przyjaźń, nie możecie wypowiadać sobie formalnych wojen, możecie zawierać umowy naukowe, a zawierane między wami umowy są korzystniejsze. Ten rodzaj stosunków jest wymagany, by zawrzeć sojusz.[NEWLINE][NEWLINE]Przyjaźń. Oznacza, że dany przywódca ma o tobie pozytywne zdanie oraz istnieje większa szansa na zawarcie między wami korzystnej umowy.[NEWLINE][NEWLINE]Neutralność. Żadne z twoich działań nie wywołało pozytywnej ani negatywnej reakcji danego przywódcy. Wasze kontakty będą standardowe.[NEWLINE][NEWLINE]Wrogość. Twoje działania wywołały negatywną reakcję tego przywódcy. Zawierane między wami umowy będą dla ciebie raczej niekorzystne, masz jednak możliwość wysuwania żądań.[NEWLINE][NEWLINE]Potępienie. Przywódca poinformował resztę świata, że jedno z twoich działań obraziło jego naród. Zawierane między wami umowy – jeśli w ogóle do nich dojdzie – będą niekorzystne. Możesz wypowiedzieć mu formalną wojnę oraz wysuwać żądania.[NEWLINE][NEWLINE]W stanie wojny. Doszło między wami do otwartego konfliktu. Możesz atakować i najeżdżać terytorium tego przywódcy, lecz wiąże się to z narastaniem kar za wojowniczość oraz zmęczenia wojną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Aby zawrzeć umowę handlową z innym graczem, zaznacz wybranego przywódcę i kliknij „Złóż propozycję” w panelu dyplomacji. Zostanie wtedy otwarty stół negocjacyjny.[NEWLINE][NEWLINE]Po lewej znajdą się pozycje, które możesz zaproponować, a po prawej te, którymi dysponuje druga strona. Obiektem wymiany może być wszystko – [ICON_Gold] złoto, zasoby, a nawet miasta! Z listy po prawej wybierz interesujący cię element, a z tej po lewej proponowaną zapłatę.[NEWLINE][NEWLINE]Gdy druga strona przyjmie propozycję, pojawi się przycisk „Przyjmij propozycję”, który zatwierdzi umowę znajdującą się na stole. Stracisz wtedy zaproponowane przez siebie pozycje, a zyskasz wszystko, co zaproponował drugi gracz.[NEWLINE][NEWLINE]Jeśli drugiej stronie nie spodoba się twoja propozycja, możesz kliknąć przycisk „Uczyń tę umowę bardziej wyrównaną”, co da jej szansę na zaproponowanie własnych warunków. Kiedy tak się stanie, będziesz mieć możliwość wprowadzenia zmian do ich propozycji i sprawdzenia, czy się na nie zgadzają. Możesz też poprosić o coś drugiego przywódcę i wybrać przycisk „Co byłoby potrzebne?”, by przekonać się, czego chce w zamian.[NEWLINE][NEWLINE]Jeśli zaproponujesz coś i nie zażądasz niczego w zamian, możesz wybrać opcję „Przekaż podarunek”, aby oddać element drugiej stronie za darmo. W końcu kto nie lubi prezentów? Możesz też wykorzystać przycisk „Co możesz mi dać?”, aby poprosić o propozycję zapłaty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Jeśli z wybranym przywódcą łączą cię wrogie stosunki lub jedno z was potępiło drugie, w panelu dyplomacji pojawi się opcja „Wysuń żądanie”. Przeniesie cię ona do stołu negocjacji, przy czym lista po twojej stronie będzie pusta. Wybierz pozycje z listy po drugiej stronie stołu, by zażądać ich w ramach daniny, a potem kliknij „Zażądaj układu”, by przekonać się, czy przywódca zgodzi się zapłacić wskazaną cenę. Pamiętaj, że twoje żądania mogą spotkać się z niezbyt miłym przyjęciem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Zarówo podczas zawierania umowy, jak i wysuwania żądania, niektóre pozycje przekazywane są na stałe, a inne jedynie wypożyczane. Określone sumy w [ICON_Gold] złocie, wielkie dzieła, [ICON_GreatWork_Relic] relikwie, [ICON_GreatWork_Artifact] artefakty i schwytani szpiedzy to pozycje przekazywane na stałe – by je odzyskać, należy zawrzeć kolejną umowę. Zasoby i złoto na turę są zaś jedynie wypożyczane i wracają do ciebie wraz z wygaśnięciem umowy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_7_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
W zależności od stosunków łączących cię z wybranym przywódcą, w panelu dyplomacji znajdziesz też opcję o nazwie „Dyskusja”. Po jej wybraniu wyświetlona zostanie lista czynności, o których zaprzestanie możesz poprosić wybranego przywódcę. Wybrać możesz te akcje, które druga strona zastosowała przeciwko tobie co najmniej raz, m.in. prośbę o zaprzestanie zakładania miast w pobliżu twoich granic, szerzenia ich religii na twoim terytorium, szpiegowania oraz atakowania miast-państw, których jesteś suzerenem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_8_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Gracze mogą nawiązać ze sobą współpracę w postaci delegacji i stałych ambasad, by poprawić panujące między sobą stosunki oraz zyskać widoczność dyplomatyczną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_8_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Delegacje i ambasady wysyłane są do każdego przywódcy z osobna. Delegacje kosztują 10 [ICON_Gold] złota, ambasady 25 [ICON_Gold], a opłatę pobiera przywódca, do którego zostają wysłane. Zyskasz dzięki nim niewielką poprawę łączących was stosunków oraz zwiększenie poziomu widoczności dyplomatycznej o 1. Zapoznaj się z sekcjami dotyczącymi widoczności dyplomatycznej i plotek, by dowiedzieć się więcej na ten temat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_8_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Stałe ambasady zostają udostępnione wraz z opracowaniem idei służby dyplomatycznej i zastępują delegacje. Korzyści płynące ze stałych ambasad i delegacji nie kumulują się.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_9_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Umowa o otwartych granicach zawarta z innym przywódcą pozwala mu przemieszczać swoje jednostki – zarówno wojskowe, jak i cywilne – przez twoje terytorium. Bez tego porozumienia wkroczenie na terytorium innego przywódcy oznacza wypowiedzenie wojny. Wyjątkiem od tej reguły są jednostki religijne, które mogą ignorować granice. Dostęp do umowy o otwartych granicach uzyskasz po opracowaniu idei wczesnego imperium, a granice państw, z którymi będzie cię łączyć tego typu porozumienie, oznaczone zostaną przerywaną linią. Do tego czasu twoje granice będą otwarte dla każdego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_9_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Otwarcie granic może być częścią umowy handlowej, ale jest oferowane przez każdą ze stron indywidualnie – możesz uzyskać pozwolenie na przekraczanie granic sąsiada bez odwzajemniania mu się tym samym. Obie strony muszą opracować wcześniej ideę wczesnego imperium. Umowa taka trwa 30 tur, po których wymaga odnowienia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_9_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Zawierając sojusz z innym przywódcą, automatycznie oferujecie sobie nawzajem prawo do przekraczania swoich granic.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_10_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Po opracowaniu teorii naukowej dwóch graczy, których łączy sojusz lub deklaracja przyjaźni, może zawrzeć umowę naukową, by uzyskać przyspieszenie technologii wybranej w momencie nawiązywania współpracy. Liczba tur potrzebnych do ukończenia badań zależy od bieżącego ich stanu u obu graczy. Jeśli któraś ze stron umowy uzyska przyspieszenie lub technologię w inny sposób, porozumienie zostaje rozwiązane, a druga strona również otrzymuje to samo przyspieszenie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_11_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Sojusz obronny to porozumienie zawarte między dwojgiem przywódców, gwarantujące wsparcie w razie wypowiedzenia wojny przez inną cywilizację. Odblokowywany jest przez ideę mobilizacji, którą muszą opracować obie strony. Jeśli jednej ze stron została wypowiedziana wojna, druga strona zobowiązuje się, że w takiej sytuacji również wypowie wojnę agresorowi. Sojusze obronne są dostępne poprzez opcję złożenia propozycji. Aby zawrzeć sojusz obronny, obie jego strony musi wcześniej łączyć sojusz.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_14_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Gracze, którzy opracują ideę handlu zagranicznego, mogą nawiązać porozumienie w sprawie wspólnej wojny. Jeśli zaakceptujesz propozycję wspólnej wojny, ty i twój partner znajdziecie się w stanie konfliktu z graczem wskazanym w warunkach umowy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_15_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Przyjazne: Terytorium będące w posiadaniu twojej cywilizacji. Przyjazne są też terytoria sojuszniczych cywilizacji oraz miast-państw, których jesteś suzerenem. Jednostki znajdujące się na przyjaznym terytorium leczą się szybciej oraz korzystają ze związanych z nim specjalnych umiejętności i doktryn. Jednostki ulepszać można wyłącznie na przyjaznym terytorium.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_15_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Neutralne: Terytorium niebędące w posiadaniu żadnej cywilizacji ani miasta-państwa. Neutralne terytorium może zostać zajęte przez cywilizację lub miasto-państwo poprzez poszerzenie granicy miasta lub przez założenie nowego miasta. Gracze nie mogą budować na neutralnym terytorium – jedynymi wyjątkami od tej reguły są dwa ulepszenia: fort i lądowisko.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_15_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Obce: Terytorium będące w posiadaniu innej cywilizacji lub miasta-państwa. Gracze nie mogą wkraczać na obce terytorium bez wcześniejszego zawarcia z jego właścicielem umowy o otwartych granicach. Jednostki znajdujące się na obcym terytorium leczą się najwolniej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Casus belli to powody do rozpoczęcia wojny. Dzięki nim zmniejszona lub wyeliminowana zostaje kara za wojowniczość nakładana na ciebie, gdy wypowiadasz wojnę lub przejmujesz miasta. Od epoki renesansu możesz gromadzić casus belli przeciwko innym krajom. W celu wykorzystania casus belli przeciw jakiejś cywilizacji musisz ją wcześniej potępić. Poniżej znajdziesz zestawienie informacji o warunkach poszczególnych casus belli, idei, które je odblokowują, oraz procentowego zmniejszenia kary za wojowniczość.[NEWLINE][NEWLINE]Święta wojna – gdy jedno z twoich miast zostanie nawrócone na religię wroga[NEWLINE](służba dyplomatyczna, 50% kary za wojowniczość).[NEWLINE][NEWLINE]Wojna wyzwoleńcza – gdy podbite zostanie miasto przyjaciela lub sojusznika[NEWLINE](służba dyplomatyczna, brak kary za wojowniczość, jeśli nastąpi odzyskanie podbitych miast).[NEWLINE][NEWLINE]Wojna o odzyskanie terytorium – gdy podczas poprzedniej wojny wróg przejął twoje miasta[NEWLINE](taktyka obronna, brak kary za wojowniczość, jeśli nastąpi odzyskanie utraconych wcześniej miast).[NEWLINE][NEWLINE]Wojna o protektorat – gdy miasto-państwo, którego jesteś suzerenem, zostanie zaatakowane[NEWLINE][NEWLINE](taktyka obronna, brak kary za wojowniczość, jeśli zaatakowane miasto zostanie wyzwolone).[NEWLINE][NEWLINE]Wojna kolonialna – gdy na polu technologii wyprzedzasz cywilizację, której wypowiadasz wojnę, o dwie epoki[NEWLINE](nacjonalizm, 50% kary za wojowniczość).[NEWLINE][NEWLINE]Wojna o nowe terytorium – gdy cywilizacja, której wypowiadasz wojnę, graniczy z twoim terytorium[NEWLINE](mobilizacja, 75% kary za wojowniczość).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_13_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Cele dyplomatyczne to istotny czynnik wpływający na twoje stosunki z innymi przywódcami. To one kształtują ich pragnienia i zachowanie, możesz je więc wykorzystać, by zdobyć ich przychylność lub uniknąć wrogości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_13_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Przywódcy posiadają dwa rodzaje celów: historyczny oraz ukryty. Ten drugi jest przydzielany na początku rozgrywki i może dotyczyć różnych kwestii – przywódca może na przykład lubić cywilizacje posiadające dużo kultury lub złota albo nie znosić wojowniczych nacji. Poznanie ukrytego celu jest niezbędne, by ustalić, co lubi, a czego nie lubi dany przywódca. Osiągniesz to, zwiększając dyplomatyczną widoczność innych cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Widoczność dyplomatyczna zapewnia ci dostęp do plotek, czyli informacji o działaniach innego gracza. Szczegółowość plotek zależy od poziomu widoczności. Istnieje 5 poziomów widoczności: brak, ograniczony, otwarty, tajny i ściśle tajny. Na przykład od razu po napotkaniu cywilizacji otrzymasz informację o wypowiedzianych przez nią wojnach, potępieniach, przyjaźniach i sojuszach oraz wydarzeniach takich jak założenie panteonu czy ukończenie cudu. Gdy uzyskasz ograniczoną widoczność dyplomatyczną, poznasz ich opinię o tobie oraz rodzaj panującego w ich państwie ustroju. Poziom otwartego dostępu daje ci wgląd w ich cele dyplomatyczne, stosunki z innymi cywilizacjami, a także działania inkwizycji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Poziomy widoczności dyplomatycznej zdobywa się oddzielnie dla każdej napotkanej cywilizacji, uzyskać je można natomiast dzięki plotkom. Istnieje wiele ich źródeł, np.:


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Kupcy. Poprowadź [ICON_TradeRoute] szlak handlowy do cywilizacji, by zwiększyć widoczność o jeden poziom.[NEWLINE][NEWLINE]Wysłanie delegacji. Wyślij do cywilizacji delegację, by zwiększyć widoczność o jeden poziom. Po uzyskaniu dostępu do ambasad wysłanie delegacji zostaje zastąpione zakładaniem ambasady.[NEWLINE][NEWLINE]Wysłanie szpiega na misję na stanowisku nasłuchowym. Przeprowadzenie misji na stanowisku nasłuchowym w mieście innej cywilizacji zwiększa widoczność tej cywilizacji o jeden poziom.[NEWLINE][NEWLINE]Stworzenie sojuszu. Alternatywą dla szpiegowania jest nawiązanie sojuszu z przyjazną cywilizacją. Jednoczesne nawiązanie sojuszu i szpiegowanie nie zwiększa jednak poziomu widoczności o dwa punkty, bo niegrzecznie jest szpiegować przyjaciół![NEWLINE][NEWLINE]Wynalezienie technologii druku. Wynalezienie druku zwiększa widoczność wszystkich cywilizacji o jeden poziom.[NEWLINE][NEWLINE]Gra jako Katarzyna Medycejska. Dzięki tej władczyni wszystkie cywilizacje napotkane przez Francję mają poziom widoczności zwiększony o jeden.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Od epoki renesansu dostępni stają się szpiedzy. Możesz otrzymywać ich dzięki określonym technologiom i ideom, a szkolić w dowolnym mieście. Nie można ich kupić za [ICON_Gold] złoto czy [ICON_Faith] wiarę. Każdy z nich ma na początku poziom rekruta i może awansować na kolejne dzięki udanym operacjom lub chwytając szpiegów wroga. Po osiągnięciu 2 poziomu szpiedzy mogą też otrzymywać awanse.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Szpiegami nie poruszasz się tak, jak innymi jednostkami. Przenoszą się oni z miasta do miasta drogą powietrzną, morską, pojazdem lub pieszo – każda z tych metod zajmuje różną ilość czasu. Miasta należące do sojuszników są dla nich niedostępne. Gdy szpieg rozgości się już w mieście, może zostać wysłany do konkretnej dzielnicy, by tam rozpoczął swoją misję. Może nią być wykradanie przyspieszeń technologii, tworzenie buntowniczych jednostek lub po prostu zwiększenie widoczności dyplomatycznej. Każda misja zajmuje określony czas i będzie miała inny wynik. Twój szpieg może zostać zabity lub schwytany albo niewykryty mimo niepowodzenia misji. Może też pozostać w ukryciu przy jednoczesnym powodzeniu misji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_DIPLO_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Każda cywilizacja może posiadać 5 szpiegów. Grając Katarzyną, uzyskasz możliwość zatrudnienia 6 szpiegów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITYSTATES_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Miasta-państwa to pomniejsze byty polityczne. Nie są w stanie wygrać gry, ponieważ z tobą nie konkurują, lecz mogą ci znacznie pomóc albo utrudnić drogę do zwycięstwa. Z miastem-państwem możesz się zaprzyjaźnić i zyskać w ten sposób szereg korzyści. Możesz je zignorować, by skupić się na większych i ważniejszych przeciwnikach. Możesz je też podbić i ograbić. Wybór należy do ciebie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITYSTATES_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Istnieje sześć różnych rodzajów miast-państw. Zaprzyjaźnienie lub sprzymierzenie się z każdym z nich daje odmienne korzyści.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITYSTATES_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_7
Text:
Przemysłowe miasto-państwo dostarcza [ICON_Production] produkcję do tworzenia cudów, budowli i dzielnic.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITYSTATES_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Aby skontaktować się z miastem-państwem, musisz je najpierw znaleźć. Gdy któraś z twoich jednostek się na nie natknie, jego przedstawiciel powie ci, do jakiego rodzaju należy miejscowość, a jeśli twoja cywilizacja odkryje ją jako pierwsza, otrzymasz również jej [ICON_Envoy] emisariusza. Po spotkaniu miasta-państwa możliwe stanie się też wykonywanie dla niego misji. Jeżeli postanowisz skontaktować się z miastem-państwem, kliknij je lub skorzystaj z panelu miast-państw.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITYSTATES_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Premie, jakie zdobywasz od miasta-państwa, zależą od liczby wysłanych do niego [ICON_Envoy] emisariuszy. [ICON_Envoy] Emisariuszy zyskuje się z czasem dzięki punktom wpływu (ich źródłem są ustroje i doktryny) lub natychmiast za opracowanie wybranych idei. Po ich otrzymaniu możesz decydować, do którego miasta-państwa mają trafić. Gdy masz ich wielu, możesz dzielić ich między miastami-państwami wedle uznania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITYSTATES_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Bezpośrednie wypowiedzenie wojny miastu-państwu usuwa z niego wszystkich twoich [ICON_Envoy] emisariuszy. W innym wypadku pozostają oni w mieście na stałe. [ICON_Envoy] emisariusze w mieście-państwie widoczni są dla wszystkich graczy, a ich wysyłanie może mieć swoje konsekwencje dyplomatyczne. Otrzymywane premie zależą od liczby posiadanych w mieście [ICON_Envoy] emisariuszy, niezależne zaś od znajdujących się tam wysłanników innych cywilizacji. Miasta-państwa danego typu zapewniają takie same premie. Kumulują się one, więc jeśli gracz będzie umieszczał w mieście-państwie coraz więcej i więcej [ICON_Envoy] emisariuszy, premia będzie kumulować się z dotychczasowymi. Każdy [ICON_Envoy] emisariusz umieszczony w mieście-państwie poszerza jego granice o 1 pole.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITYSTATES_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Cywilizacja z największą liczbą [ICON_Envoy] emisariuszy w mieście-państwie (minimum 3) uważana jest za jego suzerena. Suzeren może być tylko jeden – remisy są niedozwolone. Jeśli nikt nie ma [ICON_Envoy] emisariuszy w mieście-państwie, nie ma ono suzerena. Status suzerena zapewnia graczowi liczne korzyści:


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITYSTATES_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Unikalna premia: Potężna premia przyznawana suzerenowi, jakiej nie zapewnia żadne inne miasto-państwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_CITYSTATES_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_5
Text:
Przyjazne terytorium: Terytorium miasta-państwa jest przyjazne dla jego suzerena, dzięki czemu jednostki suzerena otrzymują na nim te same przywileje, co na własnym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Jednostkę kupca odblokujesz, odkrywając handel zagraniczny, stworzysz ją zaś w dowolnym mieście. Kupcy poruszają się po oddzielnej warstwie mapy i nie wchodzą w interakcję z większością jej elementów. Mogą swobodnie wchodzić na pola z innymi jednostkami i ignorują granice kulturowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Gdy kupiec znajduje się w mieście posiadanym przez gracza, może stworzyć [ICON_TradeRoute] szlak handlowy między nim a inną miejscowością w zasięgu, o ile tylko [ICON_TradeRoute] szlak taki już nie istnieje (jeśli na przykład istnieje już trasa z Rzymu do Aten, to nie można zacząć kolejnej), a gracz nie osiągnął jeszcze limitu [ICON_TradeRoute] szlaków handlowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Po utworzeniu [ICON_TradeRoute] szlak handlowy będzie istniał przez co najmniej 20 tur przy standardowej prędkości gry. Kupiec będzie przemieszczał się przez ten czas automatycznie wzdłuż trasy, nie ukończy jej jednak, póki nie wróci na pole miasta, z którego wyruszył. Gdy znajduje się na aktywnym szlaku, będzie pomijał ograniczenia terenowe i przemieszczał się o 1 pole w każdej turze, tworząc jednocześnie drogę. Nie zapomnij o zapewnieniu swojemu kupcowi ochrony przed barbarzyńcami i wrogimi cywilizacjami, ponieważ jest on podatny na plądrowanie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Gdy czas istnienia [ICON_TradeRoute] szlaku handlowego dobiegnie końca, otrzymasz możliwość odnowienia go, utworzenia nowego [ICON_TradeRoute] szlaku handlowego biegnącego z miasta, w którym przebywa kupiec, lub przypisania kupca do innego miasta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Gracz może utrzymywać ograniczoną liczbę aktywnych [ICON_TradeRoute] szlaków handlowych. Maksimum to jest określone przede wszystkim przez liczbę posiadanych dzielnic handlowych i portów, może jednak zostać powiększone również za pomocą innych narzędzi. Warto pamiętać, że liczby [ICON_TradeRoute] szlaków handlowych zapewnianych przez dzielnice handlową i portową wybudowane w tym samym mieście nie sumują się – korzyści płyną wyłącznie z tej, którą wybudowano jako pierwszą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_TradeRoute] Szlak handlowy na lądzie może łączyć miejsca odległe o maksymalnie 15 pól od miejsca startu. Gdy gracz opracuje technologię pozwalającą na okrętowanie jednostek, kupcy będą mogli poruszać się również po wodzie. Maksymalna długość szlaku wodnego to 30 pól. Jeśli masz w mieście [ICON_TradingPost] punkt handlowy, kupiec odzyskuje dostępny dystans i może przemieścić się dalej. W innym wypadku musi się w nim zatrzymać.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Zmiana między lądem a wodą może zostać dokonana wyłącznie w centrum miasta lub w dzielnicy portowej, zaś maksymalny dystans nie ulega przeniesieniu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Powiększaj swoją sieć handlową i płynące z niej dochody dzięki [ICON_TradingPost] punktom handlowym. Punkty te powstają w miastach, gdy [ICON_TradeRoute] szlak handlowy z lub do tego miasta zostanie ukończony, i należą do gracza, który ten szlak stworzył.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Gdy gracz posiada w danym mieście [ICON_TradingPost] punkt handlowy, jego [ICON_TradeRoute] szlaki handlowe mogą „odzyskać” w nim swój [ICON_Movement] zasięg ruchu i docierać dzięki temu w odleglejsze miejsca. Jeśli miasto, w którym znajduje się [ICON_TradingPost] punkt handlowy, należy do innego gracza, to [ICON_TradeRoute] szlak handlowy staje się cenniejszy i otrzymuje premię +1 [ICON_Gold] złota do płynących z niego dochodów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
W każdej turze [ICON_TradeRoute] szlak handlowy zapewnia swojemu miastu początkowemu dochody, które zależą głównie od dzielnic w mieście docelowym. Na przykład handel z miastem posiadającym dzielnicę świątynną zapewnia [ICON_Faith] wiarę, a jeśli jest w nim dzielnica kulturalna – [ICON_Culture] kulturę. Dodatkowo wzdłuż [Icon_TradeRoute] szlaków handlowych rozprzestrzeniać się mogą religia i [Icon_Tourism] turystyka.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Dochody zależą również od przebiegu szlaku handlowego. Jeśli szlak przebiega przez [ICON_TradingPost] punkt handlowy w obcym mieście, zapewnia on dodatkowe +1 [ICON_Gold] złota. Długie szlaki przechodzące przez kilka [ICON_TradingPost] punktów handlowych są bardzo cenne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TRADE_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Miasto otrzymuje 1 [ICON_Gold] złota na turę za każdy [ICON_TradeRoute] szlak handlowy przechodzący przez jego centrum i zaczynający się w mieście innego gracza.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Ustroje pozwalają na dostosowanie cywilizacji tak, by pasowała do twojego stylu gry. Dzięki nim możesz uzyskać różne kombinacje rozmaitych doktryn, a także wyjątkowe premie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Ustroje odblokowywane są na drzewie idei i będą się one zmieniać się wraz z upływem czasu. Początkowo dysponować będziesz prostym ustrojem z niewielką liczbą miejsc, w późniejszych epokach odblokowane zostaną jednak kolejne miejsca i różne ich kombinacje. Co więcej, każdy z ustrojów ma własną, specjalną premię: teokracja na przykład pozwala kupować jednostki lądowe za [ICON_Faith] wiarę i obniża koszt zakupów, które wymagają wydania tego zasobu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Wszystkie ustroje mają wreszcie premie za spuściznę zależne od tego, jak długo dany ustrój był aktywny w twoim imperium. Na przykład: choć w twoim państwie teokracja nie jest już obowiązującą formą rządów, w ramach spuścizny otrzymasz rabaty przy zakupach za wiarę tym większe, im dłużej obowiązywał ustrój. Ustroje możesz zmieniać w każdej chwili. Jeśli przełączysz na taki, który został już kiedyś przyjęty, kraj wejdzie w stan anarchii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Doktryny mają ważny wpływ na rozgrywkę. Niektóre zwiększają wydajność [ICON_Production] produkcji, inne zwiększają dochody, a jeszcze inne wspierają rozwój potęgi wojskowej. Nie istnieje przy tym jedna słuszna ścieżka, wyboru należy dokonywać zależnie od panujących okoliczności lub osobistych preferencji. Wypróbuj różne możliwości i znajdź ulubione rozwiązania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Istnieje 6 rodzajów doktryn, z których każdy można umieścić w odpowiadającym mu miejscu danego ustroju. Zapewnia to opisane wyżej korzyści i usprawni twoją grę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Doktryny możesz zacząć przyjmować, gdy zdobędziesz dość [ICON_Culture] kultury, by odblokować swój pierwszy ustrój. Będziesz je odblokowywać, czyniąc postępy na drzewie idei, zaś zmiana ustrojów pozwoli ci na tworzenie różnych kombinacji doktryn, by lepiej pasowały one do twojego stylu gry. Za każdym razem, gdy odblokujesz na drzewie idei nowy ustrój lub doktrynę, otrzymasz możliwość darmowej zmiany doktryn lub panującego aktualnie ustroju. W innym wypadku będzie trzeba ponieść koszty, by to zrobić.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Istnieją 4 różne typy doktryn, z których każdy przynależy do innego rodzaju ustroju. Wszystkie muszą zostać umieszczone w wolnym miejscu tego samego typu w ustroju, lecz miejsce na dziką kartę może zająć każdy typ doktryny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Wojskowe: Te doktryny najlepiej przysłużą się graczom, którzy pragną mieć silne wojska lądowe i morskie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Gospodarcze: Te doktryny przydają się do zwiększenia wszelakich dochodów, czy to przez zwiększanie dzielnicowych premii za sąsiedztwo, czy też redukcję kosztów utrzymania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Dyplomatyczne: Te doktryny najbardziej przydadzą się graczom pragnącym budować silne relacje. Pomagają wzmacniać więzi z miastami-państwami lub zwiększają skuteczność operacji szpiegowskich.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Przechodzenie na przyjęte już niegdyś ustroje rozpoczyna w twojej cywilizacji tymczasowy stan anarchii o następujących cechach negatywnych:


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
1. Nie otrzymujesz [ICON_Gold] złota, [ICON_Science] nauki, [ICON_Culture] kultury ani [ICON_Faith] wiary z żadnego źródła.[NEWLINE]2. Anarchia nie ma żadnej premii specjalnej ani spuścizny.[NEWLINE]3. Twoje doktryny nie przynoszą korzyści i nie można ich wstawiać w wolne miejsca.[NEWLINE]4. Nie możesz zmienić ustroju, póki nie skończy się stan anarchii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GOVT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Anarchia trwa co najmniej trzy tury – tym dłużej, im więcej razy przyjmowana była dotąd ta forma rządów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GREATPEOPLE_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_GreatPerson] Wielcy ludzie to artyści, kupcy, inżynierowie, naukowcy, generałowie i admirałowie, którzy potrafią samodzielnie odmieniać losy cywilizacji. Istnieje dziewięć rodzajów [ICON_GreatPerson] wielkich ludzi: [ICON_GreatArtist] wielcy artyści, [ICON_GreatWriter] wielcy pisarze, [ICON_GreatMusician] wielcy muzycy, [ICON_GreatEngineer] wielcy inżynierowie, [ICON_GreatMerchant] wielcy kupcy, [ICON_GreatScientist] wielcy naukowcy, [ICON_GreatProphet] wielcy prorocy, [ICON_GreatAdmiral] wielcy admirałowie i [ICON_GreatGeneral] wielcy generałowie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GREATPEOPLE_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_GreatPerson] Wielkich ludzi możesz zdobyć, generując odpowiednią liczbę punktów danego typu. Widoczne są one dla wszystkich graczy, dzięki czemu mogą oni rywalizować o względy wybitnych osobistości. Tylko cywilizacje mogą zdobywać [ICON_GreatPerson] wielkich ludzi, są oni natomiast niedostępni dla barbarzyńców czy miast-państw. Każdy rodzaj [ICON_GreatPerson] wielkiego człowieka ma własną pulę punktów, które liczone są osobno. Punkty [ICON_GreatScientist] wielkiego naukowca nie pozwolą na przykład zdobyć [ICON_GreatArtist] wielkiego artysty. Liczba punktów niezbędnych do otrzymania określonego [ICON_GreatPerson] wielkiego człowieka zależy od epoki, z której on pochodzi – [ICON_GreatScientist] wielki naukowiec z czasów renesansu będzie kosztował znacznie mniej niż ten pochodzący ze współczesności. Punkty można zdobywać z rozmaitych źródeł.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GREATPEOPLE_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Każda dzielnica i znajdujące się w niej budowle zapewniają punkty powiązanego z nimi [ICON_GreatPerson] wielkiego człowieka. To powolne, lecz stałe źródło punktów. Dzielnice umożliwiają też miastom przeznaczenie [ICON_Production] produkcji na projekty, które po ukończeniu dają punkty [ICON_GreatPerson] wielkiego człowieka.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GREATPEOPLE_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Gracze mogą też wydać [ICON_Gold] złoto lub [ICON_Faith] wiarę, by natychmiast dostać wybranego wielkiego człowieka. Koszt takiego zakupu zależy od tego, ilu punktów [ICON_GreatPerson] wielkiego człowieka zabrakło graczowi do normalnej rekrutacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GREATPEOPLE_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Każdy [ICON_GreatPerson] wielki człowiek wywiera inny, inspirowany historią efekt. Większość z tych efektów wiąże się silnie z konkretną epoką w grze i nie działają one tak dobrze w innych okresach. Można je podzielić na dwie szerokie kategorie: efekty pasywne i działania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GREATPEOPLE_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Efekt pasywny występuje w chwili pojawienia się [ICON_GreatPerson] wielkiego człowieka na mapie. Zazwyczaj obecny jest on w przypadku wielkich generałów i wielkich admirałów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GREATPEOPLE_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Efekt działania musi zostać aktywowany poprzez wykorzystanie „potencjału” [ICON_GreatPerson] wielkiego człowieka w odpowiednim miejscu. Liczba użyć, typ lokalizacji i aktywowany efekt są zależne od konkretnej osobistości. Większości z nich można użyć tylko raz i to w dzielnicy odpowiedniego typu (np. większość wielkich naukowców ma 1 pkt potencjału i musi go wykorzystać w kampusie). Podobnie jak inne jednostki z określoną liczbą użyć, [ICON_GreatPerson] wielki człowiek znika po wykorzystaniu całego potencjału.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_GREATPEOPLE_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_GreatPerson] Wielcy ludzie mogą poruszać się po planszy tak samo, jak każda inna jednostka. Nie są oddziałami wojskowymi, co oznacza, że nie mogą dzielić pola z innymi jednostkami cywilnymi (jak robotnicy czy osadnicy), lecz mogą je dzielić z jedną jednostką wojskową. Jeśli wrogi oddział wkracza na pole zajmowane przez [ICON_GreatPerson] wielkiego człowieka, automatycznie wycofuje się on do najbliższego miasta (jeśli nie zostanie pojmany przez przeciwnika). [ICON_GreatPerson] Wielkich ludzi znajdujących się w centrum miasta można przenosić między miastami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_AIRCOMBAT_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Istnieją cztery główne rodzaje jednostek powietrznych: wsparcia zwiadowczego, wsparcia obronnego, myśliwce i bombowce strategiczne. Można je produkować po odkryciu wymaganych technologii w dowolnym mieście z aerodromem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_AIRCOMBAT_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Jednostki powietrzne nie przemieszczają się po mapie tak samo jak lądowe i morskie. W centrum miasta zawsze zmieści się jedna taka jednostka, lecz zbudowanie aerodromu, lądowiska lub lotniskowca może zwiększyć liczbę miejsc dla nich przeznaczonych. Aerodrom może mieć do 8 miejsc, lądowisko 3, zaś lotniskowiec rozpoczyna z 2, lecz może ich zdobyć więcej dzięki awansom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_AIRCOMBAT_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Myśliwce można rozmieścić na odpowiednim polu znajdującym się w zasięgu ich [ICON_Movement] ruchu od sojuszniczej bazy lotniczej. Po rozstawieniu samoloty rozpoczną latanie wokół przestrzeni, w której będą przechwytywać przeciwnika (obecnie o promieniu 1 pola). Powinno to ułatwić zarówno atakującemu, jak i obrońcy rozpoznanie statusu patrolujących myśliwców.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_AIRCOMBAT_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Stan patrolowania jest trwały, podobnie jak operacja fortyfikacji jednostki. Gdy nakażesz samolotom patrolowanie, będą to robić, póki nie otrzymają innego rozkazu lub nie ulegną zniszczeniu. Myśliwce podczas patrolu będą stale przechwytywać agresorów i bronić się przed nimi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_AIRCOMBAT_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
W każdym momencie tury gracza myśliwcom można nakazać powrót do bazy (stacji w sojuszniczej bazie lotniczej) w celu wyleczenia jednostki. Samoloty stacjonujące w bazie nie przechwytują atakującego przeciwnika. Mogą one uleczyć się pod koniec tury, gdy znajdują się w centrum miasta, na aerodromie, lądowisku lub lotniskowcu tylko jeśli nie brały udziału w walce. Leczenie jest najszybsze w dzielnicy z aerodromem, na lotniskowcach i lądowiskach zaś nieco wolniejsze. Wartości te można zwiększyć za pomocą promocji lub doktryn.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_AIRCOMBAT_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Ciężkie bombowce nie mogą patrolować, lecz „stacjonują” w sojuszniczej bazie, z której mogą przeprowadzać ataki. W przeciwieństwie do myśliwców nie toczą one walk powietrznych, lecz lecą prosto w kierunku celu i atakują.[NEWLINE][NEWLINE]Bombardowanie strategiczne: Bombowce mogą atakować bezpośrednio budowle w dzielnicach oraz ulepszenia, jeśli cele te nie są zajmowane przez jednostki naziemne. W razie powodzenia, skutek jest taki sam, jak przy plądrowaniu przez jednostki naziemne, z jednym wyjątkiem – atakująca jednostka lotnicza nie ma żadnych korzyści z plądrowania. Aby bombardowanie zakończyło się powodzeniem, atakująca jednostka musi mieć co najmniej 50% zdrowia po uwzględnieniu wszystkich obrażeń zadanych jej przez broniące miasta myśliwce i przeciwlotnicze jednostki wsparcia.[NEWLINE][NEWLINE]Cel priorytetowy: Jednostki powietrzne dysponują umiejętnością o nazwie „cel priorytetowy”, która umożliwia im przeprowadzenie bezpośredniego ataku na jednostki wsparcia bez konieczności wcześniejszej eliminacji wrogich jednostek bojowych znajdujących się w tej samej lokalizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_AIRCOMBAT_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Myśliwce można wysłać w znajdujące się w ich zasięgu miejsce na mapie, by patrolowały pola znajdujące się w jego pobliżu. Jeśli jednostka latająca spróbuje wykonać nalot na cel leżący w zasięgu jednostki przechwytującej, ta otworzy ogień do napastnika i uszkodzi go.[NEWLINE][NEWLINE]Jeśli atakująca jednostka powietrzna znajdzie się w zasięgu kilku jednostek patrolujących, przechwycenia dokona jednostka o największej sile. Pozostałe jednostki będą pełniły funkcję wsparcia, dając głównej jednostce przechwytującej +5 do siły.[NEWLINE][NEWLINE]Jeżeli atakujący bombowiec przetrwa próby powstrzymania przez myśliwce przechwytujące i naziemne jednostki przeciwlotnicze, zaatakuje swój pierwotny cel. Jeśli myśliwiec w drodze do celu naziemnego zostanie przechwycony przez myśliwiec wroga, będzie musiał porzucić cel naziemny i rozpocząć walkę z wrogiem w powietrzu. Ograniczenie to nie dotyczy bombowców kontynuujących lot do celu naziemnego, o ile tylko przetrwają one ataki ze strony myśliwców przechwytujących i jednostek przeciwlotniczych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_NUKES_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Istnieją 2 kategorie broni atomowej: jądrowa i termojądrowa. Można je stworzyć jako projekt miejski w każdym mieście, a do ich budowy wymagany jest uran. Nie istnieje limit ograniczający liczbę możliwych do stworzenia głowic.[NEWLINE][NEWLINE]Zbudowana broń jądrowa zostaje dodana do ekwipunku gracza i może zostać później użyta przez dowolną jednostkę lub ulepszenie zdolne do wykorzystania jej na mapie, m.in. bombowiec, atomowy okręt podwodny czy silos atomowy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_NUKES_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Promień rażenia broni jądrowej wynosi 1 pole, ale po wystrzeleniu z silosu atomowego wzrasta do [ICON_Range] 12 pól. Jej utrzymanie to natomiast koszt 14 [ICON_Gold] złota na turę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_NUKES_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Promień rażenia broni termojądrowej wynosi 2 pola, ale po wystrzeleniu z silosu atomowego wzrasta do [ICON_Range] 15 pól. Jej utrzymanie to natomiast koszt 16 [ICON_Gold] złota na turę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_NUKES_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Gdy zdetonowana zostanie broń atomowa, na polach w jej zasięgu dzieje się szereg rzeczy. [ICON_Citizen] Obywatele tam pracujący zostają wyeliminowani, stacjonujące jednostki ulegają zniszczeniu, wszystkie ulepszenia zaś – splądrowaniu. Dzielnice i budowle na dotkniętych eksplozją polach również ulegają splądrowaniu i wymagają naprawy. Wszystkie zaatakowane pola zostają zanieczyszczone opadem radioaktywnym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_NUKES_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Po ataku nuklearnym wszystkie pola, na których nastąpiła eksplozja, zostaną zanieczyszczone opadem radioaktywnym. Jednostki, które zakończą ruch na zanieczyszczonym polu, otrzymują w każdej turze 50 pkt. obrażeń. Na polach dotkniętych opadem do niczego nie można stosować [ICON_Production] produkcji, a więc niemożliwa jest też naprawa budowli i dzielnic. Zanieczyszczone pola nie mogą być eksploatowane przez miasto, póki nie upłynie czas zanieczyszczenia lub pole nie zostanie oczyszczone.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_NUKES_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Opad radioaktywny może zostać usunięty z dotkniętych nim pól przez jednostki budowniczych, inżynierów wojskowych oraz rzymskie legiony. Oczyszczenie pola zużywa 1 punkt potencjału budowlanego. Jednostki zdolne do oczyszczania takich pól otrzymują mniej obrażeń, jeśli kończą na nich turę. Wszelkie pola, których nie dotknęła eksplozja, będą funkcjonować normalnie i generować dochody dla miasta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TOURISM_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
[ICON_Tourism] Turystyka jest niezbędna do odniesienia zwycięstwa kulturowego. Generują ją wielkie dzieła, cuda, święte miasta, [ICON_GreatWork_Relic] relikwie, [ICON_GreatWork_Artifact] artefakty, nadmorskie kurorty i parki narodowe. Poziom generowanej [ICON_TOURISM] turystyki możesz zwiększyć dzięki [ICON_TradeRoute] szlakom handlowym, otwartym granicom i wspólnym (lub konfliktującym) ustrojom późnych faz gry.[NEWLINE][NEWLINE]Wzniesienie cudu będzie prawdopodobnie twoim pierwszym sposobem na to, by zacząć zdobywać [ICON_Tourism] turystykę. Każdy cud zapewnia +2 do [ICON_Tourism] turystyki na turę oraz +1 za każdą kolejną erę, jaka minęła od tej, w której dany cud stał się dostępny. W ten sposób dzięki starożytnemu cudowi, takiemu jak Stonehenge, zyskasz pod koniec gry nawet +9 do [ICON_Tourism] turystyki na turę.[NEWLINE][NEWLINE]Turystyka dzieli się na religijną (zdobywaną dzięki relikwiom i tworzeniu świętych miast) oraz niereligijną. Niektóre idee (oświecenie) i cuda (Chrystus Odkupiciel) mają bezpośredni wpływ na turystykę religijną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TOURISM_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Istnieje pięć typów wielkich dzieł: dzieła [ICON_GreatWork_Writing] literatury, [ICON_GreatWork_Landscape] sztuki i [ICON_GreatWork_Music] muzyki są tworzone przez [ICON_GreatPerson] wielkich ludzi, [ICON_GreatWork_Artifact] artefakty są wydobywane ze śladów przeszłości przez archeologów, a [ICON_GreatWork_Relic] relikwie generowane przez apostołów dysponujących umiejętnością męczennika po śmierci w walce teologicznej. Relikwie pozyskać można również ze źródeł takich jak wioski plemienne, miasto-państwo Kandy czy zakończenie kariery Joanny D'Arc. Po zdobyciu wielkiego dzieła można je umieścić w pustym miejscu odpowiedniej budowli lub cudu.


