# LocalizedText

Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SPY_DEMOLITIONS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Akcje sabotażowe przeprowadzane przez szpiegów lub członków ruchu oporu są skuteczne i niełatwo im zapobiegać. Wszechobecne „proste sabotaże” (takie jak przecinanie opon, zanieczyszczanie paliwa, niszczenie części maszyn czy przecinanie przewodów elektrycznych) może wykonać niemal każdy. Naprawdę poważne operacje, jak wybuch na wyspie Black Tom w Jersey City, który w lipcu 1916 roku zniszczył magazyny i statki wypełnione paliwem oraz amunicją, wymagają jednak specjalnego szkolenia. W związku z tym na przykład w czasie II wojny światowej amerykańskie OSS (przemianowane później na CIA) nauczało setki alianckich sabotażystów sposobów na identyfikowanie kluczowych komponentów maszyn... oraz wysadzanie ich w powietrze.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SPY_DISGUISE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wszystko – peruka, okulary, wata wypychająca policzki, poduszka umieszczona na brzuchu czy nawet zwykła zmiana ubrań – może być przebraniem, jeśli tylko przyczynia się do zmiany wyglądu. Przebranie to podstawa zawodu tak aktora, jak i kryminalisty czy szpiega. Ci ostatni zasadniczo wykorzystują je jednak raczej krótko, zazwyczaj by dostać się gdzieś, udając kogoś, kogo obecność nie wzbudza podejrzeń. Czasem, w przypadku agentów działających w głębokim przykryciu, przebranie miewa trwalszy charakter i może wiązać się nawet z zabiegiem chirurgicznym. Tak czy inaczej, najważniejsze, aby efekt pasował do dokumentów osoby, pod którą próbujemy się podszyć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SPY_GUERILLA_LEADER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Romantyczne postacie skąpane we krwi: Massoud, Che, Mao, Fidel, l’Ouverture, Awraham Stern, Michael Collins i setki innych... Przez wieki służby wywiadowcze wspierały finansowo i materialnie przywódców partyzanckich, którzy walczyli o wolność lub za rewolucję. Czasem wsparcie to jest jawne, innym razem zachowywane w tajemnicy, lecz zawsze przyświeca mu ten sam cel: zaszkodzenie drugiej stronie konfliktu. Jakkolwiek tacy przywódcy (zazwyczaj) nie są agentami siatek szpiegowskich, dodatkowe dofinansowanie swych nieregularnych działań bojowych przyjmują raczej z otwartymi rękami. Mogą rekrutować potem dzięki niemu jeszcze więcej partyzantów do swoich działań.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SPY_LINGUIST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zarówno w przypadku wywiadu, jak i kontrwywiadu biegła znajomość kilku języków postrzegana jest jako bardzo przydatna umiejętność. Początkowo szpiedzy często rekrutowani byli wręcz wyłącznie ze względu na biegłą znajomość języka, jednak już na początku II wojny światowej większość agencji wywiadowczych dysponowała szkołami językowymi, w których nauczano agentów mowy wroga. Często lingwistyczne zawiłości sprawiały, że szpiegowanie krajów takich jak Japonia czy Chiny było niezwykle trudne. By przezwyciężyć te przeszkody, w okresie zimnej wojny zarówno CIA, jak i KGB powołały nawet do życia instytuty zajmujące się lingwistyką.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SPY_QUARTERMASTER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Któż nie lubi małych, zmyślnych gadżetów? Na pewno nie ludzie zajmujący się szpiegostwem. Odkąd pierwszy szpieg wykorzystał „niewidzialny” atrament do zapisania ukrytych wiadomości, kwatermistrzowie światowych agencji wywiadowczych wciąż poszerzają zasób środków wspomagających sztukę wykradania i zabezpieczania tajemnic. I choć lista urządzeń nie jest może tak imponująca jak w filmach o Jamesie Bondzie, to brytyjski wywiad (znany lepiej jako MI6) w swojej siedzibie przy 85 Vauxhall Cross posiada podobno ich pokaźną (i śmiercionośną) kolekcję. Oczywiście nikt jednak tak naprawdę nie wie, jak wyglądają.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SPY_ROCKET_SCIENTIST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Paperclip” to kryptonim długoletniej, bo trwającej od roku 1949 do 1990, operacji OSS/CIA mającej na celu przerzucenie naukowców, inżynierów i techników z nazistowskich Niemiec oraz innych krajów na terytorium Stanów Zjednoczonych, by pracowali nad (przede wszystkim) napędami rakietowymi i projektami związanymi z energią nuklearną. W chwili jej zakończenia ponad 1500 naukowców zostało zrekrutowanych, zwabionych lub zmuszonych szantażem do pracy na rzecz Stanów Zjednoczonych. W akcji tej chodziło nie tylko o amerykański postęp technologiczny, ale również o przejęcie nazistowskich naukowców, zanim zrobią to sowieci, którzy prowadzili analogiczną operację o nazwie „Osoaviakhim”. Wśród bardziej znaczących geniuszy sprowadzonych wtedy do Ameryki byli m.in. Werner von Braun, Kurt Debus, Hubertus Strughold i Arthur Rudolph.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SPY_SEDUCTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Podobno wykorzystanie uwodzenia jako jednej z technik szpiegowskich ma tradycję tak starą niczym grzech. W klasycznej operacji z wabikiem potajemny romans prowadzi do szantażu, dzięki któremu ofiara zmuszana jest do ujawnienia tajnych informacji lub wykonywania innych czynności, czyli staje się agentem uwodziciela. W najgorętszym okresie zimnej wojny sowieckie KGB i wschodnioniemieckie Stasi szkoliły nawet agentów (kobiety zwano „jaskółkami” a mężczyzn „krukami”), których zadaniem było usidlanie obcokrajowców. Amerykański marynarz Clayton Lonetree jest najbardziej znanym przykładem ofiary tego typu działalności.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SPY_TECHNOLOGIST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć szpiegostwo praktykowane było już za czasów Francisa Walsinghama (szpiegowskiego asa Elżbiety I), to narodziny nowoczesnych technik prowadzenia wojny sprawiły, że zdobywanie informacji dotyczących technologii stało się priorytetem. Tego typu działalność osiągnęła najwyższe nasilenie w trakcie II wojny światowej, a następnie w czasie zimnej wojny, przykładem jej były zaś operacja „LUSTY” (rozpoznanie i pozyskanie niemieckiej technologii rakietowej) czy działalność jednostek Technical Air Intelligence Units (pozyskanie i analiza japońskiego samolotu). Później sowieci i Amerykanie polegali na kretach, by wykradali dla nich informacje z ośrodków badań, ministerstw i fabryk. Obecnie zaś rolę tę przejęli opłacani przez rządy hakerzy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SQUARE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Czworobok to formacja piechoty, w której żołnierze zwierają szeregi i zwracają się na zewnątrz przy każdym z jej boków, by odeprzeć atak kawalerii. Według Plutarcha szyk ten opracowali Rzymianie, którzy często ścierali się z walczącymi konno barbarzyńcami. Przykładem udanego zastosowania czworoboku była na przykład bitwa pod Carrhae, podczas której legioniści rozgromili Partów. Konna piechota dynastii Han również zsiadała ze swych wierzchowców i formowała czworoboki w wielu bitwach ze straszliwymi Xiongnu. Zapomniany w czasie średniowiecza czworobok wrócił potem do łask w XIV w. i był powszechnie stosowany podczas wojen napoleońskich. Choć gęsto upakowana piechota była podatna na ostrzał artylerii, mimo wszystko formacja czworoboku pozostała najlepszą metodą na odparcie szarży kawalerii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_STRAFE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wkrótce po tym, jak dwupłatowce zostały wyposażone w karabiny maszynowe, piloci wracający z misji z zapasem niewykorzystanej amunicji zaczęli zabawiać się, ostrzeliwując cele naziemne. Zazwyczaj stanowiła je biedna piechota lub konwoje zaopatrzeniowe, które utknęły w błocie wschodniego frontu. Generałowie szybko dostrzegli przydatność takich działań i tak niskie przeloty stały się jedną z lotniczych taktyk (będąc przy tym bezpieczniejszymi niż walki powietrzne). Projektanci samolotów zaczęli nawet budować maszyny przeznaczone do ataku na cele naziemne – był wśród nich m.in. Junkers J.1 z dwoma karabinami maszynowymi skierowanymi w dół. Podczas II wojny światowej większość ze stron dysponowała już samolotami przeznaczonymi do niskich przelotów uzbrojonymi w wiele karabinów maszynowych, a niektóre z nich nawet w małe rakiety.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SUPERFORTRESS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nalot dywanowy, określany też jako obszarowy czy zmasowany, to atak powietrzny, w którym udział bierze fala bombowców zrzucających duże ilości ładunków wybuchowych. Jego celem jest wyrządzenie jak największych zniszczeń na wybranym obszarze. Takie zmasowane bombardowanie, choć kosztowne pod względem amunicji, jest bardzo efektywną metodą zrównywania z ziemią pól, gospodarstw rolnych, obszarów przemysłowych, miast i wszystkiego, co znajdzie się w jego zasięgu. Pierwszy nalot dywanowy przeprowadził Legion Condor podczas bitwy pod El Mazuco w trakcie hiszpańskiej wojny domowej, atakując wrogie siły rozrzucone wśród skalistych zboczy. Naloty dywanowe stosowały wszystkie strony walczące w II wojnie światowej. W 1977 roku pierwszy protokół Konwencji Genewskiej zakazał natomiast przeprowadzania bombardowań tego typu na obszarach o dużej „koncentracji ludności cywilnej”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SUPER_CARRIER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pierwszym okrętem nazwanym przez dziennikarzy „superlotniskowcem” był HMS Ark Royal z 1938 roku mierzący ponad 200 metrów długości i mogący przenosić 72 samoloty (choć na niewiele się to zdało, gdy w 1941 roku okręt zatopiła torpeda). W 1943 roku następnym „superlotniskowcem” został okrzyknięty przez Amerykanów 45-tonowy lotniskowiec klasy Midway. W sumie zbudowano trzy takie okręty, jednak to zimnowojenne, atomowe lotniskowce Stanów Zjednoczonych i Rosji można z czystym sumieniem określić mianem superlotniskowców. Amerykańskie okręty klasy Nimitz, które przypominały pływające miasta, napędzały dwa reaktory atomowe zapewniające im do 25 lat nieograniczonego zasięgu. Na ich pokładach znajdowało się ponad 5000 członków załogi okrętowej i samolotowej oraz od 85 do 90 samolotów i helikopterów. Lotniskowce te miały od 100 do 104 tysięcy ton wyporności (a liczba ta nie uwzględnia nawet amunicji znajdującej się na pokładzie).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SUPPLY_FLEET_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Statki w epoce węgla, olejów napędowych i silników Diesla podczas wojny zużywały wiele paliwa i amunicji. Tendery – przez Królewską Marynarkę Wojenną zwane statkami-bazami – wyeliminowały jednak konieczność nieustannego wracania okrętów do portów, stanowiły bowiem pływające ośrodki zapewniające dostęp do zasobów oraz niezbędnych napraw. Często specjalizowały się one w obsłudze określonych typów okrętów, czego przykładem są brytyjskie tendery niszczycieli z czasów I i II wojny światowej. Funkcję statku-bazy pełnić mogła niemal każda jednostka pływająca o wystarczającej ładowności – i często właśnie tak było. Podczas II wojny światowej Niemcy wykorzystywali do tego celu na przykład zmodyfikowane okręty podwodne typu XIV (zwane Milchkuh), by dostarczać U-bootom paliwo, olej silnikowy, torpedy i żywność.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SUPPRESSION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Według definicji NATO przygważdżanie to „bezpośrednie lub pośrednie zastosowanie ognia w celu zniszczenia, zneutralizowania bądź obezwładnienia sił wroga”. Zanim NATO tak zdefiniowało ten termin, armia brytyjska określała przygwożdżenie jako „prowadzenie ognia, który czasowo obezwładnia cel”. Innymi słowy jest to strzelanie do kogoś spowalniające go – genialna prawda, którą dowódcy znali na długo przed powstaniem NATO. Przygważdżanie wymagało jednak szybkiego wystrzeliwania ogromnej ilości pocisków, więc stosować je zaczęto dopiero wraz z nastaniem epoki przemysłowej, podczas której stało się ono dominującą taktyką.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_COURSERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wraz z rozwojem techniki wojennej kawaleria zaczęła dzielić się na „lekką” i „ciężką”, a konie wykorzystywane w każdej z nich – różnić się umiejętnościami. W średniowieczu najbardziej cenione były wielkie, powolne i silne rumaki rycerzy oraz szlachty zwane destrierami, najpowszechniej zaś spotykane były wytrzymałe i szybkie rumaki bojowe, których dosiadali zazwyczaj wojownicy i giermkowie. Konie te były szkolone do walki, lekko opancerzone i wykorzystywane na flankach armii do ataku na łuczników czy artylerzystów, podczas gry rycerze na swoich destrierach walczyli w centrum ku chwale bożej, za króla i dla sławy. Cenione, choć o wiele tańsze od destierów rumaki bojowe stanowiły podstawę średniowiecznej armii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_SWIFT_KEEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kadłub statku zanurzony w słonej wodzie z czasem pokrywa się morskimi organizmami (zwłaszcza pąklami i świdrakami okrętowymi), ulega korozji i gnije. Proces ten powoduje spowolnienie statku oraz zmniejszenie jego opływowości i wytrzymałości. Przez wieki opracowano wiele różnych rozwiązań tego problemu, ale dopiero zastosowanie przez Królewską Marynarkę Wojenną w połowie XVIII wieku miedzianego poszycia kadłubów okazało się skutecznym „lekiem” (choć amerykańska rewolucja spowolniła wprowadzanie tej innowacji w życie). Zastosowanie tego rozwiązania okazało się bardzo korzystne m.in. dla rajderów, których dowódcy nie musieli już martwić się o znalezienie miejsca, w którym mogliby oczyścić kadłuby swoich statków. Brytyjskie rajdery z miedzianym poszyciem, takie jak CSS Alabama, Florida i Shenandoah, zachowywały teraz swoją szybkość mimo długich okresów pobytu na morzu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_TACTICAL_MAINTENANCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Brytyjczyk Conrad Hal Waddington, z wykształcenia biolog, który został wpływowym genetykiem i filozofem oraz stworzył podwaliny „biologii systemów”, na początku II wojny światowej zaciągnął się do służby wojskowej i został skierowany do prowadzenia badań operacyjnych w Coastal Command. Bombowce B-24 Liberator należące do owego Coast Command spędzały zbyt dużo czasu na ziemi z powodu działań konserwacyjnych, dlatego też zespół Waddingtona zgromadził dane, z których wyciągnął wniosek, że zbyt wiele czasu poświęcano konserwacji profilaktycznej, zamiast skupić się na doraźnych naprawach niezbędnych do uzyskania gotowości bojowej bombowców. Ustalenia te doprowadziły do stworzenia pojęcia „gotowości bojowej” i choć pomijanie regularnych przeglądów mogło doprowadzić do problemów z niektórymi maszynami, liczba uziemionych samolotów widocznie się dzięki niemu zmniejszyła. Zmiana ta zwiększyła ilość czasu, jaki bombowce Coastal Command spędzały w powietrzu, o około 60%.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_TANK_BUSTER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Podczas ostatnich bitew I wojny światowej do walki po raz pierwszy wysłano czołgi, a generałowie szybko zaczęli szukać sposobów na eliminację tych pojazdów. Atak z powietrza wydawał się logicznym podejściem, jednak biorąc pod uwagę, że większość ówczesnych myśliwców była nieopancerzona, a ich broń raczej nie stanowiła zagrożenia dla opancerzonych czołgów, samoloty okazały się nieskuteczne. W 1918 roku straty RAF-u wśród jednostek atakujących cele naziemne osiągnęły niemal 30%. W 1939 roku jednak, gdy wybuchła kolejna wojna światowa, myśliwce bombowe dedykowane walce z czołgami, takie jak niemiecka Stuka, brytyjski Hurricane Mk IID czy rosyjski Sturmovik, stały się już częścią wyposażenia wszystkich armii. W kolejnych latach wojny nawet standardowe myśliwce uzbrajano w działa i rakiety, by zmienić je w „niszczyciele czołgów”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_THRUST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Włócznie – zarówno te do miotania, jak i te do dźgania – używane były już od czasów prehistorycznych do polowania i prowadzenia wojen. Wersje przeznaczone do dźgania były cięższe, bardziej wytrzymałe i używano ich za pomocą jednej lub dwóch rąk. W epoce brązu włócznie z metalowymi grotami były najbardziej rozpowszechnioną bronią, a około VII w. p.n.e. Grecy stworzyli zwartą formację bojową o nazwie falanga, w której wykorzystywali do walki właśnie długie włócznie. Nieporęczne greckie uzbrojenie ustąpiło jednak w końcu miejsca różnym rodzajom broni drzewcowej, które łączyły zasięg włóczni z ostrzem topora: halabardom, glewiom, sierpakom oraz pikom. Te ostatnie stały się najpowszechniej stosowaną bronią XVI i XVII wieku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_BOX_FORMATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W trakcie I wojny światowej prymitywne bombowce latały pojedynczo, dwójkami i trójkami, więc szyk, w jakim się poruszały, nie miał większego znaczenia (choć nakładające się tylne pola ostrzału były korzystne). Przy masowych nalotach bombowych II wojny światowej sytuacja wyglądała jednak zgoła odmiennie. Zastosowanie szyków pozwalało chronić bombowce przed myśliwcami wroga, zrzucać bomby z dużą dokładnością oraz zapobiegać przypadkowym zderzeniom samolotów. Zatrważający wzrost strat podczas pierwszych dziennych misji USAAF skłonił na przykład pułkownika Curtisa LeMaya do opracowania w sierpniu 1942 r. szyku czworobocznego. I choć do grudnia 1942 r. straty wciąż były wysokie, w porównaniu z okresem sprzed wprowadzenia nowego szyku ich liczba wyraźnie spadła. Wkrótce szyk czworoboczny „Javelin Down” został wprowadzony podczas wszystkich – zarówno brytyjskich, jak i amerykańskich – nalotów bombowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_BARDING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wraz z przejściem od wieków ciemnych do średniowiecza w Europie pikowane czapraki szlachetnych rumaków rycerzy zastąpiła końska zbroja. Czapraki nie chroniły przed coraz skuteczniejszymi kuszami, długimi łukami i pikami, więc to konie, a nie opancerzeni jeźdźcy, stały się głównymi celami ataków. Pierwsze końskie zbroje, które z pierwotnych napierśników stały się pełnymi pancerzami pokrywającymi całe ciało wierzchowca, powstały w zbrojowniach Lombardii i składały się z pięciu głównych elementów: naczółka (głowa), nakarczka (szyja), nazadnika (zad), blach bocznych (boki) oraz napierśnika (pierś). Tak chronione rumaki bojowe na trzy wieki zdominowały europejskie pola bitew.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_TORPEDO_BOMBER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W czerwcu 1914 roku w Royal Navy Air Station w Calshot Arthur Longmore zrzucił pierwszą torpedę powietrzną. Choć podczas I wojny światowej nie były one powszechnie stosowane (często wybuchały po uderzeniu w powierzchnię wody), to kilka nacji zauważyło ich potencjał – przede wszystkim Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i Japonia. W okresie międzywojennym cała ta trójka włożyła wiele wysiłku, by zwiększyć niezawodność torped i zaprojektować specjalne samoloty, które miałyby je dostarczać. Bombowce torpedowe – zarówno wysyłane z baz położonych na lądzie, jak i te startujące z lotniskowców – podczas II wojny światowej okazały się całkiem skuteczne, czego dowodem były wydarzenia z Taranto i Pearl Harbor. I choć torpedy powietrzne wyszły już z użytku, na zawsze zmieniły oblicze wojny prowadzonej na morzach i oceanach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_TORTOISE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Rzymianie, nękani przez barbarzyńców, którzy uparli się, by do nich strzelać, opracowali testudo (łac. „żółw”), czyli specjalną formację mającą na celu rozwiązanie tego problemu. Legioniści zewnętrznych szeregów formacji zwierali tarcze, tworząc otaczający ich mur, a ci znajdujący się w środku unosili swoje, tworząc swego rodzaju zadaszenie. Tak długo, jak żółw nie został rozbity, żołnierze byli osłonięci od stóp do głów. Gdy tylko przeciwnicy przestawali obrzucać Rzymian pociskami, ci łamali szyk i przechodzili do ubijania dzikusów. Jako pierwszy formację żółwia opisał Plutarch, wspominając o tej wykorzystanej przez Marka Antoniusza podczas najazdu Partów w 25 r. p.n.e.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_TRANSLATOR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niezależnie od tego, czy jesteś kapłanem, misjonarzem, czy nawet prorokiem, znajomość języka, w którym porozumiewają się twoje owieczki, bywa bardzo przydatna. Uczenie misjonarzy lokalnej mowy (jak robił to na przykład Kościół katolicki z misjonarzami wysyłanymi między wikingów) i tłumaczenie świętych pism, by miejscowi mogli czytać je samodzielnie, miały ogromny wpływ na powodzenie misji nawracania niewiernych. Tłumaczenie było tak ważne, że w Kościele katolickim ma ono nawet swego patrona – niejakiego świętego Hieronima ze Strydonu, który przetłumaczył Biblię z języków oryginalnych na łacinę. Czasem jednak, jak w przypadku buddyjskich mnichów, którzy przetłumaczyli indyjskie sutry na język chiński, wierny przekład nie wystarczy i święte słowa muszą zostać dostosowane do lokalnej wrażliwości kulturowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MARAUDING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ciężka kawaleria nie sprawdzała się w walce na ulicach miasta, więc konni żołnierze zazwyczaj zsiadali ze swoich wierzchowców i przyłączali się do grabienia oraz łupienia już po upadku miasta. Tworzeniem wyłomów w murach i właściwym zdobywaniem miasta zajmowała się natomiast biedna piechota i artyleria. Kawaleria przodowała za to w terroryzowaniu niechronionych murami przedmieść, grasowaniu na ulicach oraz tratowaniu cywilów i żołnierzy, którym nie udało się zejść im z drogi. W tej kwestii niewiele uległo zmianie od czasów starożytności. Czołgi także nie sprawdzają się w walce na ulicach miast, za to nie mają sobie równych w błyskawicznych atakach na przedmieścia, czego dowodem są m.in.: Stalingrad, Berlin czy Manila.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_URBAN_WARFARE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Około 5500 lat temu, zanim powstało pismo, którym można by było opisać te wydarzenia, mieszkańcy miasta Hamoukar położonego w pobliżu zasobnych kopalni miedzi stali się ofiarami pierwszego znanego przypadku walk w mieście, gdy zaatakowała ich armia z miasta Uruk. Choć walka w obszarach zabudowanych to taktyczny koszmar, w średniowieczu powstały specjalizujące się w tym oddziały. Po przerwaniu murów obronnych, żołnierze tych jednostek wdzierali się do miasta, by w walce wręcz (ponieważ w ciasnych przestrzeniach nie mogły działać oddziały konne czy strzelające) zdusić ogniska oporu, tak jak to miało miejsce w Konstantynopolu podczas krucjat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_VOLLEY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Salwa, która nie raz ocaliła skórę czerwonym kurtkom, to taktyka powstała na długo przed nastaniem muszkietów. Stosowali ją łucznicy starożytnych cywilizacji, by na rozkaz wystrzeliwać jednocześnie dużą liczbę strzał, co rekompensowało niedokładność, niską szybkostrzelność i ograniczony zasięg prymitywnych łuków. Po wystrzeleniu pierwszej salwy następne strzały wypuszczały zazwyczaj kolejne szeregi, jak pod Azincourt, gdy angielscy łucznicy zdziesiątkowali francuskich rycerzy, lub każdy łucznik strzelał według własnego uznania. Biorąc pod uwagę to, że większość armii do XVII wieku składała się z niewyszkolonych wieśniaków, taktyka ta świetnie sprawdzała się nawet wobec szarży. Po pojawieniu się muszkietów salwę do nowych realiów przystosował najprawdopodobniej Maurycy Orański w 1594 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_ROUT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ciężka kawaleria sprawdza się najlepiej podczas pościgu za pokonanymi siłami przeciwnika, zwłaszcza gdy są pogrążone w chaosie – jej atak na jednostki, które już wcześniej poniosły poważne straty, potrafi rozbić nawet najlepiej zorganizowany odwrót. Rezultat ten, świetnie opisywany słowami „ratuj się, kto może”, stanowił idealne warunki walki dla kawalerzystów uzbrojonych w lance i szable. Prawda jest wręcz taka, że w trakcie podobnego rozbicia ginęło więcej żołnierzy niż w czasie samej bitwy. Niemcy podczas swojego europejskiego blitzkriegu udowodnili natomiast, że ciężka kawaleria złożona z czołgów jest równie skuteczna w rozbijaniu wycofujących się oddziałów wroga, jak jej konny odpowiednik.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_PROXIMITY_FUSES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W ostatnich, desperackich dniach wojny na Pacyfiku 2800 samolotom kamikadze udało się zatopić 34 i uszkodzić kolejne 368 okrętów wojennych aliantów, co oznacza, że sukces odniosło około 14% z nich. Biorąc pod uwagę ten fakt, nie dziwi, że obsługa okrętowych dział opracowała własne metody radzenia sobie z nurkującymi kamikadze. Choć małokalibrowe, szybkostrzelne działa przeciwlotnicze, takie jak Bofors czy armaty automatyczne Oerlikon, pozwalały na ostrzelanie nadlatujących samolotów gradem pocisków, to tylko ogień z cięższych dział przeciwlotniczych (np. o kalibrze 127 mm) był w stanie zestrzelić je z nieba – oczywiście jeśli udało się trafić w cel. Na początku roku 1945 dostępne stały się jednak zbliżeniowe zapalniki radiowe o siedmiokrotnie większej skuteczności niż poprzednio stosowane, przez co udało się wreszcie powstrzymać falę samobójczych ataków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_HOMING_TORPEDOES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Opracowanie prototypu samobieżnej torpedy na Austro-Węgrzech w 1864 roku oraz jej budowa przez brytyjskiego inżyniera Roberta Whiteheada kolejny raz zmieniły zasady walki na morzach. Niemcy bardzo interesowali się technologią torped, a alianckie konwoje, które utrudniały działanie U-bootów podczas II wojny światowej, dodatkowo zmotywowały niemieckich naukowców do opracowania programowalnych torped. Poruszały się one według zadanego wzorca do chwili, aż skończyło im się paliwo lub w coś trafiły, stanowiąc idealną broń przeciwko okrętom płynącym w szyku. Po nich pojawiły się torpedy naprowadzane, które wykorzystywały akustykę, by wykrywać dźwięki kilwateru i podążać za generującym je okrętem. Te dwa rodzaje broni typu „wystrzel i zapomnij” skutecznie uprzykrzały życie alianckim konwojom aż do zakończenia wojny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_WOLFPACK_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Admirał Karl Donitz ukuł termin Rudeltaktik („taktyka watahy”) na określenie opracowanej przez siebie strategii bojowej dla U-bootów na Atlantyku. To alianci nazwali zmasowane ataki okrętów podwodnych na konwoje „taktyką wilczych stad” – termin mniej precyzyjny, lecz bardziej metaforyczny. Wraz z rozwojem działań wojennych, zamiast błąkać się po oceanie w nadziei na przypadkowe znalezienie celu dla swoich torped, U-booty prowadziły patrole wzdłuż skoordynowanych linii przecinających szlaki alianckich konwojów. Gdy kapitan U-boota wykrył konwój, powiadamiał o tym innych członków „wilczego stada”, by zebrać się i razem przeprowadzić serię ataków na statki towarowe, unikając jednocześnie rozproszonych okrętów eskorty. Taktyka ta była bardzo skuteczna aż do ulepszenia urządzeń wykrywających okręty podwodne oraz broni do ich zwalczania, dzięki którym pod koniec 1944 roku alianci wygrali bitwę o Atlantyk.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_ZWEIHANDER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Zweihänder” (znany też jako „Beidhänder”) to rodzaj dwuręcznego długiego miecza rozpowszechnionego w XVI wieku i bardzo popularnego wśród niemieckich oraz szwajcarskich Landsknechte. Miecze te były tak skuteczne w walce przeciwko jednostkom uzbrojonym we włócznie i piki, że Szwajcarzy zabronili ich używania, za to Niemcy stosowali je aż do rozpowszechnienia się muszkietów. Zweihändery były ciężkie i obosieczne, dzięki czemu bez trudu przecinały włócznie i piki, a długie ostrza pozwalały zrobić to, zanim owe włócznie i piki zostały wykorzystane w walce. Tak właśnie wyglądała bitwa pod Fornovo w 1495 roku. Niezbyt to honorowe, ale za to całkiem skuteczne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_SHADOW_STRIKE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Po co stawiać czoła wrogowi, jeśli można uderzyć na niego z flanki? Albo jeszcze lepiej – zrobić to dwa razy?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_SHADOW_STRIKE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Takie właśnie było przekonanie Hannibala, gdy w 216 r. p.n.e. stanął w szranki z armią rzymską podczas bitwy pod Kannami i pozwolił wrogowi na szturm oraz podział swoich wojsk. Rzymianie mieli się jednak wkrótce przekonać, iż oznaczało to, że zostaną zgnieceni z obydwu stron przez siły afrykańskie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_TWILIGHT_VEIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Uciekanie się do oszustw czy zmyłek w celu uzyskania przewagi podczas starcia z potężniejszym przeciwnikiem nie powinno przynosić wstydu... Być może odrobinę. Ale kiedy wróg zostanie już pokonany, któż się o tym dowie?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_TWILIGHT_VEIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Zasłona półmroku jest takiego właśnie rodzaju techniką wykorzystującą maskowanie w celu uniknięcia zwracania na siebie uwagi wroga. Jeśli cię nie widzi, nie może uderzyć. Uważaj jednak: w mroku łatwo się zgubić.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_EXPLODING_PALMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Istnieją momenty, kiedy wojownik w ferworze bitwy jest tak pochłonięty przez emocje, że wszystko zaczyna przesłaniać czerwona mgła. W takiej chwili może też poczuć, że jego dłonie eksplodują nadnaturalną siłą. Powiada się, że mnisi wojownicy potrafili wykorzystywać tę siłę do atakowania jednego lub większej liczby wrogów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_EXPLODING_PALMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wszystko to jednak, rzecz jasna, zaledwie opowieści – być może zwycięzców, a być może przerażonych pokonanych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_SWEEPING_WIND_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Powiada się, iż najlepsi wojownicy zawsze planują dwa kolejne ruchy. Albo więcej, jeśli tylko mają na to szansę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_SWEEPING_WIND_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
XII-wieczny buddyjski mnich wojownik, Benkei, zwykł planować ich nawet siedem, uzbrajając się w siedem sztuk oręża. Okrucieństwo Benkeia zyskało sławę w całej Japonii, gdy zdołał on rozbroić 999 żołnierzy próbujących przekroczyć most Gojo w Kioto. Pokonał go dopiero największy wróg każdego wojownika walczącego wręcz: deszcz strzał.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_DANCING_CRANE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ustne podania chińskie mówią, że styl walki białego żurawia został stworzony przez Fang Qiniáng po uważnej obserwacji zwierzęcia, od którego pochodzi jego nazwa. I choć w dzisiejszych czasach technika ta jest znana głównie jako polegająca na walce wręcz, niegdyś wymagała korzystania z broni.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_DANCING_CRANE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Niech nazwa zwierzęcia cię tu nie zmyli – Fang wykorzystała swe odkrycia, aby stworzyć wszechstronny styl pozwalający na zmniejszenie dystansu między dwoma wojownikami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_COBRA_STRIKE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od dawna już krążą pogłoski o zakazanym stylu walki, tajemnej sztuce, której okrucieństwo nie ma sobie równych. Niektórzy twierdzą, że technika ta oparta jest na jednym ruchu, jednym ciosie tak śmiertelnym, że nawet podczas niewinnej potyczki sparingowej może z jego powodu spotkać oponenta smutny koniec.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_COBRA_STRIKE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Choć według konwencjonalnej wiedzy o sztukach walki cios „uderzenie kobry” zaginął w mrokach dziejów, wielu zastanawia się, czy jakieś odważne (lub lekkomyślne) osoby nie zachowały go dla potomnych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_DISCIPLES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W świecie sztuk walki istnieje truizm mówiący, że mistrz pojawia się, gdy uczeń jest na to gotów. Czasem jednak wcale nie jest gotów, a walka z mistrzem kończy się sromotną klęską, która jest jednak powodem do snucia opowieści przed znajomymi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITPROMOTIONS_PAGE_PROMOTION_MONK_DISCIPLES_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Niektórzy ze studentów przyjmowali nie tylko techniki walki swego mistrza, ale też związane z nimi przekonania religijne i duchowe, podróżując z wioski do wioski, od kraju do kraju.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_INTRO_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Wybór religii będzie miał ogromny wpływ na twoją cywilizację. Dzięki wprowadzeniu do rozgrywki zupełnie nowego zwycięstwa religijnego oraz walki teologicznej masz do dyspozycji nowe, ekscytujące narzędzia służące rozprzestrzenianiu swoich wierzeń na inne miasta oraz cywilizacje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_BUDDHISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
I obraca się koło... A mowa o kole dharmy, naukach Buddy o ścieżce ku Nirwanie. Buddyzm, który doczekał się do tej pory ponad 350 milionów wyznawców na całym świecie, oparty jest na naukach czcigodnego duchowego przywódcy, Siddharthy Gautamy, zwanego Najwyższym Oświeconym Buddą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_BUDDHISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Budda, jako centralna figura buddyzmu, nie został uznany za boga, ani nie przypisywał sobie żadnych kontaktów z takimi siłami. Preferował, by jego uczniowie podążali ścieżką oświecenia opartą na jego własnych doświadczeniach życiowych, co odróżnia buddyzm od wielu innych wiodących religii świata.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_BUDDHISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Siddhartha, do 29. roku życia książę w małym indyjskim królestwie, zdecydował się na żywot ascety po opuszczeniu murów pałacu. Przez kilka lat krążył po Indiach, by trafić wreszcie pod figowe drzewo, pod którym pogrążył się w medytacji. To tam po kilku dniach odnalazł oświecenie, a tym samym zdołał wyrwać się z cyklu ziemskiego cierpienia i powstać na nowo jako Budda. Oświecenie to związane jest zarówno z wiedzą duchową (np. wiedzą o przeszłych wcieleniach), metafizyczną (wiedzą o działaniu karmy), jak i filozoficzną (zrozumieniem czterech szlachetnych prawd).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_BUDDHISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Podstawowe zasady buddyzmu, Cztery Szlachetne Prawdy i Ośmioraka Ścieżka, wskazują sposoby na osiągnięcie Nirwany, czyli spokoju od niekończącego się cierpienia. W swej najprostszej formie Cztery Szlachetne Prawdy stwierdzają, że życie jest cierpieniem, które bierze źródło w naszym przywiązaniu do pragnień, a położyć kres cierpieniu możemy, uwalniając się od tego przywiązania. Wolność tę zapewnia tylko praktykowanie Ośmiorakiej Ścieżki. Odrzucając pragnienie, przyjmujemy świat takim, jakim jest, i przestajemy być skrępowani ziemskimi żądzami – stajemy się wolni.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_BUDDHISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Istnieją trzy główne odłamy buddyzmu: therawada, mahajana i wadżrajana, cieszące się największą popularnością odpowiednio w Azji Południowo-Wschodniej, Azji Wschodniej i Tybecie. Różnią się pod względem pewnych podstawowych doktryn – wyznawcy therawady postrzegają Siddharthę jako jedynego Buddę i uznają, że jest całkowicie odłączony od świata, więc mogą podążać jego ścieżką, ale nie są w stanie nawiązać z nim kontaktu. Praktykujący mahajanę wierzą w ogromną liczbę oświeconych dusz, które pozostają w naszym świecie, aby pomagać wierzącym w ich poszukiwaniach. Wyznawcy wadżrajany skupiają się na doskonaleniu boskich cech w człowieku poprzez praktyki tantryczne. Obecnie buddystami jest około 6% populacji świata (liczba ta nie uwzględnia w dużej mierze świeckich populacji wschodnioazjatyckich).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_CATHOLICISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Rzymski katolicyzm to określenie teologii i doktryny chrześcijańskiego Kościoła pod nadzorem Stolicy Apostolskiej – struktury papieskiej z siedzibą w Rzymie. Według eklezjalnych badaczy, katolicyzm wyróżnia się na tle innych odnóg chrześcijaństwa swoim oddaniem kościelnym tradycjom, sakramentom oraz roli kapłaństwa w interpretacji Biblii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_CATHOLICISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Najwcześniejsze użycie zwrotu „Kościół katolicki” znajdujemy u Ignacego Antiocheńskiego ok. 107 r. n.e. W swych początkach Kościół zorganizowany był wokół rządów trzech patriarchów, z Rzymu, Aleksandrii i Antiochii, do których w późniejszym okresie dołączyli patriarchowie Konstantynopola i Jerozolimy. Tyle że nadmiar patriarchów zbytnio wzburzał święcone wody chrześcijańskiego morza.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_CATHOLICISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Bardzo prędko patriarcha Rzymu przypisał sobie wyjątkowe zwierzchnictwo na podstawie powiązań św. Piotra ze swoim miastem. Przez tysiąc lat rzymski katolicyzm dominował w Europie, aż do wielkiej schizmy w 1054 r., która zrodziła prawosławie. Rozłam ten miał związek z walkami politycznymi między Konstantynopolem i nowo powstałym Świętym Cesarstwem Rzymskim, a także z podziałem kulturowym między światem religijnym mówiącym po grecku i tym posługującym się łaciną. Około pięciu wieków później chrześcijaństwo doczekało się kolejnego poważnego rozłamu w postaci reformacji protestanckiej, w której toku wielu w Europie odrzuciło nauki i praktyki katolicyzmu na rzecz bardziej osobistych dróg ekspresji wiary.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_CATHOLICISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Obecnie kościół rzymskokatolicki uważa wszystkich, którzy nie utrzymują więzów z Watykanem za „niekatolików”, ale toleruje odmienne interpretacje biblijnych wersetów. To subtelna zmiana po czasach, kiedy palili na stosach heretyków i praktycznie wszystkich stających naprzeciw dogmatom katolicyzmu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_CONFUCIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Konfucjanizm to nie tyle wiara, ile raczej filozofia polityczna oparta na naukach chińskiego filozofa Konfucjusza (551-479 r. p.n.e.). Pierwotnie został nakreślony jako filozofia etyczno-społeczna dla uprzywilejowanych elit, lecz rozrósł się, zyskując do dzisiejszego dnia kilka milionów wyznawców, głównie w rejonach Azji Wschodniej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_CONFUCIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Konfucjusz starał się wpajać innym silną wiarę w osobistą moralność, odpowiedzialność społeczną i lojalność wobec rodziny, tak by każda osoba pełniła „właściwą” rolę w społeczeństwie. Swoje rozważania spisał w tak zwanym klasycznym pięcioksięgu. Jako filozofia humanistyczna konfucjanizm skupia się na zdolności każdego człowieka do nauki, rozwoju i samodoskonalenia poprzez etyczne zachowanie i zrozumienie wobec innych, a także podkreśla społeczną rolę wszystkich ludzi – w tym również władcy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_CONFUCIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po śmierci Konfucjusza jego nauki rozprzestrzeniały się nadal przez prawie dwieście lat, do momentu, gdy w czasach dynastii Qin, która pragnęła podporządkowania władcy wszystkich aspektów życia, podjęto zdecydowane kroki w kierunku zahamowania rozwoju tej filozofii. Władcy Qin uważali, że konfucjanizm stanowi bezpośrednie zagrożenie dla ich autorytetu, i w związku z tym spalili większość konfucjańskich dzieł, łącznie z licznymi oryginalnymi zapiskami Konfucjusza. W całym kraju burzono świątynie, a garstkę szczególnie upartych wyznawców spalono żywcem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_CONFUCIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Te próby wykorzenienia konfucjańskich nauczań spełzły na niczym, gdyż w ścianach domu pewnego uczonego odkryto później schowek z manuskryptami i po upadku Qin religia odżyła na nowo. W dzisiejszych czasach dzieła konfucjanizmu studiowane są przez mieszkańców całego świata, choć często traktują oni konfucjanizm raczej jako polityczną i moralną filozofię niż religię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_HINDUISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Powszechnie uważany za najstarszą z nadal praktykowanych religii, hinduizm (czy też Sanatana Dharma, a więc „wieczne prawo”) oparty jest na serii starożytnych manuskryptów zwanych Wedami. Ta kolekcja spisanych w sanskrycie tekstów składających się na cztery główne święte księgi hinduizmu powstała najprawdopodobniej ponad 3500 lat temu. Dziś prawidła tej wiary wyznaje około miliarda ludzi (których liczba wciąż rośnie, a skupiają się głównie w rejonach Indii i Azji Południowo-Wschodniej), ona sama zaś stanowi pozbawioną konkretnego założyciela i dogmatów fuzję licznych kultur i tradycji, będącą tyleż religią, co i sposobem na życie. Dla niektórych buddyzm i dżinizm same w sobie są częścią szerszego, zróżnicowanego systemu hinduskich wierzeń. Chociaż serce hinduizmu bije w Indiach, to religia ta rozpowszechniła się również w Azji Południowo-Wschodniej, a mieszkańcy indonezyjskiego Bali zachowują charakterystyczne, lokalne hinduistyczne praktyki, podobnie jak społeczności diaspory rozrzucone na całym świecie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_HINDUISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Hinduizm w wielu zakątkach świata stał się synonimem politeizmu (i rzeczywiście pod wieloma względami odpowiada europejskim tradycjom politeistycznym). Większość hinduistycznych tradycji kładzie nacisk na trzy najważniejsze siły obecne na świecie: stworzenie (za które odpowiada bóg Brahma), istnienie (za które odpowiada bóg Wisznu) i zniszczenie (za które odpowiada bóg Śiwa). Inne tradycje mówią o istnieniu nadrzędnej, jednoczącej siły, rządzącej wszystkimi aspektami naszego życia. W hinduizmie, podobnie jak w buddyzmie, istnieje dharma, czyli „Ostateczna Rzeczywistość”, która jest uniwersalną mocą lub prawem i wiąże wszystko, co istnieje. Istnieje także karma: rejestr czynów, zarówno dobrych, jak i złych, które mają związek przyczynowo-skutkowy z przebiegiem naszego życia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_HINDUISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Termin „hinduizm” upowszechnił się w okresie brytyjskiego kolonializmu. Stosowano go wobec ludzi, którzy nie byli ani chrześcijanami, ani muzułmanami. Z biegiem czasu wyznawcy dżinizmu i buddyzmu zyskali własną tożsamość i odrębność, ale hinduizm zachował swoje zróżnicowanie. Hinduiści stanowią około 15% światowej populacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_ISLAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Islam, druga co do liczby wyznawców religia świata, opiera się na wierze w jedynego prawdziwego boga manifestującego swoją wolę na przestrzeni dziejów poprzez grono proroków. Najistotniejszy z nich, Mahomet (570-632 r. n.e.), uwiecznił zesłane mu w wizjach słowa Boga w świętej księdze muzułmanów, Koranie. Od tej chwili nauczał, że jedyną ścieżką ku zbawieniu jest oddanie się bez reszty Bogu poprzez składanie mu codziennych modlitw oraz ścisłe posłuszeństwo wyznaczonym przez Niego prawom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_ISLAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Pięć filarów islamu, czyli podstawowych dogmatów prowadzących ku zbawieniu, wskazuje w swojej najczystszej formie, że nie ma boga prócz Boga, a Mahomet jest jego prorokiem. Wierny ma się codziennie modlić o pięciu wskazanych porach, musi wspierać potrzebujących swoją własnością, odmawiać sobie jedzenia od świtu do zmierzchu w miesiącu ramadan i przynajmniej raz w życiu odbyć hadżdż – pielgrzymkę do Mekki w świętym miesiącu zu al-hidżdża.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_ISLAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Tak jak to miało miejsce u zarania większości religii, Mahomet i jego zwolennicy natknęli się na ostry opór pozostałych wyznań. Mimo to po śmierci Mahometa głoszone przez niego nauczanie rozprzestrzeniło się po całym Bliskim Wschodzie. W średniowieczu islam stał się popularny wśród kupców przemierzających Jedwabny Szlak (w tym również morski, południowo-wschodnioazjatycki odcinek Jedwabnego Szlaku) i rozprzestrzenił się wszędzie tam, dokąd docierali. Od tego czasu podzielił się na kilka walczących o wpływy frakcji, wśród których największe to sunnizm i szyizm. Różnią się one przede wszystkim tym, czy podążają za przywódcami religijnymi wyznaczonymi przez Mahometa, czy raczej za jego potomkami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_JUDAISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zgodnie z judaizmem rabinicznym było tak, że męski Bóg ujawnił swe prawa i przykazania Mojżeszowi na górze Synaj w dniach, gdy „lud wybrany” wędrował po pustyni po wyrwaniu się spod jarzma niewoli. A dzieje te spisano w Torze (której fragmenty przekształciły się w chrześcijański Stary Testament) tworzącej fundament Tanachu. Warto wspomnieć o tym, że uczeni powszechnie wyznaczają datę powstania judaizmu na około 3500 lat temu, co czyni z niego jedną z najdawniejszych religii monoteistycznych, będącą formą rozwojową kilku babilońskich religii z okolic VI stulecia p.n.e.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_JUDAISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Choć sam rdzeń doktryny judaistycznej od stuleci jest przedmiotem rabińskich dyskusji, Żydzi uważają się za lud wybrany przez Boga i będący z nim w przymierzu. Wierzą, że ześle im mesjasza, który sprowadzi wszystkich wybranych z powrotem do Izraela. Co prawda wielu podawało się za mesjasza, ale współcześni Żydzi są przekonani, że prawdziwy zbawca jeszcze nie nadszedł. Choć na przestrzeni dziejów Żydzi doczekali się prześladowań i tułaczki po całym świecie, judaizm jako wiara przetrwał, a nawet rozkwitł. Żydowska etnoreligia zbiera pod swoimi skrzydłami około 14 milionów wyznawców, co stanowi w przybliżeniu 0,2% światowej populacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_JUDAISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Pomimo różnic między poszczególnymi odłamami, wiele aspektów judaizmu jest ściśle związanych z zarówno chrześcijaństwem, jak i islamem, gdyż cała trójka jest uważana za religie „abrahamowe”, czyli pochodzące od Abrahama, ojca zarówno Izaaka (przodka Izraelitów), jak i Iszmaela (przodka Mahometa).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_ORTHODOXY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Celem mniej więcej 300 milionów chrześcijan prawosławnych jest zbliżenie się do Boga poprzez życie w przebóstwieniu – duchowej pielgrzymce ku staniu się bardziej „chrystusowym”. Najwcześniejszy zapis słowa „ortodoksyjny” w odniesieniu do chrześcijaństwa znajdujemy w dokumencie Codex Iustinianus (ok. 530 r.), gdzie wyraz ten określał „przestrzeganie zasad wiary wczesnego Kościoła”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_ORTHODOXY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Chrześcijańska ortodoksja i należąca do niej Cerkiew prawosławna mają swoje korzenie w Wielkiej Schizmie. W wiekach IX i X Kościół chrześcijański pod władzą patriarchy Konstantynopola dokonał szeroko zakrojonych konwersji ludów Europy Wschodniej, łącznie z Rusią Kijowską i Bałkanami. Sprawy doktrynalne, jak formuła filioque czy kwestia zwierzchnictwa papieża nad patriarchą w sprawach religii zaostrzyły polityczno-ekonomiczny spór Rzymu i Konstantynopola, doprowadzając ostatecznie do rozłamu. Kościół prawosławny utrzymuje, że tylko on praktykuje oryginalną, wierną naukom Chrystusa i przekazaną nam przez apostołów wiarę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_ORTHODOXY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Co więcej, po upadku Konstantynopola podczas najazdu Osmanów w 1453 r. Kościoły wschodnie coraz to bardziej izolowały się od Rzymu, działając pod względnie tolerancyjną turecką władzą. W międzyczasie Cerkiew prawosławna kwitła pod kuratelą rosyjskich carów, zdobywając mrowie konwertytów spośród Słowian. Choć jej wpływy osłabły poniekąd za czasów komunizmu i oficjalnego sekularyzmu, prawosławie nadal mocno trzyma się dawnej chrześcijańskiej wiary w grzech, zbawienie i wcielenie ducha.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_PROTESTANTISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Reformacja protestancka – w znaczeniu ruchu, który miał ostatecznie podzielić chrześcijan Europy – rozpoczęła się w Niemczech jako protest przeciw katolickim doktrynom i praktykom z naciskiem na kwestie zbawienia, rozgrzeszenia oraz interpretacji słów Biblii. Choć nie obyło się bez pewnych rozróżnień, wszystkie nurty protestantyzmu zachowały dwa kluczowe dogmaty. To „dobra księga”, nie zaś słowa papiestwa, jest dla chrześcijan jedynym autorytetem, a zbawienie osiągnąć można tylko dzięki osobistemu połączeniu z Jezusem Chrystusem, nie poprzez pośrednika wyznaczonego przez Kościół.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_PROTESTANTISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Na podstawie swoich studiów nad dziełami humanistycznych uczonych Marcin Luter, niemiecki ksiądz z uniwersyteckiego miasta Wittenberga, w 1517 r. opublikował 95 tez krytykujących pewne praktyki Kościoła katolickiego. Za jego przykładem podążyli inni liberalni myśliciele religijni, wysuwając własne obiekcje wobec tej instytucji. Wkrótce w całych Niemczech i Skandynawii rodzić się zaczęły „ewangelickie”, luterańskie odłamy wiary, tworząc front ze „zreformowanymi” wyznaniami Szwajcarii pod wodzą Jana Kalwina. W międzyczasie religia zderzyła się z polityką w Anglii i w innych krajach, doprowadzając do powstania jeszcze większej liczby protestanckich Kościołów (choć żądza, którą Henryk żywił wobec Anny Boleyn, miała więcej wspólnego z angielską schizmą niż kwestia wiary).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_PROTESTANTISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Rozłam w katolickiej wierze musiał doprowadzić do serii wojen religijnych, w których chrześcijanie mordowali chrześcijan, czego echa odczuwamy do dziś. Pomimo licznych ruchów i podziałów, jakich doczekał się od tamtych czasów protestantyzm, mrowie jego odłamów (naprawdę trudno je zliczyć) zbiera dziś około 670 milionów ludzi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_SHINTO_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pozbawione założyciela i centralnej doktryny shintō stanowi dość amorficzny system duchowości i wiary Japończyków, który opiera się na połączeniu danej osoby z otaczającym ją fizycznym światem... i samą Japonią. Zapisana historia szintoizmu sięga wstecz aż do dwóch wielkich dzieł spisanych przez Ō no Yasumaro na życzenie cesarzowej Gemmei. Były to „Kojiki” (ok. 712 r.) i „Nihon Shoki” (ok. 720 r.). Z tych dwóch prac, opartych na przekazach ustnych, pierwsza stawia rodzinę cesarską w miejscu duszy japońskiej kultury, a druga skupia się na „poprawności” społecznej hierarchii i życiu według zasad porządku. Jeśli przyjąć, że hinduizm jest religią politeistyczną, która zyskała światowy zasięg, to shintō jest animizmem, który stał się religią państwową.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_SHINTO_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Jednym z kluczowych aspektów szintoizmu jest wiara w duchy zwane kami, które czci się poprzez odwiedzanie kapliczek. Choć kami nie są uważane za bogów, są blisko powiązanymi z ludzkością stworzeniami, które mogą dzięki temu pozytywnie wpływać na los danego człowieka. Jednakże shintō nie skupia się na wyznawaniu kami, a raczej na samym rytuale wiary i poświęcenia. Poprzez modlitwy do duchów przy ołtarzach pokazuje się swoje oddanie, co może zachęcić kami do zesłania dobrej fortuny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_SHINTO_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Choć shintō od stuleci jest kluczowym elementem japońskiego życia i cieszy się 100 milionami wyznawców w samej Japonii, nie jest religią w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, lecz głęboko zakorzenioną, niepowtarzalną wiarą Japończyków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_SIKHISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Utworzony w XV wieku n.e. przez guru Nunaka Deva sikhizm rósł w siłę dzięki wysiłkom kolejnych sikhijskich guru głoszących wagę takich cnót, jak pokój, równość i altruistyczne oddanie. Dziś dzięki ich staraniom sikhizm cieszy się gronem około 20 milionów wiernych skupionych głównie w indyjskim regionie Pendżab. Sikhowie wierzą w istnienie jedynego boga pozbawionego fizycznej formy, lecz rozmawiającego ze wszystkimi Sikhami, którzy są równi w jego oczach – to wielce egalitarna wiara.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_SIKHISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Sikhowie są znani ze swej szczodrości wobec otoczenia, gdyż jedną z głównych zasad ich wiary jest przekonanie, że wszyscy zostali stworzeni jako równi sobie, bez względu na religię, rasę czy płeć. Tym, co odróżnia sikhizm od innych religii, jest nacisk na same dobre uczynki i służbę innym jako dokonania istotniejsze od wszelkich rytualnych form.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_SIKHISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Sikhowie mają też obowiązek bronić świata przed niesprawiedliwością, udzielając wsparcia wszystkim uciskanym, gdyż prawda i pokój muszą odnieść ostateczne zwycięstwo. Wierzą, że aby doznać zbawienia, każdy z nich musi praktykować rygorystyczną medytację, albowiem osiągną upragniony stan tylko poprzez skupienie się na sobie i na Bogu. I tak wyznawcy sikhijskiej wiary stosować się muszą do kolekcji zakazów, wliczając w to zakaz obcinania włosów, spożywania otumaniających substancji i, co kluczowe, wykonywania jakichkolwiek rytuałów, podążania za przesądami i pielgrzymowania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_TAOISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Taoizm jest szczególną religią, utworzoną na podstawie starodawnych wierzeń i filozofii chińskich królestw II w. n.e. Choć nie przypisuje mu się, jak większości wiar, żadnej konkretnej założycielskiej postaci, wyrósł z zapisków filozofa Lao Zi, który spisał swoje „Daodejing” w IV w. p.n.e. Zhang Daoling, pierwszy „niebiański mistrz” wiary, założył pierwszą szkołę tao, korzystając z dorobku Lao Zi. Za nim podążyli inni.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_TAOISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W przeciwieństwie do większości dzisiejszych religii taoizm nie obraca się wokół istnienia jakiegoś mitycznego, wszechpotężnego, antropomorficznego boga. Jego zwolennicy stawiają raczej na filozoficzne podejście do życia. Jedna z najbardziej znanych koncepcji tej religii, yin i yang, ukazuje świat przepełniony uzupełniającymi się wzajemnie siłami tworzącymi wspólnie harmonię i balans, co często przedstawia się tańcem światła i cienia. Taoiści winni są wieść swoje codzienne żywoty skromnie, na każdym kroku wykazując życzliwość i współczucie, dbając tym samym o zachowanie w świecie świętej równowagi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_TAOISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W swoich dziejach taoizm wykształcił wiele sekt i odgałęzień odchodzących od pierwotnej szkoły pod wpływem innych elementów chińskiej tradycji, które przekradały się do treści ich filozofii. Magia, alchemia i inne mistyczne siły trafiały w najróżniejszych postaciach pomiędzy wersety taoistycznych prawd od samego zarania tego systemu wierzeń. Choć szacunki jego wyznawców są dość różne, przypuszcza się, że w Chinach i przyległych regionach nadal żyje kilka milionów „prawdziwych” taoistów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_ZOROASTRIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zaratusztrianizm (czy też zoroastryzm), starodawna wiara oparta na naukach proroka Zaratusztry, została prawdopodobnie założona około 3500 lat temu w okolicach dzisiejszej Persji. Za swoich czasów stanowiła jedną z największych religii świata, a dziś pozostało mu tylko około 200 tysięcy wiernych, głównie rozsianych w granicach Indii, Pakistanu i Iranu. Ogólnie religia ta została zmarginalizowana i przyćmiona rozrostem islamu, kiedy w VII stuleciu n.e. upadło imperium Sasanidów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_ZOROASTRIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Niektórzy uważają zaratusztrianizm za najdawniejszą religię monoteistyczną świata, choć jest to kwestia, nad którą uczeni nadal nie mogą dojść do zgody. Zaratusztriańskie przekonania opierają się na istnieniu boga stwórcy Ahura Mazdy, będącego punktem centralnym całej tradycji i obrzędów. Według podań Ahura Mazda obdarował swoją mądrością Zaratusztrę, który potem wyruszył, by dzielić się tymi naukami z mieszkańcami regionu. Święte teksty zoroastryzmu zebrane w księdze znanej jako Awesta zawierają hymny, które ponoć spisał własnoręcznie sam Zaratusztra.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RELIGIONS_PAGE_RELIGION_ZOROASTRIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Zaratusztrianizm charakteryzuje się cechą wspólną dla wielu religii, wskazując ludziom sposoby na życie w harmonii, czyli w tym konkretnym wypadku „dobre myśli i dobre czyny”. Zaratusztrianie często są mylnie uznawani za wyznawców ognia, po części w związku z popularnością tego żywiołu w ich rytuałach. Dla tych ludzi ogień reprezentuje światło Ahury Mazdy, a wierni modlą się w kierunku blasku, a nie, wbrew pozorom, do samego płomienia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_INTRO_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Zasoby są źródłami [ICON_Food] żywności, [ICON_Production] produkcji, [ICON_Science] nauki, [ICON_Gold] złota lub [ICON_Culture] kultury. Mogą też zapewniać specjalne premie. Bogactwo i potęga twojej cywilizacji zależą od liczby i rodzajów zasobów, które kontroluje. Aby czerpać korzyści z zasobów, muszą się one znajdować w obrębie twoich granic, a na polu, na którym występują, musisz zbudować odpowiednie ulepszenie – na przykład aby wykorzystać zasoby bananów, musisz wybudować plantację.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_ALUMINUM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Grecy oraz Rzymianie używali soli aluminium jako środków ściągających i proszków do kąpieli. Przez stulecia pozostało to jedyne znane wykorzystanie aluminium, dopóki w roku 1825 duński chemik, Hans Orsted, nie stworzył aluminiowej bryły metalu. Jeszcze w latach 50. XIX wieku czyste aluminium było tak trudne do wyprodukowania, że jego sztaby były cenniejsze od złota, a nawet wystawiane jako ciekawostka na wystawie światowej w 1855. Naukowcy musieli jednak, oczywiście, znaleźć dla niego jakieś wykorzystanie, w związku z czym jest teraz niemal wszędzie – od statków kosmicznych po patelnie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_ANTIQUITY_SITE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Franciszek Bacon napisał w 1605 r., że „antyki to zniszczona historia lub jakieś jej resztki, które chyłkiem uciekły z tonącego okrętu czasu”. Poszukiwacze skarbów, cmentarne hieny i akademicy już od milenium natomiast wytrwale poszukują tychże „antyków”, zwracając je na łono cywilizacji. Zgodnie z definicją antyki to przedmioty z przeszłości, czyli wszystkie dzieła ludzkich rąk – od zwykłych grotów strzał po skarby sztuki. Poczucie, że można zapoznać się z sekretami starożytnej cywilizacji, badając systematycznie jej relikty i artefakty, od pokoleń każe kolekcjonerom amatorom i poważnym naukowcom ruszać na poszukiwania i prowadzić wykopaliska w rozsianych po całym globie miejscach... nie wyłączając tych najgroźniejszych i najmniej przyjaznych dla człowieka. I właśnie ta pasja zbierania pozostałości po dawnych czasach doprowadziła wreszcie do powstania nowej dyscypliny akademickiej – naukowego pola zwanego archeologią.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_BANANAS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Smaczne i pożywne banany oraz nieco mniej słodkie figi rajskie są owocami dużych, kwitnących roślin zielnych zamieszkujących klimaty tropikalne. Ich hodowlę rozpoczęto w Nowej Gwinei i południowo-wschodniej Azji, a według niektórych źródeł (głównie legend ludowych) zostały po raz pierwszy zasadzone przez człowieka w celu spożycia na bagnie Kuk około 5000 lat przed naszą erą. Z czasem kupcy zanieśli bananowce na Madagaskar, skąd ich hodowla rozprzestrzeniła się na całą Afrykę, gdzie zaś odkryli wreszcie banany żądni nowych doznań smakowych Europejczycy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_CATTLE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Czy mówimy o uboju, nabiale, czy też o zwierzętach pociągowych, bydło służy człowiekowi w różny sposób jeszcze od czasów prehistorycznych. Dzikie tury zostały prawdopodobnie udomowione już około 10 500 lat temu na terenie obecnej Turcji, a ponadto istnieją dowody, że bydło wykorzystywano w handlu wymiennym na subkontynencie indyjskim już 7000 lat przed naszą erą. Od tego czasu krowy i woły zapewniają ludziom mleko, mięso, skórę i rogi, dla jednych stanowiąc zwierzęta rolne, dla innych zaś – obiekt religijnej czci.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_CINNAMON_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zgodnie z tym, co pisał rzymski Pliniusz, ichniejszy funt (ok. 0,32 kg) cynamonu potrafił kosztować do 300 denarów... co stanowiło równowartość dziesięciomiesięcznych zarobków przeciętnego miejskiego zjadacza chleba. Cynamonu używano od antycznych czasów jako leku, afrodyzjaku i przyprawy zarówno potraw słodkich, jak i pikantnych. Importowano go do Egiptu już 2000 lat p.n.e., a Grecy cenili go sobie tak wysoko, że służył im, w niewielkich ilościach, jako ofiarowanie dla Apolla w jego świątyni w Milecie. Przyprawa była tak cenna, że handlarze przez stulecia utrzymywali w tajemnicy jej źródło (którym była kora drzew cynamonowych Sri Lanki i indyjskiego wybrzeża Malabar).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_CITRUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Do cytrusów należą liczne okrytonasienne dające rozmaite owoce – pomarańcze, mandarynki, grejpfruty, limonki, cytryny i inne stanowiące przez tysiąclecia podstawę ludzkiej diety. Hodowla tych drzew i krzewów zapoczątkowana została w Azji południowo-wschodniej, zaś ich owoce stanowią wspaniałe źródło witaminy C, której brak powoduje szkorbut – niszczycielską chorobę grożącą dość paskudną śmiercią. Z tego właśnie też powodu od dawna już dowódcy zabierali ze sobą na długie podróże zapas owoców cytrusowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_CLOVES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Goździkami nazwano wysuszone pąki kwiatów drzewa rosnącego na Wyspach Maluku w Indonezji. Dziś ta aromatyczna przyprawa wykorzystywana jest w kuchniach całego świata. Hodowane obecnie głównie w Indonezji, Indiach, Zanzibarze i na Madagaskarze goździki powodują drętwienie tkanki w ustach i używano ich kiedyś nie tylko jako przyprawy, ale także jako lekarstwa. Póki drzew nie zasadzono poza wyspami, monopol na handel przyprawą miała Holenderska Kompania Wschodnioindyjska. W XVII i XVIII w. w Europie na goździki panował taki popyt, że były one dosłownie warte swej wagi w złocie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_COAL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Węgiel stanowi główne paliwo grzewcze cywilizacji od tysiącleci – pali się nim w domach, kuźniach, odlewniach, elektrowniach i wielu innych. Powstał z rozłożonej, ściskanej przez tysiąclecia materii roślinnej, pierwszy raz wykorzystano go natomiast do malowideł naskalnych pochodzących z około 4000 roku przed naszą erą w chińskim regionie Shenyang. Od tego też czasu człowiek nieprzerwanie wydobywa go spod ziemi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_COCOA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Czekolada produkowana jest z nasion kakao, te zaś pochodzą z drzew kakaowca, wiecznie zielonej rośliny pochodzącej z Ameryki Południowej i Środkowej. Były one hodowane na szeroką skalę przez wczesne cywilizacje mezoamerykańskie – ślady napojów czekoladowych odkryto w ruinach olmeckich pochodzących z ok. 1750 roku p.n.e. – a do Europy sprowadzili je Hiszpanie. Już w połowie XVIII wieku kakao stało się tu ogromnie popularne jako gorący napój, składnik potraw, a nawet jako lekarstwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_COFFEE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kawę hoduje się w ponad 70 krajach, zaś gorzki napój, jaki się z niej produkuje, spożywany jest na całym świecie. Podobnie jak kakao czy tytoń stanowi on stymulant – przyczyną tego jest wysoka zawartość kofeiny, antagonisty adenozyny. Według legend historia kawy rozpoczęła się, gdy Kaldi, Etiopczyk żyjący w IX wieku, zauważył, że jego kozy nabierają żwawości po przeżuciu ziaren z dzikiego krzewu kawowca. Jest to zapewne jedynie historia, wiadomo jednak, że już w XV wieku ziarna kawy wypalano, mielono i wykorzystywano do robienia napoju w całej Arabii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_COPPER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Miedź, plastyczny metal o wysokim przewodnictwie cieplnym i elektrycznym, wykorzystywana jest przez ludzi od tysięcy lat – co najmniej od 8 000 roku p.n.e. (kiedy to rozpoczęła się tzw. epoka miedzi, chalkolit). Zazwyczaj jednak używano jej w stopach takich jak brąz, spiż czy miedzionikiel, które bez wyjątku są dużo wytrzymalsze i mocniejsze, dzięki czemu nadają się do produkcji na przykład pancerzy oraz mieczy. Sama miedź ma jednak również nieco przydatnych właściwości, z których dość ważnym jest fakt, że ludzie potrzebują jej śladowych ilości w diecie, by uniknąć kilku wyjątkowo niemiłych schorzeń.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_COSMETICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kosmetyki pojawiły się w użytku około 6000 lat temu, wśród praktycznie wszystkich cywilizacji. W ten czy inny sposób – rytualny, religijny, matrymonialny czy artystyczny – stały się nieodzowną częścią ludzkiej codzienności. Nie przeszkodziły im nawet liczne fale sprzeciwu wobec ich używania, jak w starożytnym Rzymie (potępiano za nie na przykład próżną Kleopatrę) czy dawnym Izraelu (którego mieszkanka, Izebel, doczekała się ognia starotestamentowej krytyki). Nawet w XX wieku społeczeństwa krzywo patrzyły na kosmetyczne środki, lecz tak zwana „epoka chłopczyc” szeroko je rozpropagowała w Ameryce i Europie, przyczyniając się do powstania wielkiego biznesu. Przemysł kosmetyczny rósł od tego czasu stabilnie, napędzany panującym po dziś dzień kultem młodości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_COTTON_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Hodowana już około siedem tysiącleci temu przez wczesną cywilizację zamieszkującą dolinę Indusu bawełna tworzy miękkie włókno, które dojrzewa w torebce nasiennej i może być łatwo zebrane. Po zrobieniu z niej przędzy można natomiast stworzyć miękką, elastyczną i lekką tkaninę doskonałą do noszenia w ciepłym klimacie. Wykorzystywana jest ona do dziś, a rocznie produkuje się jej około 27,5 miliona ton. Pomogła ona również w wybuchu rewolucji przemysłowej, gdy pod koniec XVIII wieku wynaleziono zmechanizowane kołowrotki i odziarniarki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_CRABS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Żyjące w słonej i słodkiej wodzie, ale także na lądzie, rozmaite gatunki krabów (istnieje ich ponad 800) posiadają gruby szkielet zewnętrzny i parę szczypców. Już od tysiącleci są one dla ludzi źródłem żywności, zaś dziś stanowią około 20% wszystkich łapanych, hodowanych i spożywanych skorupiaków na świecie. Żyjące wyłącznie w wodzie gatunki krabów wykorzystują feromony do zwabienia partnerów – biorąc pod uwagę, jakie są smaczne, to niezbędna do przetrwania umiejętność. Lądowe odmiany wykorzystują zaś często sygnały wizualne – samce rodzaju uca machają na przykład szczypcami, wabiąc w ten sposób samice.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_DEER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Spotykane właściwie w każdym klimacie, niezależnie od rodzaju terenu, stada zwierzyny płowej od zawsze padały łupem ludzi z włóczniami (lub, jak dziś, strzelbami), którzy polowali zarówno dla sportu, jak i z konieczności. W górnym paleolicie renifery stanowiły główne źródło mięsa dla ludzi z Cro-Magnon, w Chinach przedstawiciele gatunku homo erectus żywili się jeleniami wschodnim, zaś starożytni Celtowie polowali na jelenia szlachetnego. Ponieważ zwierzyny płowej istniało bardzo dużo (i była tak smaczna), pojawiała się również w kulturze artystycznej i heraldyce wielu cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_DIAMONDS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Tworzące się w płaszczu litosferycznym w olbrzymiej temperaturze i ciśnieniu kryształy metastabilnych alotropów węgla – znane powszechnie jako diamenty – budziły podziw i chciwość człowieka od czasów starożytnych Indii. Znajdowane w złożach bliskich powierzchni, już w IV wieku p.n.e. sprzedawane były przez liczne indyjskie osiedla, a niedługo później znalazły się w Europie. Choć nie były cięte ani polerowane – technologia, która to umożliwiała, pojawiła się dopiero pod koniec XIV wieku – stały się symbolem władzy i przywilejów. I nadal są, mimo że w laboratoriach można wyprodukować ich sztuczną odmianę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_DYES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ludzie zawsze lubili jaskrawe kolory, zaś wszelkie cywilizacje od dawien dawna wykorzystywały barwy jako symbole funkcji, rangi, statusu i przynależności. Już starożytni odkryli też, że rozmaite substancje – rośliny, minerały oraz materiały pochodzenia zwierzęcego – można wykorzystać do stworzenia barwników, które pozwalają otrzymywać te jaskrawe kolory... I tak od jakichś 37 tysięcy lat zabarwiają tkaniny, farby, a także własną skórę oraz włosy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_FISH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Bogate w białka, tłuszcze i minerały ryby stanowiły element diety człowieka od epoki paleolitu, czyli od około 40 tysięcy lat. Badanie warstw wyrzuconych skorup, gór ości, malowideł skalnych i analiza człowieka z Tianyuan wykazują, że ryby słodkowodne były regularnie spożywane przez prehistoryczne ludy pierwotne. W miarę rozwoju technologii natomiast, zwłaszcza w zakresie transportu morskiego, ryby i wszystko, co od nich pochodzi, stały się jeszcze bardziej dostępne dla cywilizacji. Do tego stopnia, że aktualnie nadmierny połów grozi zdziesiątkowaniem całych gatunków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_FURS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Homo sapiens zakładali na siebie skóry innych ssaków od czasów, gdy zawędrowali na tereny o chłodniejszym klimacie, czyli około 125 tysięcy lat temu. Gdy wynaleziono tkaniny wełniane i flanelowe, które były o wiele bardziej wytrzymałe i łatwiejsze w czyszczeniu, noszenie futer stało się najwyżej pozą. Mimo to w XVIII i XIX wieku na liczne gatunki polowano tak często, że stanęły na skraju wyginięcia – bobry, lisy, norki, foki... lista jest długa. Inne z kolei hodowano w niewoli – gronostaje, sobole, szynszyle itd. – a następnie zabijano dla futer. Handel futrami (którym trudniła się np. Hudson's Bay Company) pozwolił wzbogacić się niejednemu człowiekowi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_GYPSUM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Twardy, lecz stosunkowo łatwo poddający się obróbce gips to będący siarczanem i ewaporatem minerał, którego złoża znajdują się pośród skał osadowych. Drobnoziarnista biała lub lekko zabarwiona odmiana gipsu – alabaster – wykorzystywana była do tworzenia rzeźb i pomników przez starożytnych Egipcjan, Mezopotamczyków, Rzymian, a także średniowiecznych Bizantyjczyków oraz Anglików. Gips jest stosunkowo pospolitym materiałem, który można zmielić na proszek i stosować jako nawóz, do produkcji tynku, a nawet produkcji żywności (np. chleba, piwa i miodu) oraz szamponów i kremów. Niewiele rzeczy tak bardzo przydaje się cywilizacjom, jak właśnie gips.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_HORSES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Koń to jeden z dwóch ocalałych podgatunków Equus ferus oraz jedno z pierwszych udomowionych przez człowieka zwierząt – nastąpiło to około 3500 r. p.n.e. w Azji Środkowej. Zupełnie jakby zwierzęta te bardzo przydawały się do podróżowania i polowania, które tak lubili starożytni... Ogólnie rzecz biorąc, czy to jako zwierzę robocze, wierzchowiec bojowy, towarzysz podróży, czy, czasami, źródło pożywienia, koń jest chyba najważniejszym w historii udomowionym zwierzęciem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_INCENSE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kadzidło, na temat którego uważa się, że ma właściwości lecznicze i mistyczne, to dowolny materiał – zazwyczaj jakaś część rośliny – wydzielający przy spalaniu aromatyczny dym. Wiadomo, że było ono powszechnie wykorzystywane zarówno w starożytnym Egipcie, jak i Indiach już w roku 3300 p.n.e. Mieszkańcy Indii używali go nie tylko w ceremoniach religijnych, lecz również w domach, by zamaskować charakterystyczny zapach ludzkiej ciżby, Egipcjanie zaś korzystali z niego do stłumienia odoru rozkładających się mumii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_IRON_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pod względem masy najpospolitszy na ziemi pierwiastek, żelazo, ma liczbę atomową 26, jest dość kowalny po podgrzaniu... i całkiem przydatny. Podczas wykopalisk prowadzonych w Gerzech w Egipcie odkryto żelazne paciorki pochodzące aż z około 3500 roku p.n.e. Żelazo okazało się też użyteczne przy produkcji wszelkich przedmiotów niezbędnych wczesnym cywilizacjom – garnków, zawiasów, narzędzi i ostrej broni, którą można kłuć przeciwników.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_IVORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kość słoniowa, jak nazywa się zbiorowo zęby i kły rozmaitych gatunków – słoni, wielorybów, hipopotamów, morsów i tym podobnych – dzięki swojej atrakcyjności i wytrzymałości stała się (a przynajmniej dopóki plastik nie okazał się w wielu kategoriach lepszy) jednym z najcenniejszych towarów w historii cywilizacji. Grecy, Rzymianie i Chińczycy cenili ją sobie ze względu na możliwość robienia z niej trwałych ozdób, statuetek, pucharów, utensyliów, a nawet sztucznych zębów. Niestety, spowodowało to, że polowania doprowadziły wiele zwierząt na skraj wymarcia. Na przykład tylko w roku 1831 zapotrzebowanie na kość słoniową w samej Wielkiej Brytanii stało się przyczyną śmierci ponad 4000 słoni.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_JADE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W mongolskiej kulturze Hongshan i chińskiej Liangzhu, około 3500 lat p.n.e., jadeit wykorzystywano zarówno w celach użytkowych, jak i ceremonialnych. Powierzchniowe złoża tego minerału pozwalały na łatwe wydobycie w obu regionach. Jadeit wykorzystywano również w Indiach i Korei, lecz miało to miejsce później. W jeszcze późniejszych czasach natomiast elita prekolumbijskiej Mezoameryki ceniła go sobie ze względu na symbolikę istotną dla rytuałów religijnych. Co więcej, do dziś nie stracił on nic ze swego powabu i nadal jest chętnie wykorzystywany przez rzemieślników oraz artystów ze względu na połysk i łatwość rzeźbienia, dzięki czemu można w nim tworzyć niemal dowolne kształty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_JEANS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Dżinsy wynalezione przez Jacoba Davisa i Leviego Straussa w 1873 r. zrodziły się z zapotrzebowania na wytrzymałe spodnie podczas kalifornijskiej gorączki złota.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_MARBLE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Starożytni uważali marmur za materiał budowlany, który jest zarówno wytrzymały, jak i piękny, trwalszy od piaskowca, lecz łatwiejszy w wydobyciu niż granit. Kategoryzowano go według koloru oraz miejsca pochodzenia i stał się on kulturowym standardem tradycji oraz dobrego smaku. Wysoko cenili go sobie Grecy i Rzymianie – wykorzystywali go m.in. rzeźbiarze i inżynierowie, gdy chcieli stworzyć coś, co przetrwa próbę czasu. Dziś używa się w takich celach betonu... Jest mniej wytrzymały, lecz o wiele tańszy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_MERCURY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Rtęć, zwana też żywym srebrem, to jeden z dwóch pierwiastków, który pozostaje płynny w temperaturach i ciśnieniu, z jakim mamy zazwyczaj do czynienia. Choć znana jest od stuleci, stanowiła zazwyczaj raczej ciekawostkę – w Chinach i Tybecie uważano, że przedłuża życie oraz poprawia zdrowie, Grecy dodawali ją do maści, a Rzymianie do kosmetyków. I wszyscy byliby prawdopodobnie w szoku, gdyby dowiedzieli się o jej poważnej szkodliwości. Dopiero podczas rewolucji naukowej okazała się przydatna do budowy termometrów, barometrów, manometrów, ciśnieniomierzy, przełączników rtęciowych, a także rozmaitych innych urządzeń.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_NITER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nitryt, znany powszechniej jako saletra, to mineralna forma azotanu potasu. Choć znany był od tysiącleci, zyskał na znaczeniu dopiero po tym, jak Chińczycy odkryli w połowie I wieku naszej ery, że można wymieszać go z siarką i stworzyć w ten sposób proch strzelniczy – bardzo przydatny do produkcji fajerwerków i wysadzania rzeczy w powietrze. Nitryt znajduje też zastosowanie jako nawóz oraz konserwant żywności, o tym jednak pamięta już niewiele osób.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_OIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Można powiedzieć, że ropa naftowa to smar dla kół współczesnej cywilizacji. Przez stulecia przed odkryciem silnika spalinowego wykorzystywano ją do rozpalania ognia, jako lubrykantu, a także do produkcji asfaltu. Już w 347 roku naszej ery wydobywano ją w Chinach za pomocą wywiercanych bambusami szybów. Dopiero jednak w roku 1847, kiedy to James Young odkrył metodę destylacji nafty z ropy, jej wydobycie rozwinęło się w kwitnący przemysł. Odkrycie metod przetwarzania ropy na benzynę natomiast jeszcze bardziej zwiększyło opłacalność odwiertów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_PEARLS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Składająca się z koncentrycznych warstw węglanu wapnia perła tworzona jest przez ostrygę wokół drobinek drażniących jej miękkie tkanki wewnętrzne. Niektórzy ludzie uważają, że te małe powleczone podrażnienia wyglądają bardzo atrakcyjnie, w związku z czym od stuleci osiągają one wysokie ceny. Poławiacze z oceanów Spokojnego i Indyjskiego od co najmniej szóstego stulecia p.n.e. wydobywają perły z głębin, by służyły jako biżuteria, ozdoba ubrań lub klejnoty w koronach i tronach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_PERFUME_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wonne olejki zmieszane z rozpuszczalnikami i utrwalaczami od mileniów towarzyszą cywilizowanym ludzkim kulturom, albowiem człowiekowi zdarza się śmierdzieć. Starodawne zapiski i odkrycia współczesnych archeologów potwierdzają istnienie perfum tworzonych w najróżniejsze sposoby (z roślin, zwierzęcych ciał, czasem również minerałów), od kiedy tylko powstały pierwsze ludzkie osady. Współczesny przemysł perfumerski, którego korzenie sięgają XIV-wiecznej Arabii i Francji, poszerzył wachlarz aromatów o feerię nowych kombinacji. Może gdyby oni wiedzieli, że używanie perfum może prowadzić do ataków astmy, alergicznych reakcji skóry, bólów głowy czy też nudności, przemyśleliby swoje postępowanie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_RICE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ryż stanowi podstawę diety ponad połowy zamieszkującej Ziemię ludzkości, zwłaszcza w Azji. Chińska legenda przypisuje pierwszą hodowlę ryżu Shennongowi, który „odkrył” rolnictwo. Niezależnie od tego, ile kryje się w tym prawdy, wiadomo, że również starożytni Egipcjanie uprawiali i eksportowali ryż, zaś duże jego ilości znaleziono w rzymskich obozach pochodzących z I wieku n.e. Pozostaje on też ważnym orężem w walce z głodem na świecie, a poziom jego produkcji stale rośnie. W 1960 roku produkowano go rocznie około 200 milionów ton, zaś w 2000 – już około 600 milionów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_SALT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wykorzystywana do konserwacji żywności i przyprawiania potraw sól jest również niezbędna do życia zwierząt. Najwcześniejsze dowody na przetwarzanie soli liczą sobie sześć tysiącleci – z tego okresu właśnie pochodzą ruiny solanek znalezione w Rumunii i Chinach. Minerał ten można wydobywać lub pozyskiwać poprzez odparowywanie morskiej wody i oba te procesy są na tyle proste, by mogli opanować je nawet niepiśmienni barbarzyńcy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_SHEEP_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Owca domowa pochodzi najprawdopodobniej od dzikich muflonów, jakie żyją w Europie i Azji. Pasterstwo to najstarszy udokumentowany zawód – pierwsze wzmianki o nim pochodzą sprzed 5000 lat, z Azji Mniejszej. Ludzie i ich psy chronili owce przez drapieżnikami, by wioska mogła cieszyć się wełną i baraniną – jedno i drugie było bowiem niezbędne do rozwoju starożytnych cywilizacji mezopotamskich. Praktyka wypasania owiec rozprzestrzeniła się jednak też w Europie, Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie. Dziś istnieje ponad 200 odmian owiec, a każdą hoduje się ze względu na konkretną właściwość: odporność, rozmiar, ilość i jakość wełny, dojność... lub smak.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_SHIPWRECK_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Statki toną... o czym nikt nie wie lepiej od żeglarzy. I może jeszcze poszukiwaczy skarbów, podwodnych zbieraczy bądź archeologów – słowem wszystkich, którzy usiłują przebić się w świecie, polując na artefakty (oby złote) spoczywające w zatopionych wrakach. Wrak okrętu to prawdziwy skarbiec: archeolodzy mogą go wykorzystać jako bramę do przeszłości, zbieracze skupiają się na towarach i fragmentach konstrukcji, a łowcy skarbów, pomijając romantyczne wymówki, chcą się szybko i łatwo wzbogacić. Zew zaginionych na dnie morza kosztowności wzmagał się wraz z każdym cudownym odkryciem z rodzaju wraku Nuestra Senora de Antocha (wartego ok. 450 mln. $). A przecież nadal czeka tam gdzieś tkwiący wśród pomniejszych jednostek portugalski Flor de la Mar (skarb wyceniany na ok. 2,6 miliarda dolarów).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_SILK_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Naturalne włókno białkowe, jedwab, produkowane jest przez larwy insekta w celu stworzenia kokonu. Najlepszej jakości tworzywo pochodzi z kokonów jedwabnika morwowego – odkryli to Chińczycy około 3630 roku p.n.e. (archeolodzy odkryli ciało dziecka z tego okresu owinięte w jedwabne bandaże). Według legendy tkanie jedwabiu wynalazła cesarzowa Leizu, następnie zaś za jej rządów sztuka ta rozprzestrzeniła się po Dalekim Wschodzie. Wkrótce materiał powędrował też Jedwabnym Szlakiem i stał się najbardziej znanym towarem eksportowanym przez Chiny na zachód.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_SILVER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Błyszczące i kowalne srebro od co najmniej 6000 lat kusi zarówno geologów, jak i złodziei, a jego wydobycie rozpoczęło się w Azji Mniejszej i na wielu wyspach Morza Egejskiego. Na srebrze oparta była rzymska waluta, zaś w samym cesarstwie wydobycie osiągnęło (głównie dzięki niewolnikom) niespotykane wcześniej poziomy. Również chińskie dynastie wykorzystywały srebro jako środek płatniczy oraz wybijały z niego monety, by spłacać długi zaciągnięte u potęg kolonialnych. Największa w historii kopalnia tego metalu, hiszpańska Cerro de Potosi, znajdowała się w Nowym Świecie, natomiast odkryta w Nevadzie żyła Comstock przyciągnęła do tego stanu tysiące poszukiwaczy bogactwa. A wszystko to sprawia, że Judasz Iskariota ze swoimi 30 srebrnikami wydaje się raczej żałosny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_SPICES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Przyprawy poprawiają (lub maskują) smak potrawy. Mogą być produkowane z nasion, kory, korzeni, liści, kwiatów i właściwie każdej innej części rośliny. Handel przyprawami rozwinął się w południowej Azji i na Bliskim Wschodzie około 2000 lat p.n.e., gdy ludzie odkryli, że prawidłowo spreparowane cynamon i pieprz potrafiły uczynić zepsute jedzenie jadalnym. Zaledwie kilka stuleci później handlarze przyprawami wędrowali już po całym znanym świecie, łącząc ze sobą wschód i zachód. Stały się one niemal niezbędne do życia i od tego czasu popyt na nie nie ustaje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_STONE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Według geologów kamień to „wszystkie składniki budujące skorupę ziemską”. Jego rodzaje różnią się składem – granit na przykład jest mieszanką kwarcu, skalenia potasowego, plagioklazu i biotytu. Ponieważ ze skał składa się cała powierzchnia ziemi, nie dziwi, że „cywilizowany” człowiek wykorzystuje je do budowy domów, narzędzi, broni, ozdób i przycisków do papieru już od czasu... cóż, epoki kamienia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_SUGAR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Cukier jest bardzo słodkim węglowodanem krótkołańcuchowym otrzymywanym z trzciny cukrowej (lub buraków cukrowych). Uważa się, że jako pierwsi używali go Polinezyjczycy, którzy przyprawiali nim jedzenie i napoje. To właśnie stamtąd praktyka ta trafiła do Indii, a następnie do całej Azji i Europy. W końcu cukier dotarł też na Karaiby i do obu Ameryk, gdzie, jak się okazało, trzcina rośnie bardzo dobrze... dopóki nie brak tych, którzy się nią zajmą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_TEA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wysuszone liście herbaty zalane gorącą lub wrzącą wodą to drugi najczęściej spożywany przez człowieka napój na świecie (zaraz po samej wodzie). Roślina ta pochodzi ze wschodniej i południowej Azji, zaś picie naparu z niej rozpoczęto w czasie panowania w Chinach dynastii Shang. Najprawdopodobniej miało to być lekarstwo, które wkrótce wszystkim zasmakowało. Wiele rodzajów herbaty – jak darjeeling czy odmiany zielone – ma gorzki, ściągający smak, lecz wykazuje lekkie działanie stymulujące. Przez stulecia opracowano też wiele innych jej smaków, od słodkich po kwiatowe i od orzechowych po trawiaste.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_TOBACCO_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Tytoń to wysuszone liście rośliny o tej samej nazwie należącej do rodziny Solanaceae (psiankowatych). Jest on stymulantem – zażywanie tytoniu poprzez żucie lub palenie powoduje w organizmie wydzielanie się dopaminy, która odpowiedzialna jest za uczucie przyjemności i nagrody, a która zazwyczaj wydziela się podczas jedzenia, picia i innych przyjemnych sposobów spędzania czasu. Tytoniu używali już od 1400 roku p.n.e. rdzenni mieszkańcy Ameryk dla celów społecznych i religijnych. Podobnie jak wiele innych używek, zaniesiony w świat został natomiast przez hiszpańskich badaczy około roku 1559, kiedy to sprowadzili oni z rozkazu króla Filipa II jego nasiona i liście do Europy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_TOYS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jak wie każdy rodzic, dzieci bawią się wszystkim, co popadnie – kamieniami, patykami, tekturą, papierowymi torbami, martwymi insektami itd., itp. Cywilizowane dzieci natomiast mają dostęp do cywilizowanych zabawek: lalek, klocków, żołnierzyków, drewnianej broni, rzeźbionych zwierząt i innych ciekawostek, z których wszystkie, według psychologów, służą im za przygotowanie do dorosłego życia. Pomijając koncept zabawek dla dorosłych, rekwizyty do zabaw znajdowano w grobach pochodzących jeszcze z cywilizacji doliny Indusu (ok. 3010 r. p.n.e.) i mezopotamskich miast-państw. Wraz z oświeceniem i nowym zamysłem, jakoby dzieci powinny „cieszyć się” dzieciństwem, „zabawa” przerodziła się w prężny przemysł... i niejeden innowacyjny umysł zagarnął fortunę dzięki przypodobaniu się najmłodszym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_TRUFFLES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Trufle, rodzaj grzybów rosnących pod ziemią, są rzadkim i drogim specjałem. Ich ostry aromat i wyrazisty smak sprawiają, że w wielu potrawach z całego świata używa się ich głównie jako przyprawy. Znajdowanie trufli wymaga jednak wiele pracy – wykorzystuje się do tego specjalny gatunek świń udomowiony właśnie ze względu na naturalną zdolność do znajdowania tego grzyba. Mówi się też, że truflowe świnie o niezwykle czułym zmyśle powonienia używane są do tego celu już od czasów Imperium Rzymskiego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_URANIUM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Uran posiada 92 protony i elektrony, przy czym sześć z tych ostatnich to elektrony walencyjne. Jest srebrnobiałym, lekko radioaktywnym metalem i wykorzystywano go już w 79 roku naszej ery, nadając z jego pomocą żółtawy kolor glazurze ceramicznej. Enrico Fermi odkrył jednak bardziej złowieszcze wykorzystanie uranu. Prowadzone przez niego w 1934 roku badania doprowadziły do odkrycia rozszczepienia jądra atomowego, a w grudniu 1942 inny zespół pod kierownictwem Fermiego rozpoczął w ramach Projektu Manhattan pierwszą samopodtrzymującą się reakcję łańcuchową. W kilka lat później dzięki uranowi rozbłysło niebo nad Hiroszimą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_WHALES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wieloryby niemal wyginęły ze względu na polowania dla mięsa, tłuszczu, ambry, tranu i kości (wynika z tego, że lepiej nie być zbyt przydatną istotą dla gatunku dominującego). Ich połów komercyjny rozpoczął się w XVII wieku, lecz obecnie jest zabroniony przez liczne komisje międzynarodowe... Co nie przeszkadza jednak Norwegii, Islandii, Japonii i innym krajom wysyłać w morze okrętów wielorybniczych. Wieloryby są również często spotykane w folklorze wielu cywilizacji. No i jak można nie wspomnieć o powieści „Moby Dick” z 1851 roku?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_WHEAT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wyhodowana po raz pierwszy na Żyznym Półksiężycu Bliskiego Wschodu około 8000 lat przed naszą erą pszenica jest zaskakująco wszechstronnym ziarnem: można zrobić z niego mąkę, nakarmić nim bydło i zrobić z niego piwo. Już w 5000 roku p.n.e. jej hodowla była rozpowszechniona – archeolodzy znaleźli jej ślady w Chinach, Indiach, a nawet w Anglii. Jest stosunkowo łatwa w uprawie i daje spore plony, doskonale więc nadawała się dla młodej, chciwej cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_RESOURCES_PAGE_RESOURCE_WINE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
In vino veritas – w winie prawda. Wino to napój alkoholowy robiony z owoców, miodu, ryżu i niemal wszystkiego innego – jeśli tylko fermentuje. Badania archeologiczne wykazują, że w górach Zagros wino powstawało z winogron już w okresie neolitu. Co więcej, było tak cenione, że stało się na przestrzeni dziejów kluczowe dla wielu ceremonii religijnych, świąt państwowych oraz wieczornych przyjęć wszelakich snobów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_INTRO_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Dzięki rozwojowi technologii cywilizacja staje się silniejszym, większym, mądrzejszym i groźniejszym przeciwnikiem. Dotrzymywanie kroku sąsiadom na polu technologii jest niezwykle ważne dla przetrwania cywilizacji. Choć historia zna przypadki pokonania bardziej rozwiniętych krajów przez mniej oświeconych sąsiadów, to nie zdarzają się one często – i tak jest też w Civilization VI.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ADVANCED_BALLISTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy ludzkość zaczęła wystrzeliwać rakiety, jasnym stało się, że nie obejdzie się bez rewizji wiedzy o balistyce. Loty tychże rakiet, odrzutowców, pocisków czy też statków kosmicznych wymagały o wiele dokładniejszego zrozumienia balistyki wewnętrznej, przejściowej, zewnętrznej i końcowej niż to, które udało się dotychczas osiągnąć inżynierom. Kiedy Goddard i von Braun rozpoczęli rozświetlanie niebios, do wymierzenia pocisku w konkretny skrawek gruntu potrzebowali już czegoś więcej niż tylko żyroskopu. Przy okazji istotnymi, zwłaszcza dla przyszłych kosmonautów oraz astronautów, okazały się takie sprawy jak prędkość ucieczkowa czy też zagwozdki wchodzenia w atmosferę. A w międzyczasie nowe, osiągające prędkość macha na wysokościach od 10 do 15 tysięcy metrów samoloty przemieniały specyfikę dynamiki lotu w czysto balistyczną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ADVANCED_BALLISTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Choć do balistyki nadal stosuje się newtonowską mechanikę, w przypadku rakiet i pocisków uległa ona takiemu skomplikowaniu, że matematycy zmuszeni byli wyprowadzać równania różniczkowe drugiego stopnia w celu wyliczenia kursu, oceny oporu powietrza oraz określenia momentu dotarcia do celu. Na wyniki takich obliczeń wpływała nawet grawitacja. Kiedy dołożyć do tego wystrzelenie pocisku z opóźnionym zapłonem z szybko poruszającego się samolotu, okazuje się, że tylko komputery są w stanie dojść z tym wszystkim do porządku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ADVANCED_BALLISTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Chętni do umieszczania obiektów na orbicie zmuszeni byli więc do stworzenia całkiem nowego pola badań: astrodynamiki, czyli połączenia balistyki z mechaniką ciał niebieskich. Jeżeli ktoś chciał umieścić człowieka na Księżycu (a potem sprowadzić go na Ziemię żywego), sama balistyka nie zdałaby egzaminu. Bezpieczne skoordynowanie dwóch poruszających się obiektów okazało się tak złożonym zadaniem, że w NASA stworzono na jego potrzeby komputer nawigacyjny Apollo, czyli pokładowy mikrokomputer, dzięki któremu astronauci mogli się porozumiewać przy użyciu klawiatury DSKY, aby błyskawicznie dokonywać korekt w wyliczeniach balistycznych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ADVANCED_BALLISTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Aplikacja balistyki stała się zadaniem tak złożonym, że wykroczyła poza możliwości przeciętnego człowieka.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ADVANCED_FLIGHT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W czasie drugiej wojny światowej zaczęły się pojawiać nowe formy maszyn lotniczych, dla których szlaki przecierali głównie Niemcy – choć Amerykanie i Brytyjczycy nie pozostawali daleko w tyle. Już od pierwszych napędzanych lotów najróżniejsi postępowcy proponowali stworzenie napędu odrzutowego. W 1910 r. Rumun Henri Coanda zdołał nawet opatentować prymitywną jego formę. W międzyczasie Niemcy eksperymentowali z podczepionymi do samolotów rakietami, a w 1929 r. poleciał pierwszy zaprojektowany z odrzutem aeroplan. Groza rychłej wojny zmusiła natomiast wnet grono wynalazców i inżynierów do panicznej gonitwy za autentycznym oraz nienadmiernie kosztownym odrzutowcem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ADVANCED_FLIGHT_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Pierwszy lot samolotu odrzutowego w sierpniu 1940 r. należał do włoskiego prototypowego modelu Caproni Campini N.1. Niemcy tymczasem długo trzymali swój własny projekt, Messerschmitta Me-262, w tajemnicy. Choć jego loty testowe odnosiły sukcesy już w 1941 r., na masową produkcję trzeba było czekać do połowy roku 1944, kiedy to kilka szwadronów odrzutowych Luftwaffe wzbiło się pod niebiosa, mknąc ku alianckim bombowcom. Ten pierwszy aktywny bojowo odrzutowy myśliwiec nadciągnął zbyt późno, żeby wyraźnie odmienić losy konfliktu, lecz Me-262 zebrały na koncie 542 zestrzelone wrogie maszyny. Odbudowane po wojnie siły powietrzne Czech używały potem tych odrzutowców aż do roku 1951.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ADVANCED_FLIGHT_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Mniej więcej w tym samym momencie 1944 r. Brytyjczycy wytoczyli z hangarów swój turboodrzutowiec Gloster Meteor, jedyny funkcjonalny samolot odrzutowy Aliantów, żeby skontrować grozę latających bomb V-1. Po wojnie natomiast to Ameryka stanęła w awangardzie zaawansowanej aeronautyki, wypuszczając takie ukośnoskrzydłe myśliwce jak F-86 Sabre, F-4 Phantom czy Grumman F-14A Tomcat (który zyskał sławę w Hollywoodzie dzięki filmowi „Top Gun”). W 1948 r. Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych wprowadziły do służby B-45 Tornado, swój pierwszy bombowiec odrzutowy. Po krótkim czasie obydwie superpotęgi doczekały się już mrowia obładowanych bombami odrzutowców, czekających tylko na gorętsze momenty zimnej wojny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ADVANCED_FLIGHT_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Ci, którzy planowali podbić powojenny cywilny transport lotniczy również jednak nie próżnowali. BOAC uruchomiło swoją pierwszą komercyjną linię odrzutową pomiędzy Londynem i Johannesburgiem już w 1952 r., seria katastrof z udziałem pasażerskiego de Havilland Cometa dała jednak tymczasem Boeingowi chwilę na dopracowanie swojego 707, który rozpoczął loty w 1958 r. i bardzo szybko zdominował rynek odrzutowego transportu komercyjnego. Tak właśnie odmienił się nieboskłon.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ANIMAL_HUSBANDRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Udomowienie zwierząt i selektywna hodowla niektórych egzemplarzy w celu wzmocnienia pewnych cech rasy miały swój początek mniej więcej w tym samym okresie, co rozwój samego rolnictwa. Za najwcześniej udomowione zwierzę uważa się psa, który najpewniej służyć miał na polowaniach i do obrony obozowisk (a również poprawiał stan higieny tych ostatnich, zjadając wszelkie rozrzucane przy ognisku resztki). Dowody wskazują, że to w Chinach po raz pierwszy obłaskawiono psy, rozpoczynając ich hodowlę – genetycy sądzą wręcz, że około 95% dzisiejszych ras pochodzi od zaledwie kilku wspólnych chińskich przodków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ANIMAL_HUSBANDRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W międzyczasie, w okolicach 10 000 r. p.n.e., Bliski Wschód zajmował się już hodowlą kóz i owiec. Następnie człowiek zabrał się za bydło, co prawdopodobnie nastąpiło w tym samym rejonie, jak ponownie sądzą genetycy. Potem, około 4000 r. p.n.e., stepy Eurazji wypełniły się końmi, a później dołączyło do tego grona całe mrowie wszelkiego stworzenia. Z czasem większość udomowionych zwierząt straciła swe instynkty na tyle, że nie były w stanie przetrwać samodzielnie w naturalnym środowisku. Te natomiast, które udomowić się nie dały, były odławiane przez ludzi na koniach... i z psami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ANIMAL_HUSBANDRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Jak twierdził Karol Darwin, aby udomowić zwierzę, musi ono spełniać pewne kryteria. Powinno być zdolne do spożywania mniej preferowanego przez ludzi jedzenia (jak trawa, szkodniki albo resztki). Powinno szybko dorastać, żeby wcześnie osiągnąć stan użyteczności, a także ułatwiać proces hodowli poprzez jak najczęstsze pokolenia rozpłodu. Ponadto musi wykazywać łagodny charakter (i nie gryźć ręki, która je karmi). Nie powinno natomiast łatwo wpadać w panikę... a jeśli już, w takim wypadku lepiej, żeby trzymało się blisko reszty swoich, ułatwiając ludziom lub psom obronę stada. Wreszcie przydaje się, jeśli zwierzę można wytresować lub wmówić mu, że to człowiek jest przywódcą jego gromady.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ARCHERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Łucznictwo to sposób na wykorzystanie zgromadzonej w wygiętym kiju siły sprężystości tak, aby miotać na wielkie dystanse szybkie i zaostrzone pociski. To bardzo przydatna technologia, wykorzystywana zarówno przy polowaniach na zwierzynę, jak i w starciach z istotami ludzkimi. W dzisiejszych czasach stanowi już jednak przede wszystkim metodę rekreacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ARCHERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Początki technologii łuku zaginęły w pomrokach dziejów, ale ocenia się, że należy ich szukać w paleolicie (zakończonym około 10 000 lat p.n.e.), choć archeologowie znajdowali w Afryce podobne do grotów kamienne fragmenty datowane nawet na 60 000 lat wstecz. Praktycznie każda z wczesnych cywilizacji wykorzystywała łuki oraz strzały. Wiadomo, że były używane w sztuce wojennej przeddynastycznego Egiptu, a kilka rozwiniętych klasycznych cywilizacji, jak Asyryjczycy, Persowie, Partowie, Hindusi, Koreańczycy, Chińczycy i Japończycy, wystawiało w swoich armiach obszerne kontyngenty łuczników.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ARCHERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Dziedzina łucznictwa wciąż cieszyła się dalszymi technologicznymi postępami. Łuk kompozytowy, czyli laminat drewna i rogu, rozprzestrzenił się z Azji na Arabię, Północną Afrykę, a nawet Europę. Angielski długi łuk, idealnie sprawdzający się przy kłusowaniu na królewskie jelenie, udowodnił swą przydatność w bitwach pod Sluys i Crecy, zanim stał się narzędziem rzezi kwiatu francuskiego rycerstwa pod Agincourt. Wkrótce pojawił się specyficznie wygięty model łuku z lekko profilowanymi na krańcach ramionami, zapewniając większą moc i zasięg bez utrudniania naciągu. Skomplikowany łuk bloczkowy dodał kółka oraz kabel dodatkowo zwiększające napięcie cięciwy. W końcu nastał natomiast czas kusz – urządzeń tak prostych i niewymagających, że mógł ich używać każdy – które stworzyli Chińczycy podczas swego okresu Walczących Królestw i które po paru stuleciach doskonale przyjęły się w Europie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ARCHERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Nadejście kuszy, a potem dodatkowo broni palnej, oznaczało zmierzch łucznictwa, zarówno w myślistwie, jak i, a nawet przede wszystkim, w wojaczce. W końcu po co spędzać lata na kształceniu zabójczego łucznika, skoro po byle kilku tygodniach można mieć względnie skutecznego muszkietera?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ASTROLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Obecnie nazywana „pseudonauką”, astrologia oparta jest na założeniu istnienia jakiegoś rodzaju powiązania pomiędzy ciałami niebieskimi a fenomenami i wydarzeniami na naszej małej planecie. Konstelacje, Księżyc, komety, Słońce i planety (te, które było widać z Ziemi) przypisywano bogom i wierzono, że posiadają w związku z tym wpływ na fizyczny wszechświat. Jeśli pewna planeta albo gromada gwiazd pojawiała się co roku akurat na czas zbiorów, ludzie w końcu uznawali, że to właśnie ten obiekt zarządza plonami. A może gdyby poświęcić kozę w dniu, kiedy się pojawia, pobłogosławiłoby się nadchodzące sianokosy...?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ASTROLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Większość prymitywnych cywilizacji przywiązywała do tych nonsensów wielką wagę, co przyczyniło się do pewnych technologicznych postępów. Hindusi, Chińczycy i Majowie kreowali rozbudowane kalendarze w celu śledzenia niebiańskich wydarzeń, a stojące głazy Stonehenge mogły zostać ustawione właśnie dla celów astrologicznych. Przemieszanie helleńskiej astrologii z babilońską astronomią dało natomiast początek licznym matematycznym zasadom. Chińska astrologia kwitła zwłaszcza za czasów dynastii Han, rodząc kilka tradycyjnych kulturowych koncepcji: dychotomię yin-yang, pięć żywiołów, filozofię konfucjańską i chińskie teorie medyczne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ASTROLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W trakcie tak zwanej rewolucji naukowej astrologia wyzbyła się wielu ze swych mistyczno-religijnych aspektów, przekształcając się w astronomię. W 1543 r. Mikołaj Kopernik opublikował „De revolutionibus orbium coelestium”, postulując Słońce jako nowe centrum wszechświata zastępujące na tej pozycji Ziemię i twierdząc, że planety orbitują wokół niego tak, jak Księżyc okrąża nasz glob. A skoro wszystkie niebiańskie obiekty nie krążyły wokół naszej planety, to czemu miałyby wpływać na nasze życie? W okresie oświecenia astrologia utraciła ostatecznie resztki poparcia, a czołowi myśliciele wyklęli ją jako infantylną i niepoważną. Pozostały już tylko stawiające horoskopy starsze panie i okazyjne powroty New Age, dzięki którym astrologia nadal wypływa na powierzchnię masowej kultury.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ASTRONOMY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeśli dość długo wpatrywać się w niebo, w końcu dostrzega się astronomię (albo, przy mniejszych predyspozycjach umysłowych, astrologię, ale to dygresja). Aż do renesansu astronomia jako dziedzina badania obiektów kosmicznych nie była specjalnie zgłębiana, a nawet nie była nauką... dopóki Mikołaj Kopernik nie opublikował swojej heliocentrycznej teorii w roku 1543. Jego dzieło zostało później obronione, poprawione i rozbudowane przez Galileusza dzięki nowej, cudownej zabawce zwanej teleskopem. Jedna z kluczowych postaci „naukowej rewolucji”, Johannes Kepler, opracował następnie matematyczny system, który pozwalał wytyczać ruchy planet, a kilka dekad później Newton wpadł na trop szczegółowej mechaniki tego procesu, rozwijając swoje teorie dynamiki ciał niebieskich oraz praw grawitacji przy użyciu wynalezionego przez siebie teleskopu zwierciadlanego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ASTRONOMY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Znaczące postępy w astronomii zwykle miały miejsce wraz z nadejściem nowej technologii: przydaje się w końcu widzieć coraz bardziej oddalone obiekty w wyższym powiększeniu lub wręcz w innych spektrach promieniowania, jeśli chce się poznać nieskończoność. Coraz lepsze teleskopy pozwoliły Williamowi Herschelowi zarówno na stworzenie szczegółowego katalogu mgławic oraz gromad, jak i na odkrycie planety Uran w 1781 r. Niemiec Friedrich Bessel zdołał natomiat w 1838 r. zmierzyć po raz pierwszy odległość od gwiazdy – układu 61 Cygni. Późniejsze spektroskop i fotografia stały się wielką siłą napędową dla astronomicznego stanu wiedzy, zwłaszcza gdy naukowcy pojęli, że inne gwiazdy posiadają podobną strukturę jak nasze Słońce, różniąc się przede wszystkim masą, temperaturą i rozmiarem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ASTRONOMY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Dopiero jednak we wczesnych latach XX wieku astronomowie zdali sobie wreszcie sprawę z tego, że nasz system stanowi część ledwie jednej galaktyki, Drogi Mlecznej, a wokół niej krąży całe mrowie innych. Wszystko to natomiast ozdobione jest wszelkiego rodzaju egzotycznymi cudami: kwazarami, pulsarami, białymi karłami, radiogalaktykami, czarnymi dziurami, gwiazdami neutronowymi itd., które odkryto dzięki wysoce wyspecjalizowanym teleskopom – niektórym nawet krążącym po orbicie Ziemi, gdzie spowodowane przez człowieka skażenie nie przeszkadza w obserwowaniu nocnego nieba.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BALLISTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Sam zamysł rzucania rzeczami nie jest nowym wynalazkiem: niektóre prymitywne kultury doprowadziły tę sztukę wręcz do perfekcji, a stojącą za tym procesem naukę zwiemy „balistyką”. Pierwszymi balistycznymi orężami były kije, kamienie i włócznie. Potem, jakieś 10 000 lat temu, popularne były łuki, a wreszcie proch strzelniczy i pęd ku zgłębianiu mechaniki wyrzutu obiektów wszystko mocno skomplikowały. Ruch, zachowanie i działanie kul, pocisków, bomb, rakiet oraz reszty niszczycielskiej rodziny stały się obiektem gorącego zainteresowania sił wojskowych, a także policyjnych całej światowej cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BALLISTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Kiedy sztuka wojenna zaczęła na szerszą skalę wykorzystywać działa, wojskowi inżynierowie zabrali się za badanie ogółu czynników (od wysokości po siłę wiatru), które mogły wpływać na tor lotu kuli po drodze do pechowego muru lub istoty ludzkiej. Wkrótce podzielono ten obszar badań na cztery podkategorie: balistykę wewnętrzną zajmującą się początkowym przyspieszeniem, przejściową dla momentu przejścia w lot beznapędowy, zewnętrzną, która obejmuje trajektorię, oraz końcową, czyli efekty kresu lotu (oby zgodne z planowanymi). Ich odkrycia i postępy, których dzięki nim dokonano, pomogły wojsku nie tylko usprawnić uzbrojenie, lecz również lepiej pojąć mnóstwo innych aspektów wojaczki (jak obszar „wojskowej balistyki ran”). Lepsze kule, lepsze bomby, lepsze ładunki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BALLISTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Odkrycia dotyczące militarnej balistyki ran przekradły się wkrótce do sfery cywilnej. Pułkownik Calvin Hooker Goddard – armijny oficer, lekarz, badacz i naukowiec śledczy – jest powszechnie uznawany za ojca dziedziny balistyki kryminalistycznej powstałej w latach 20. XX wieku. Jako pierwszy stosował on mikroskop porównawczy w celu badania zebranych z miejsc zbrodni kul, a ponadto założył, choć nie bez trudności, pierwsze biuro balistyki kryminalistycznej w Nowym Jorku. Odnoszone przez nie sukcesy przy badaniu zbrodni i chwytaniu przestępców sprawiły, że Hoover postanowił popchnąć swoje biura FBI do podobnych praktyk. Dziś ten aspekt balistyki jest właściwie jedynym, jaki zna przeciętny, tkwiący przed telewizorem zjadacz chleba.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BANKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć ludzkość już wcześniej znała „banki”, to dopiero Hammurabi ustanowił zarządzające bankowością prawa w ramach swojego słynnego kodeksu – głównie zajmowały się tym procederem osoby prywatne, które udzielały pożyczek, stosując potem różne politycznie niepoprawne metody na odzyskanie swojej inwestycji. Gdy później na zachodzie upadł jednak Rzym, wraz z nim upadła praktyka pożyczkodawstwa. Banki zniknęły z Europy aż do średniowiecza, kiedy to z otchłani niepamięci wydobyli je władcy chcący jakoś finansować swoje krwawe i kosztowne krucjaty. Żydowscy lichwiarze we Florencji jako tymczasowych stołów do dobijania targów używali wówczas ławek („banco”), skąd właśnie wzięła się późniejsza nazwa instytucji. Dopóki nie wprowadzono praw przeciw lichwiarstwu, jak na przykład te ustanowione w 1275 r. w Anglii przez Edwarda I Długonogiego (który w ten sposób mógł zagarnąć bogactwa setek straconych Żydów), nierzadko pożyczki takie były objęte stopami procentowymi rzędu 24 czy nawet 48%.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BANKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W XIV wieku zachłanne i sprytne postacie z rodzin takich jak Bardi, de Medici, Peruzzi, Gondi czy inne zaczęły zakładać stałe placówki bankowe w swoich rodzimych miastach: Florencji, Genui, Wenecji, Sienie, Rzymie i innych punktach Italii. Najstarszym nadal działającym bankiem jest Monte dei Paschi w Sienie, który funkcjonuje bez przerwy od roku 1472. Nie potrwało oczywiście długo, zanim do biznesu dołączyli rządzący miastami książęta. W 1407 r. doża Genui ufundował pierwszy państwowy bank, imienia św. Jerzego (zaprzestał on działalności w 1805 r. po inwazji Napoleona).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BANKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W międzyczasie, do momentu, gdy w Chinach nastały czasy dynastii Song, zdążyły się tam pojawić dwa rodzaje tradycyjnych instytucji finansowych: piaohao (ogólnonarodowa) i qianzhuang (lokalna), zrodzone dzięki powstaniu papierowych pieniędzy w roku 1024 w prowincji Syczuan. Choć chińskie banki skupiały się raczej na działalności komercyjnej opartej na relacjach osobistych, pojawiły się tam też niezależnie wszystkie główne funkcje europejskiej bankowości: depozyty, pożyczki, weksle, wymiana walutowa oraz transfery pieniężne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BANKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Na rozwinięcie skrzydeł bankowości międzynarodowej pozwolił świt epoki telegrafu i elektryczności, czemu przewodzili Rothschildowie. Dziś banki spełniają na ogół te same funkcje, co za czasów renesansu... i nadal całkiem nieźle się na tym bogacą (choć nie wypada już używać słowa „lichwa”).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BRONZE_WORKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Słowo „brąz” ma swoje korzenie we francuskim terminie bronze, który z kolei został zapożyczony z włoskiego bronzo, co ewoluowało ze średniowiecznego łacińskiego bronzium, przyjętego albo w postaci greckiego brontesion, albo perskiego biranj. Jakkolwiek by go nie zwać, brąz jest prostym stopem miedzi i zwykle cyny, czasami wzbogacanym odrobiną innych metali w celu zwiększenia odporności, połysku lub przewodności. Obróbka brązu pozwoliła ludziom na tworzenie najróżniejszych przydatnych rzeczy (jak miecze i patelnie), które były nie tylko odporne, ale też potrafiły cieszyć oko.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BRONZE_WORKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Najdawniejsze brązowe artefakty – najczęściej brąz arsenowy, czyli stop z metalicznym arsenem w miejsce cyny – znajdowane przez archeologów w irańskich grobowcach są datowane na piąte tysiąclecie p.n.e. Cynowy brąz dość prędko został uznany ze lepszą alternatywę od arsenu... a ponadto opary przy wytopie nie zabijały brązownika, co zawsze jest atutem. Najstarsze cyno-brązowe przedmioty (z ok. 4500 r. p.n.e.) zostały znalezione na wykopalisku Vinca w Serbii, a inne wiekowe przykłady pojawiały się w Chinach i Mezopotamii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BRONZE_WORKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Pokłady miedzi oraz cyny rzadko występują razem, więc eksportowanie cynowego urobku z wygodnie umiejscowionych płytkich kopalni stało się ważnym ekonomicznym czynnikiem w wielu miejscach: cynę wydobywaną w Kornwalii znajdowano nawet w tak odległych punktach kontynentu, jak leżąca na wschodzie basenu śródziemnomorskiego Fenicja. Poza ogólną przydatnością brąz uważano też za po prostu cenny, co wystarczyło, by nadał miano całej cywilizacyjnej epoce. W Europie potężne zbiory brązowych narzędzi odnajdowano pogrzebane nieopodal ruin lub skarbców, a w Chinach datowane od 1650 r. p.n.e. rytualne brązowe wytwory pojawiały się jako pośmiertne dobra w grobowcach królewskich rodów i szlachty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_BRONZE_WORKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Tak czy inaczej, choć brąz jest twardszy i tępi się wolniej od żelaza, trudniej go również odnaleźć oraz uformować w przydatny kształt... dlatego właśnie epoka brązu musiała wreszcie ustąpić żelazu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CARTOGRAPHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Naukowcy poświęcają niebagatelną ilość czasu debatom dotyczącym historii i długowieczności „nauki” o tworzeniu map, ponieważ już sama definicja mapy może być tematem gorącej dyskusji. Najstarszą znalezioną „mapą” jest wizerunek czegoś, co uważa się za odzwierciedlenie okolicznego terenu Catal Huyuk w Anatolii datowane na 7 tysiąclecie p.n.e. Pierwszymi tuszowymi zawijasami natomiast, które ewidentnie stanowią mapę, jest ścienne malowidło „Dom admirała”, podarowane nam ok. 1600 r. p.n.e. przez cywilizację minojską. Około IV stulecia p.n.e. Grecy i Rzymianie zajmowali się już tworzeniem bardziej mobilnych map, a gdy nastało II stulecie naszej ery, Ptolemeusz opublikował swój słynny traktat o kartografii, „Geografię”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CARTOGRAPHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W starożytnych Chinach pojawiały się mapy sięgające wiekiem dynastii Qin, natomiast u ich indyjskich sąsiadów kartografia ograniczała się najczęściej do schematów gwiazd, z których więcej pożytku mieli kapłani niż podróżnicy. W mrocznych wiekach większość Europejczyków tymczasem ledwie kojarzyła, co znajduje się za najbliższym zakrętem rzeki, o horyzoncie już nie wspominając. Arabowie za to tworzyli przecudowne atlasy, jak na przykład „Tabula Rogeriana” Muhamadda al-Idrisi z 1154 r. wskazujący znane połacie Afryki, Bliskiego Wschodu, basenu Morza Śródziemnego, Oceanu Indyjskiego, a nawet fragmenty Dalekiego Wschodu. Dzieło to utrzymało się na pozycji najdokładniejszego i najdalej sięgającego zbioru map na przestrzeni kolejnych trzech stuleci.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CARTOGRAPHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Gdy wraz z nastaniem XV stulecia świat ujrzał świt epoki odkryć, portugalscy, hiszpańscy, angielscy, holenderscy i francuscy odkrywcy oraz poszukiwacze przygód zdążyli już przywieźć na kontynent wiele rysunków wybrzeży i wysp, co pozwoliło europejskim kartografom na tworzenie przełomowych map dla tych, którzy zamierzali plądrować odległe wybrzeża. W 1492 r. Niemiec Martin Behaim wykreował już pierwszy znany ziemski globus, a w 1527 r. Portugalczyk Diego Ribera stworzył swój, wzbogacony o równik. Tam natomiast, gdzie jeszcze nie sięgnęła ich wiedza, na białych plamach, artyści umieszczali morskie bestie, syreny oraz zastępy innych mitycznych i mitologicznych istot. Choć więc mapy ich nie zawierały aż tylu szczegółów, nadrabiały ozdobnością, a na pewno były ciekawsze od tych dzisiejszych, suchych, generowanych komputerowo wizerunków opartych na zdjęciach satelitarnych, systemach czujników i fotografiach lotniczych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CASTLES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wielkie sterty kamienia – niektóre nawet w nienaruszonym (mniej więcej) stanie – górują często nad różnymi krajobrazami Europy tworzone, odkąd feudalni lordowie postanowili umocnić swoją władzę i wpływy, stawiając pierwsze mogące uchodzić za zamki umocnienia. Niektóre z nich były jedynie zimnymi i brudnymi kamiennymi kwadratami umocnień, podczas gdy inne przypominały budowle z baśni rodem, ze strzelistymi wieżami, zwieńczonymi blankami parapetami i sięgającymi do szczytów imponującymi szkarpami. Miejsca te jednak nie kojarzyły się o tyle z romantycznymi rycerskimi historiami, niewiastami w opałach, wielkimi ucztami czy odpieraniem nacierających na fosy barbarzyńców, a raczej z bardziej prozaiczną funkcją w feudalnym społeczeństwie: umacnianiem kontroli pana nad okolicznymi ziemiami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CASTLES_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Jeśli wierzyć archeologom, potrzeba tworzenia struktur obronnych wynikała bezpośrednio z akumulacji nadmiarów bogactw i zasobów, a najwcześniejsze fortyfikacje powstawały w Żyznym Półksiężycu, dolinie Indusu, Egipcie i Chinach, pomagając w trzymaniu barbarzyńców z dala od spichrza. Europa zaczęła tworzyć takie fortece z większym opóźnieniem i dopiero epoka brązu powitała powstające na tamtejszych wzgórzach forty. Wkrótce po rozpadzie Pax Romana germańskie plemiona zabrały się zaś za wznoszenie ciężkich kamiennych umocnień. Inkursje Madziarów, Wikingów i muzułmanów doprowadziły do powstania kolejnych zamków, a rozpad imperium Karolingów zainicjował prywatyzację lokalnych sił rządowych i przejęcie „przywileju” ochrony ludzi przez miejscowych ziemskich panów. Sukces Wilhelma Zdobywcy był katalizatorem długiego okresu wojen i podbojów prowadzonych przez zwaśnionych władców, a to wszystko pod znakiem zamków wyrastających na przestrzeni całej cywilizacji zachodu... aż do pojawienia się prochu strzelniczego i dział w XVII stuleciu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CASTLES_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Dokładnie w momencie, kiedy grube i strzeliste mury zamków wypadały z europejskich łask, Japonia właśnie wkraczała w swoją własną epokę budowy zamków. Ich ewolucja rozpoczęła się od drewnianych palisad stawianych przed wczesnymi daimyō, docierając wreszcie do pierwszych zamków z uzupełnianego drewnianą nadbudową kamienia. Częste więc były ich pożary, a już zwłaszcza podczas okresu Sengoku („Walczących Królestw”). W przeciwieństwie do sytuacji w Europie pojawienie się prochu wręcz zachęciło jednak Japończyków do stawiania kolejnych zamkowych umocnień, a XVI wiek powitał eksplozję zamkowego budownictwa na największą dotychczas skalę. Dobiegło to końca wraz z Restauracją Meiji i kresem tamtejszego feudalizmu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CELESTIAL_NAVIGATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niebiańska nawigacja (czy też astronawigacja, by użyć mniej artystycznego, a bardziej naukowego terminu) jest sztuką dokonywania kątowych pomiarów pomiędzy ciałem niebieskim (Słońcem, Księżycem, planetą lub odległą gwiazdą) i punktem na horyzoncie, by ocenić swoje koordynaty na globie. Trudno było przecenić taką możliwość pierwszym żeglarzom, który tracili z oczu suchy ląd – wysokość południowego Słońca nad horyzontem w porównaniu z wysokością innych obiektów dawała, na przykład, pogląd co do aktualnej szerokości geograficznej okrętu. Według podobnej zasady kątowy pomiar od Gwiazdy Polarnej i analogiczny, przeprowadzony do gwiazdy nieopodal zachodniego lub wschodniego horyzontu mógł dość precyzyjnie określić geograficzną długość, na której znajduje się obserwator.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CELESTIAL_NAVIGATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Polinezyjska nawigacja jest zapewne najlepiej znaną – a na pewno najwcześniejszą – z form astronawigacji. Tamtejsi podróżnicy zapamiętywali stan niebios dla wszystkich pór roku i potrafili przemierzać tysiące kilometrów otwartego oceanu, nie popełniając większych nawigacyjnych błędów. W średniowiecznej Europie nawigacja według gwiazd była uznawana za jedną z siedmiu mechanicznych sztuk, a pierwsze żeglarskie astrolabium użyte zostało na Morzu Śródziemnym przez muzułmańskich kupców (być może specyfika konstrukcji tego astrolabium pozwalała muzułmańskim podróżnikom na określanie kibli, czyli kierunku modłów, i wyliczania właściwego momentu na salat). W międzyczasie Chiny rozprzestrzeniły natomiast po świecie opracowany przez siebie wynalazek magnetycznego kompasu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CELESTIAL_NAVIGATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Ponieważ nawigacja za pomocą „czubka nosa” może się często marnie skończyć (na przykład wylądowaniem na mieliźnie albo zagubieniem się i śmiercią głodową), w „epoce odkryć” owe astrolabium oraz kompas święciły swoje największe triumfy, pomagając w przeprawach przez otwarte morza. Pierwsza wyprawa wokół Ziemi również je wykorzystywała jako uzupełnienie dla wrodzonego zmysłu kierunku Magellana (takowym bowiem dysponował każdy wielki admirał tamtych czasów).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CELESTIAL_NAVIGATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W końcu jednak, rzecz jasna, wynalazki takie jak radio, radar czy mapowanie satelitarne uczyniły całą procedurę o wiele łatwiejszą i o niebo bezpieczniejszą. Mimo wszystko nawet dziś żeglarze polegają na niebiosach, ufając, że utrzymają ich na kursie i z dala od zdradliwych skał.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CHEMISTRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Tak jak astrologia przeewoluowała w astronomię, tak też chemia powstała na bazie innej pseudonauki: alchemii. Alchemiczne poszukiwania obejmują cztery milenia i trzy kontynenty, co pokazuje, że nie można bagatelizować predyspozycji ludzkości do pokładania wiary w irracjonalizm... Korzeni zachodniej alchemii należy się doszukiwać w helleńskim Egipcie, gdzie Zosimos z Panapolis twierdził, że starodawni kapłani odkryli sposób na transmutację jednego metalu w drugi (na przykład ołowiu w złoto, co stało się „świętym Graalem” alchemików). Sama metoda i przepis na mieszankę składników, które miałyby doprowadzić do takiego cudu, zaginęły jednak. I choć to cokolwiek niepoważne motywacje, przez stulecia setki „naukowców” badały oraz zapisywały, kierowane nimi, chemiczne właściwości najróżniejszych metali, płynów i związków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CHEMISTRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Do czasów renesansu uczeni postanowili jednak, że transmutacja – a przynajmniej taka jej forma – jest jedynie mrzonką i poczęli porządkować wszelką wiedzę, na którą zdołali się dotąd natknąć alchemicy. Pośmiertnie opublikowana praca Jana van Helmonta z 1648 r. utworzyła pomost pomiędzy dyscyplinami chemii oraz alchemii i wywarła olbrzymi wpływ na Roberta Boyle'a, angielskiego naukowca, który opublikował „The Skeptical Chymist” („Sceptycznego chemika”) w roku 1661, tworząc podwaliny pod współczesną chemię. Ona sama osiągnęła natomiast swoje dzisiejsze, szanowane szczyty w roku 1789, kiedy to Antoine Lavoisier stworzył pracę opisującą prawo zachowania masy. W swoim „Traité Élémentaire de Chimie” opisał on skład powietrza i wody, po raz pierwszy stosując termin „tlen”. Jeśli więc Boyle jest ojcem chrzestnym chemii, to Lavoisier może być uznany za jej bezpośredniego rodziciela.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CHEMISTRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Kiedy już następne dwa stulecia wprowadziły nowy, specjalistyczny osprzęt, chemia przerodziła się w posiadającą własne teoretyczne podstawy naukę eksperymentalną. W 1803 roku John Dalton jako pierwszy wysunął propozycję teorii atomów. Wkrótce za ciosem poszły „prawa gazowe” wraz z tabelą okresową pierwiastków Dmitrija Mendelejewa i prawami termodynamiki Willarda Gibbsa. W latach 90. XIX wieku małżeństwo Curie zostało pionierami w badaniach nad radioaktywnością pierwiastków. Kiedy natomiast nastał przełom wieków, chemicy wynajdowali już, co popadło – plastiki, syntetyczne włókna, nowe leki (niektóre nawet o leczniczych właściwościach), silniejsze trucizny, potężniejsze materiały wybuchowe i mnóstwo innych rzeczy. Jak by to ujęła firma chemiczna DuPont, „lepsze życie poprzez chemię”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMBINED_ARMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od najwcześniejszych dziejów zdolniejsi wojskowi przywódcy integrowali na polach bitwy formacje piechoty, łuczników i czegokolwiek, co służyło im za kawalerię, z różnymi stopniami sukcesu. Jednak to dopiero kampanie Gustawa Adolfa, który wystawił w swoich regimentach piechoty 3-funtowe działa i połączył jednostki kawalerii z drużynami muszkieterów, ukazały prawdziwą wartość takich taktycznych koncepcji. Jeszcze w tym samym stuleciu szersze grono europejskich nacji zaczęło łączyć muszkieterów, lekką piechotę, dragonów i konną artylerię w jednolite brygady. Napoleon natomiast zrewolucjonizował wręcz dziedzinę taktyki, stosując mobilne wysunięte oddziały złożone z lekkiej kawalerii, lekkiej piechoty oraz artylerii konnej w swojej Grande Armée.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMBINED_ARMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Pomimo przerodzenia się w otchłań okopowych starć na froncie zachodnim, pierwsza wojna światowa zdołała wprowadzić do sztuki wojennej dwa nowe oręża: czołg i samolot. W kolejnych latach poprzedzających następne konflikty, różne wojskowe intelekty proponowały nowe, łączone systemy uzbrojenia dla mających powstać „wszechzbrojnych armii”. Postulowano, aby znalazły się wśród nich bliskie wsparcie artyleryjskie, wsparcie powietrzne, czołgi, a także piechota, tworzące wspomagający się wzajemnie podczas walki mechanizm. Jednym z innowatorów, którego pomysły zasłużyły na więcej uwagi, był niemiecki oficer Erwin Rommel, autor wydanej w roku 1934 książki „Gefechts-Aufgaben für Zug and Kompanie”. I tak oto udany wschodni oraz zachodni blitzkrieg przeprowadzony został przy użyciu szybkich dywizji pancernych wspieranych przez piechotę zmotoryzowaną, działa samobieżne i wyspecjalizowane pod kątem wsparcia naziemnego lotnictwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMBINED_ARMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po zwycięstwie nad Niemcami superpotęgi przyjęły połączone siły zbrojne jako swoją doktrynę (z przygotowanymi do atomowego deszczu pociskami w tle): na przykład Korpus Piechoty Morskiej USA sformalizował koncept niezależnej powietrzno-naziemnej grupy uderzeniowej w roku 1963. Wojna w Wietnamie i sowiecko-afgańska wprowadziły natomiast na pola bitew poruszające się w powietrzu jednostki i „siły specjalne”, co pozwoliło na wykonywanie precyzyjnych ofensyw na szeregu terenów nieprzystosowanych do działań konwencjonalnych zgrupowań połączonych sił.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMBUSTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Chociaż już przed XIX wiekiem inżynierowie przedstawiali pierwsze zamysły silników spalinowych – jak na przykład cylindrowo-tłokowy, napędzany gazem, wymyślony przez Jeana Josepha Étienne Lenoira w 1860 r. – aż do rozpoczęcia odwiertów na przemysłową skalę i opracowania metod rafinowania wydobytej ropy w benzynę stanowiły one co najwyżej ciekawostkę... w dodatku śmierdzącą i hałaśliwą. Nawet kiedy Siegfried Marcus zamontował w 1870 r. gazowy silnik w jednym z wiedeńskich ulicznych wózków, potencjał wynalazku przeszedł niezauważony.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMBUSTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Sprawy nabrały jednak rumieńców, kiedy projektanci z najróżniejszych państw zaczęli eksperymentować i opracowywać własne modyfikacje podstawowego silnika spalinowego. W 1879 r. Karlowi Benzowi przydzielono patent na silnik dwusuwowy, a kilka lat później przedstawił on model czterosuwowy, który postanowił montować w „automobilach”, maszynach produkowanych od roku 1886. W międzyczasie angielski majsterkowicz Edward Butler zdążył do 1884 r. wynaleźć świecę, cewkę zapłonową, iskrownik i gaźnik. Za chwilę, już w 1885 r., Gottlieb Daimler opracował natomiast turbosprężarkę, chcąc produkować szybsze wozy niż Benz. Po kolejnych kilku latach Rudolf Diesel przelicytował zaś stawkę swoim opartym na dynamice cieplnej Carnota silnikiem, znanym powszechniej jako „diesel”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMBUSTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W międzyczasie pewne gorętsze głowy montowały niewielkie spalinowe motory na ramach rowerów, by pruć na nich przez malownicze wiejskie tereny Europy. W 1894 r. firma Hildebrand & Wolfmüller jako pierwsza rozpoczęła produkcję motorradów (czyli motocykli). Prawdziwi koneserzy musieli zaś poczekać do roku 1903, kiedy to produkcję swoich motorów zaczął Harley-Davidson... a przy okazji w tym samym roku bracia Wright zamontowali silnik na lotni i wzbili maszynę w powietrze. Potem zaś Henry Ford zorientował się, jak masowo produkować spalinowe silniki i umieszczać je w tanich, sklecanych na taśmie Modelach T, co było zaraniem powstałej w 1908 r. firmy Ford Motor Company... i początkiem wielkiej miłości do nadmiernego pędu, z której cywilizacja nie otrząsnęła się do dziś.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMPOSITES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Materiałami kompozytowymi nazywamy wszystkie te, które stworzono z dwóch lub więcej tworzyw o znacznie odmiennych właściwościach fizycznych lub chemicznych. Różnią się one swoją strukturą od stopów lub związków chemicznych, w których poszczególne składniki nie zachowują swoich pierwotnych właściwości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMPOSITES_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Najwcześniejszymi przykładami kompozytów są najprawdopodobniej egipskie cegły, które wykonywano ze słomy oraz błota, czyli składników zarówno wytrzymałych, jak i tanich. Rzymianie wynaleźli cement, kolejny budowlany kompozyt, Mezopotamczycy natomiast dorzucili swoje 2 grosze około 3400 r. p.n.e., opracowując sklejkę, czyli posklejane razem dla większej wytrzymałości cienkie płachty różnego rodzaju drewna. Barbarzyńcy używali tymczasem kompozytowych łuków poskładanych z drewna, kości, rogu i jedwabiu, by wyrzynać cywilizowanych wrogów. Właśnie dzięki temu orężu Mongołowie rozprzestrzenili swoje imperium na sporą część znanego świata w XIV wieku n.e. Z kolei papier-mâché, czyli kompozyt kleju z papierem, od stuleci jest używany zarówno przez artystów, jak i inne dzieci. Z najnowszych osiągnięć w tej dziedzinie otrzymaliśmy zaś wynalezione w latach 30. XX wieku włókno szklane.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMPOSITES_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Współczesne kompozyty są tworzone wyłącznie w laboratoriach lub wyspecjalizowanych zakładach przemysłowych. W 1961 r. na przykład spleciono włókno węglowe, a już po kilku latach pojawiły się pierwsze oparte na nim kompozyty. Lata 70. i 80. podarowały nam serię przełomów w produkcji kompozytów o ultrawysokiej wadze molekularnej, co zapewniało im wyjątkową odporność na uszkodzenia i korozję, czyniąc je idealnymi na potrzeby samolotów, łodzi, samochodów oraz wielu domowych gadżetów. W połowie lat 90. natomiast produkcja materiałów kompozytowych zdominowała cały rynek materiałowy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMPOSITES_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wśród najnowszych osiągnięć na polu kompozytów wymienić można materiały hybrydowe i nanokompozyty, czyli nowe materiały tworzone na poziomie molekularnym. Te pierwsze to mieszanki komponentów organicznych z nieorganicznymi w celu naśladowania naturalnych procesów i osiągania najróżniejszych celów: zmiany wagi, wytrzymałości, przyjazności środowisku czy nawet regeneracji (wyobraźcie sobie samowyklepującą się karoserię). Badania nad nanokompozytami natomiast nadal są w powijakach, ale potencjał (przynajmniej zdaniem naukowców) jest olbrzymi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMPUTERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeśli uważa się komputer jedynie za maszynę służącą ułatwianiu obliczeń, można uznać, że towarzyszą nam one od tysiącleci – pierwszym przykładem takiego urządzenia jest bowiem liczydło, znane od około 2400 r. p.n.e. (tak naprawdę można uznać, że już same palce służyły podobnym celom, ale to stanowczo zbyt prymitywna dla nowoczesnych cywilizacji metoda). w 1235 r. niejaki Abi Bakr z Persji wynalazł mechaniczne astrolabium wraz z kalkulatorem kalendarza, a około 1620 r. do rodziny dołączył suwak logarytmiczny. Ponad 2 stulecia później natomiast, w 1876 r., lord Kelvin zaproponował swój mechaniczny kalkulator analogowy, zwany „analizatorem różnicowym”, a już pół wieku później, w latach 20. XX wieku, Vannevar Bush i inni tworzyli takie urządzenia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMPUTERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Większość ludzi postrzega jednak komputery jako urządzenia, które można programować w celu wykonywania i wyświetlania rezultatów szerokiego wachlarza zadań, co przekracza już możliwości „trochę większego kalkulatora”. Pierwowzór takich urządzeń powstał w 1833 r., wyprzedzając swoje czasy o mniej więcej sto lat, stworzony przez „ojca komputera”, Anglika Charlesa Babbage'a. Jego programowalny „komputer mechaniczny” wykorzystywał perforowane karty, drukarkę, moduł arytmetyczno-logiczny, skoki warunkowe, a nawet zintegrowaną pamięć (swego rodzaju)... które to elementy nieobce są wszystkim dzisiejszym komputerowym maniakom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMPUTERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
„Epoka komputerów” nastała niedługo po tym, jak człowiek zapanował wreszcie nad elektrycznością. Opracowane przez pioniera „komputeryzacji”, Alana Turinga (który tak naprawdę był matematykiem), zasady tej dziedziny zostały przez niego spisane w pracy z 1936 r. zatytułowanej „O liczbach obliczalnych”. W trakcie II wojny światowej różne zwaśnione kraje zabrały się za próby realizacji jego idei, wykorzystując je zarówno do łamania wrogich szyfrów, jak i zestrzeliwania samolotów. Większość inżynierów używała elektryczności oraz lamp próżniowych zamiast mechanicznych przełączników i nadawała swoim monstrualnym kreacjom takie nazwy, jak „ABC”, „Colossus” (pierwszy programowalny komputer cyfrowy) czy ENIAC, który był zdolną do wykonywania 5000 operacji dodawania lub odejmowania na sekundę pierwszą maszyną spełniającą warunki „kompletności Turinga”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_COMPUTERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Od tego czasu, dzięki wynalezieniu tranzystorów bipolarnych, zintegrowanych obwodów oraz półprzewodników, nie wspominając o wysiłkach mnóstwa majsterkowiczów, komputery stały się szybsze, bardziej kompaktowe i przedostały się chyłkiem do wszystkich ludzkich przedsięwzięć, od badań, przez produkcję, po wojnę i rozrywkę. Ukłony dla HAL-a 9000 i Skynetu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CONSTRUCTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy architekci i inżynierowie ludzkości skończą już swoje obowiązki, do pracy zabierają się wykonawcy. Gdy już wykształciliśmy rolnictwo i, tym samym, powody, by osiadać w jednym miejscu, poczęły wyrastać pierwsze chatki dla potrzebujących schronienia osadników. W miarę rozrastania się miast w epoce brązu, profesjonalni robotnicy budowlani – na początku tylko murarze i cieśle – zaczęli wypełniać swoją niszę. Ta nowa kasta wykwalifikowanych pracowników, wśród których nie brakowało niewolników, dosłownie położyła fundamenty pod cywilizację.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CONSTRUCTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Starodawne cywilizacje od czasu do czasu budowały w drewnie, choć najczęściej wykorzystywały jednak błotne cegły i kamień. Mimo że materiały te wykazują godną podziwu odporność, ich ciężar i nieporęczność sprawiają, że nie da się z nich budować bardzo wysokich struktur – o ile nie chodzi o strukturę czysto ceglaną lub kamienną o kształcie piramidy. Wszelkie inne mają w zwyczaju się przewracać przy najmniejszym wstrząsie, co dobitnie ukazała latarnia w aleksandryjskim Faros. Grecy natomiast budowali z cegieł drobniejsze projekty, ale gdy zależało im na rozmachu, jak na przykład przy Partenonie, wykorzystywali do takich budów marmur.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CONSTRUCTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Choć Rzymianie nie opracowali żadnych nowych materiałów budowlanych – jeśli nie liczyć cementu – zrewolucjonizowali procedury konstrukcyjne pod względem projektów oraz wykorzystywanego osprzętu. Łuki architektoniczne, koła wodne, tartaki i cała gama ręcznych narzędzi powstały właśnie na terenach Rzymu, gdzie budowano nie tylko akwedukty, drogi oraz mury, ale też wiele cieszących oko willi i koloseów. W międzyczasie Chińczycy i Japończycy skupili się na pracy w drewnie, opracowując np. nadproża czy poprzeczne złącza ciesielskie, by wydajniej tworzyć swoje pagody oraz pałace.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CONSTRUCTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Rewolucja przemysłowa przedstawiła konstruktorom stal – substancję wytrzymałą i odporną, za pomocą której wykonawcy mogli składać imponujące mosty, głębokie tunele, strzeliste drapacze chmur i wyniesione na filarach autostrady. Nowe źródła energii natomiast, jak elektryczność, silniki spalinowe, spawanie łukowe itd. uczyniły budownictwo branżą znacznie łatwiejszą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CURRENCY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Waluta, którą to nazwą określa się względnie bezwartościowe obiekty reprezentujące inną, faktyczną wartość, jest zmorą cywilizacji od około 2000 r. p.n.e., kiedy to w Sumerii zaczęto używać rodzaju weksla wskazującego właściciela przechowywanego w świątyniach zboża. Nie potrwało długo, zanim Egipcjanie zaadaptowali tę praktykę pod swoje własne magazyny zbożowe, żeby poszczególni właściciele mogli odebrać swoją część depozytu. Potem pojawiły się małe kawałki rzadkich metali, o wiele łatwiejsze w obsłudze i kontroli od pisemnych weksli (zwłaszcza w postaci glinianych tabliczek), reprezentujące sobą konkretne ilości różnych rzeczy, a w dodatku podlegające wymianom... lub zbieractwu. I tak bogactwo zaczęto określać liczbą posiadanych przez daną osobę metalicznych drobnostek.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CURRENCY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Upadek mezopotamskiej i śródziemnomorskiej ekonomii handlowej ujawnił jednak wkrótce, około 1100 r. p.n.e., słabość systemu obrotu walutami: miały one tylko taką wartość, jaką nadawali im odpowiedni gwaranci. Dopiero podczas odbudowy fenickiego handlu na Morzu Śródziemnym monety zaczęły wracać do łask, tym razem wspierane przez władców miast-państw Fenicji i Grecji. Większość dużych ekonomii tamtych czasów szybko zabrała się do bicia własnych monet, zwykle ze złota, srebra lub miedzi. Handel kwitł, było czym płacić podatki, rozrastała się bankowość, a ludzie mogli popadać w długi (innowacyjny koncept).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_CURRENCY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
To Chińczykom przypadło wynalezienie papierowej waluty, która początkowo przyjęła formę pisemnych zobowiązań składanych przez hurtowników z gwarancją ze strony kupca, choć przydatność takich dokumentów ograniczała się do danego regionu. Dynastia Song rozpoczęła emisję bardziej uniwersalnych papierowych pieniędzy opartych na państwowym monopolu na produkcję soli, ale kraina musiała poczekać do XIII wieku na ostateczne ustandaryzowanie tych banknotów i przemianę ich w walutę uniwersalną. W międzyczasie kraje muzułmańskie zainspirowały się tymi praktykami, ustanawiając stabilny pieniądz o wysokiej wartości (dinar). Efektem było powstanie pełnej energii, żywotnej ekonomii, a muzułmanie jako pierwsi poznali znaczenie kredytów, czeków, kont oszczędnościowych, powiernictwa, kursów wymiany i wszystkich innych cudów „nowoczesnej” ekonomii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ECONOMICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ekonomia to dziedzina pojmowania procesów „produkcji, dystrybucji i konsumpcji dóbr oraz usług”. Dawniej pojmowanie to było o wiele prostsze, gdyż na początku przedmioty zmieniały właściciela w handlu wymiennym („ja mam córkę, a ty kilka kóz, pohandlujmy”), ale nawet na wczesnych etapach istnienia waluty i merkantylizmu same założenia produkcji oraz zysków nie były nadmiernie skomplikowane. Starożytni pisarze, jak na przykład chiński Fan Li, indyjski Chanakya czy grecki Arystoteles (ten pierwszy ok. 517, pozostali ok. 350 r. p.n.e.) nakreślili podstawowe założenia popytu i podaży, monopolów, pożyczek, długów oraz polityki ekonomicznej państwa. W średniowieczu Tomasz z Akwinu i Jan Duns Szkot debatowali nad filozofią „uczciwej ceny”, a muzułmański uczony ibn Khaldun dokonał wkładu w teorię ekonomii, którą przyćmił dopiero Adam Smith, wykładając tajniki ekonomii podaży, specjalizacji siły roboczej i finansowego cyklu życiowego cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ECONOMICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Niestety, nikt poza kilkoma zakurzonymi historykami nie pamięta tych zapisków. Na ich miejsce postawiono badania Adama Smitha, uważane odtąd za fundament nowoczesnej ekonomii, z naciskiem na monumentalną pracę „Bogactwo narodów” z 1776 r. W książce tej Smith postuluje wolny rynek jako najwydajniejszą metodę na przypisywanie wartości rzeczom i usługom oraz ich dystrybucję. Co więcej, gdy osobnik zaczyna kłaść nacisk na własne finansowe potrzeby (np. kieruje się nieskrępowaną chciwością), działa w ten sposób dla dobra ogółu społeczeństwa, generując ekonomiczny wzrost i pole do inwestycji. Innymi słowy... niepohamowany kapitalizm jest najlepszą ekonomiczną podstawą dla cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ECONOMICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Jak można się spodziewać, wynurzenia Smitha nie uniknęły fali krytyki. David Ricardo argumentował w 1817 r., że interesy właścicieli ziemskich i siły roboczej są z samej swojej natury skonfliktowane i jako pierwszy udowodnił funkcjonowanie teorii przewagi komparatywnej w handlu międzynarodowym. Filozof John Stuart Mill stwierdził, że rządy winny być zobowiązane do interwencji w sprawy ekonomiczne ze względu na dwa aspekty działania rynku: przydział zasobów oraz dystrybucję przychodu, których nie dałoby się zrównoważyć w inny sposób. Dopiero jednak Karol Marks, tworząc swoje „Das Kapital: Kritik der politischen Ökonomie”, zrzucił z drzewa całe gniazdo szerszeni, gdy zaproponował laborystyczną teorię wartości. Kapitaliści i komuniści ścierają się od tamtej pory o to, kto właściwie ma rację.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_EDUCATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ludzie uczą się rzeczy, a potem wyrasta z tego cywilizacja... Edukacja w oczywisty sposób towarzyszy więc ludzkości od samego jej zarania. Przez większą część dziejów odbywała się w sposób nieformalny, gdy dzieci uczyły się od opiekunów zdolności potrzebnych im do przetrwania i dokonywania własnego wkładu w społeczność (oporządzanie domu, wyprawy łowieckie, unikanie agresorów i tym podobne). W miarę, jak plemię rosło, a wraz z nim dobrobyt, starsi wioski i kapłani mogli znaleźć chwilę na edukowanie dzieci, podczas gdy zdrowi dorośli zbierali żywność, budowali rzeczy oraz toczyli wojny. Wreszcie, gdy społeczność wystarczająco się wzbogaciła, mogła zorganizować dla ważniejszych dzieci bardziej formalne metody nauczania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_EDUCATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Kiedy myśliciele danego państwa wykraczali swoimi koncepcjami poza zwykłą, praktyczną codzienność, sięgając w rejony, których nie dało się już poznać poprzez imitację, powstawały szkoły. Do czasów Średniego Państwa egipski kler zdążył ustanowić placówki nauki czytania, pisania, matematyki, historii, nauk, medycyny, astrologii i – bo jakże inaczej – religii. W Grecji powstawały prywatne akademie dla uprzywilejowanych mieszkańców, jak na przykład ta, którą założył Atenach Platon, dając w ten sposób Europie jej pierwszą instytucję nauczania „wyższego”. Gdy sięgnąć natomiast dalej na wschód, znajdujemy Konfucjusza, który zainicjował program szkolnictwa, by nauczać swoich filozofii obok takich podstawowych zdolności jak czytanie, matematyka czy muzyka.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_EDUCATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Najczęściej to dominująca religia brała na swoje barki zadanie edukowania mas. W kulturach Mezoameryki nauczanie należało do kapłanów, „wyedukowanej” klasy, która służyła też przy okazji za doradców i sędziów narodu. Tak naprawdę jednak ich zaprojektowane pod kątem własnej kasty programy nauczania wróżenia, pisania, astrologii oraz arytmetyki służyły głównie produkcji kolejnych kapłanów. Po upadku Rzymu to Kościół katolicki stał się jedynym dystrybutorem „zatwierdzonej wiedzy” w Europie Zachodniej. W sąsiedztwie z kolei muzułmańskie szkoły kształciły najwspanialszych uczonych epoki dzięki swojemu cokolwiek bardziej tolerancyjnemu postrzeganiu rzeczywistości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_EDUCATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Nie minęło wiele czasu, zanim inne cywilizacje zrozumiały, jak istotna jest edukacja. Renesans zapoczątkował istną eksplozję nowych szkół oraz uniwersytetów, zarówno prywatnych, jak i państwowych, które wiodły ludzi przez nową epokę odkryć i oświecenia. Potem zaś pojawił się zamysł, że każdy zasługuje na edukację, a do dziś doszło do tego, że można mieć dyplom choćby za wyplatanie koszy czy psychologię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ELECTRICITY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ludzkość wiedziała o istnieniu elektryczności od chwili, kiedy pierwsza gromada neandertalczyków została porażona piorunem. Doprowadziło to zresztą do tego, że przez całe tysiąclecia pokutowała wizja tej formy elektryczności jako oznaki boskiego gniewu. Egipskie teksty z ok. 2750 r. p.n.e. wzmiankują o ludziach rażonych przez wyładowania elektrycznych węgorzy, a około 600 r. p.n.e. Tales z Miletu zaobserwował możliwość wytwarzania elektryczności statycznej poprzez pocieranie kociej sierści bursztynowymi prętami (o zdaniu kotów na ten temat nie wspominał). Greccy, rzymscy i arabscy lekarze przyglądali się jak jeden mąż odrętwiającym właściwościom elektrycznego szoku, ale samo zjawisko elektryczności pozostało niczym więcej, jak tylko naukową ciekawostką aż do XVII wieku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ELECTRICITY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W roku 1600 brytyjski dyletant, William Gilbert, przeprowadził badania porównawcze nad magnetyzmem i tą słabo pojmowaną siłą, dla której wybrał termin „electricus” (od greckiego słowa electron, czyli „bursztyn”, za pomocą której to substancji generował napięcie statyczne), czemu zawdzięczamy dzisiejszą elektryczność. Prace innych badaczy, jak von Guericke, Boyle, Gray czy du Fay popchnęły wreszcie światowego króla dyletantów, Benjamina Franklina, do „odkrycia” elektryczności za pomocą podczepionego do lecącego w burzy latawca klucza (czego lepiej tego nie próbować osobiście). Franklin nigdy nie zgłębiał wniosków swojego odkrycia, ale inni wyruszyli na poszukiwania kolejnych źródeł elektryczności. Luigi Galvani odkrył bioelektryczność, za pomocą której nerwy i komórki mięśni przekazują sobie informacje, a Alessandro Volta opracował baterię, będącą pewniejszym źródłem zasilania od pocieranych kotów. Ampere zbadał natomiast elektromagnetyzm, a Michael Faraday stworzył pierwszy elektryczny silnik w roku 1821.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ELECTRICITY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Postępy dokonane w technologii elektrycznej w drugiej połowie XIX wieku przez takie złote rączki, jak Nikola Tesla, Thomas Edison, George Westinghouse, Alexander Graham Bell czy lord Kelvin zrewolucjonizowały żywoty całego świata. Telegraf i telefon uczyniły świat znacznie mniejszym. Elektryczne oświetlenie pozwoliło ludziom funkcjonować nocami, a fonograf, radio oraz kinematografia dostarczały niewątpliwej rozrywki. Podłączenie pod prąd krzesła uważano za cokolwiek bardziej humanitarną metodę egzekucji szubrawców, gdy natomiast powstały już tłoczące energię do domostw elektrownie, oblicze cywilizacji zmieniło się nie do poznania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ENGINEERING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Inżynieria jest nauką (czy też może sztuką, jeśli w dyskusji biorą udział inżynierowie) zaprzęgającą naukę do różnorakich projektów: budynków, dróg, mostów, maszyn i innych pomocnych w życiu struktur. Sam termin nie jest zbyt precyzyjny, jeśli wziąć pod uwagę na przykład „inżynierię” oprogramowania... Pierwotnie określenie to dotyczyło natomiast wyłącznie kreowania wojennych machin. Rzymianie stosowali je też do opisywania najróżniejszych publicznych projektów konstrukcyjnych, ponieważ ich legiony nie próżnowały, budując w całym imperium drogi, mosty i umocnienia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ENGINEERING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wkrótce termin objął znaczeniem projektowanie oraz konstruowanie wszelkich monumentalnych monumentów i cudownych cudów. A dodatkowo jeszcze maszynerii, jak zawory, pompy, dyferencjały itd. W chwili, gdy wybuchła rewolucja przemysłowa, inżynierowie czaili się już w każdym zakamarku, tworząc silniki parowe (James Watt), elektryczne gadżety (Thomas Edison) i współtworząc kanały, tory kolejowe, mosty, tunele, tamy oraz drapacze chmur.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ENGINEERING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Mniej więcej w tym okresie koledże i uniwersytety zaczęły też oferować dyplomy inżynieryjne, jak ten, który przyznawał działający w USA Rensselaer Institute w 1835 r. Świat nawet się spostrzegł, gdy pojawiło się okno ku „wyższej” edukacji w inżynierii lądowej, mechanicznej, architektonicznej, wojskowej, rolniczej, strukturalnej i licznych innych obszarach praktycznej wiedzy inżynieryjnej. Pierwszy doktorat z inżynierii przyznano na uniwersytecie Yale w 1863 r. niejakiemu Josiahowi Gibbsowi (było to zresztą dopiero drugim doktoratem przyznanym w młodych wówczas Stanach Zjednoczonych).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ENGINEERING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Pojęcie „inżynierii” doczekało się wreszcie takiego szacunku wśród mas, że inne rejony wiedzy zaczęły sobie przywłaszczać tę nazwę, przez co powstała inżynieria chemiczna, inżynieria oprogramowania, bioinżynieria, inżynieria materiałowa, środowiska, aeronautyczna itd. Mimo wszystko jednak nadal prawdziwą esencją inżynieryjnych sztuk jest zaprzęganie możliwości matematyki i fizyki do projektowania budynków oraz maszyn. Jak zauważali niektórzy, inżynieria jest stosowaną metodologią rozwiązywania problemów (w przeciwieństwie do nauk w czystej formie), która znów wprowadziła (lub zaciągnęła siłą) cywilizację – na dobre albo na złe – w kolejne, XXI stulecie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_FLIGHT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od czasów renesansu ludzkość uczyła się, jak latać... a potem czasem również rozbijać. Dotyczące latania wizje Leonarda da Vinci są, rzecz jasna, powszechnie znane, ale w żadnym wypadku nie był on prekursorem takich przedsięwzięć. Od najdawniejszych czasów krążyły legendy (kto wie, część może prawdziwa) o ludziach przypinających sobie skrzydła lub inne umożliwiające unoszenie się urządzenia i próbujących wzlecieć, zwykle przez skok z czegoś wysokiego (najczęściej marnie się kończący). W średniowieczu na przykład Armen Firman dopasował sobie skrzydła z sępich piór i zeskoczył z wieży w Cordobie około 852 r., a w Chinach latawce z podpiętymi ludźmi były jedną z lubianych metod transportu. Dopiero jednak w 1783 r. bracia Montgolfier wypuścili załogowy balon na gorące powietrze i człowiek wreszcie wzleciał... by potem bezpiecznie wylądować. Balony wzięły wnet Europę szturmem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_FLIGHT_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W 1804 r. Anglik George Cayley wzbił w powietrze stałopłatowy model szybowca, a w 1853 stworzył pełnowymiarową wersję, która poniosła jego (niechętnego) woźnicę w pierwszym załogowym locie szybowym. Pięćdziesiąt lat później dwóch amerykańskich braci skonstruowało swój własny szybowiec o zaawansowanym projekcie skrzydeł, w którym zamierzali zamontować benzynowy silnik z tzw. „śmigłem”... a ponieważ nie mogli znaleźć nikogo, kto mógłby skonstruować lekki, napędzany benzyną silnik według ich specyfikacji, musieli tego dokonać sami. 17 grudnia Wrightowie wykonali cztery loty na dystansach do 279 m. W latach po przełomowym dokonaniu Wrightów nastąpiła już seria błyskawicznych postępów w technologii napędowego latania: w 1908 r. Amerykanin Glenn Hammond Curtiss przeleciał cały kilometr, a w następnym roku Francuz Louis Bleriot przemknął w powietrzu nad kanałem La Manche.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_FLIGHT_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
I wojna światowa była okresem intensywnego rozwoju technologii lotu, zwłaszcza jeśli chodzi o militaryzację sfery powietrznej w postaci myśliwców i bombowców. W latach 20. piloci regularnie latali już nad kontynentami (i wbijali się w nie), a w roku 1927 Charles Lindberg wykonał samotnie pierwszy nieprzerwany lot nad Atlantykiem. Fruwanie najwyraźniej się przyjęło.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_FUTURE_TECH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W sumie wszystko, co warto powiedzieć o „technologiach przyszłości”, zostało już powiedziane przez autorów science-fiction. Spośród tego można wybrać kilka ogólnych obszarów, w których ogół zdaje się być zgodny: prędzej czy później przełomy w medycynie rozwiążą problem raka i innych chorób, potężnie wydłużą czas życia człowieka i doprowadzą do połączenia ludzkiego mózgu z maszynami. Ludzkość wynajdzie tanie i czyste źródła energii, komputery będą się nadal kurczyć i przyspieszać, a roboty wezmą na swoje metalowe barki trudy naszej codzienności. Z jednej strony doczekamy się bardziej wciągających i realistycznych gier... a z drugiej straszliwych broni – podobno jednak nieużywanych. Odrodzą się wybite przez człowieka (albo asteroidy) gatunki. Ekologowie położą kres skażeniu i odrestaurują utracone ekosystemy. Ludzkość przekroczy granicę niebios na drodze ku nowym światom. Cywilizacja ocaleje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_GUIDANCE_SYSTEMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy technika rakietowa zdobyła już swój przyczółek w świecie, dość ważnym stało się pilnowanie kierunku przy wystrzeliwaniu zwieńczonego atomową głowicą pocisku lub wysyłaniu człowieka w kosmos. Kompas i sekstans nie spełniały już swojej roli, jeśli komuś naprawdę zależało na trafieniu w cel. Przy balistycznych eskapadach konieczne okazały się systemy naprowadzania, a ponieważ potrzebne obliczenia przerastały możliwości nędznych śmiertelników, kwestię dotarcia przesyłki do celu i na czas powierzono maszynom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_GUIDANCE_SYSTEMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Systemy naprowadzania opierają się na trzech podsystemach: wejścia, przetwarzania i wyjścia. Na wejściu znajdujemy czujniki, dane przesyłane przez złącza radiowo-satelitarne, radary, obiektywy itd. Przetwarzanie jest najczęściej dokonywane za pomocą pokładowych i zewnętrznych procesorów, które określają takie wartości, jak kurs, trajektoria, prędkość itd. Systemy wyjścia natomiast wprowadzają poprawki prędkości (poprzez pompy paliwa, funkcje silnika i chłodzenie) oraz kursu (lotkami, sterami i zmianami środka ciężkości). Ponieważ na ogół rakietę spisuje się potem na straty, systemy te mogą być dość tanimi i prostymi rozwiązaniami (może tylko poza pokładowymi procesorami).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_GUIDANCE_SYSTEMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Amerykanin Robert Goddard i niemiecka ekipa przydzielona do pracy nad rakietą V-2 zupełnie niezależnie od siebie eksperymentowali z prostymi żyroskopowymi systemami namierzania... które jakby działały. Po wojnie, kiedy USA zdobyły już pełną kolekcję około 500 niemieckich znawców aeronautyki pod zwierzchnictwem von Brauna, ich badania nad niezależnymi i odrębnymi konstrukcjami tego typu skupiły się w Caltechu, MIT i laboratoriach NASA Jet Propulsion Lab. Połączone wysiłki doprowadziły do powstania dość niepewnego systemu „Delta”, który na bieżąco oceniał różnice w pozycji na podstawie trajektorii referencyjnej. Różne problemy tego rozwiązania przezwyciężono w 1956 r., tworząc projekt zwany „Q-system”. Sprawdzał się on na tyle dobrze w pociskach nuklearnych, że w latach 60. był objęty klauzulą tajności, a nawet i dziś jest używany w wielu systemach uzbrojenia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_GUIDANCE_SYSTEMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Dopiero jednak start kosmicznego wyścigu wymusił rozwinięcie systemów naprowadzania do granic możliwości. W sierpniu 1961 r. NASA przydzieliła MIT kontrakt na zaprojektowanie mechanizmów nawigacyjno-naprowadzających dla programu Apollo – w rezultacie powstał przodek dzisiejszego systemu PEG4 („powered explicit guidance”, czyli zasilanego precyzyjnego namierzania), używanego w amerykańskim programie wahadłowców i przy większości innych misji kosmicznych. W międzyczasie, na drugim stole, armia USA przygotowywała system globalnego pozycjonowania, aby ich błyszczące rakiety międzykontynentalne zawsze wiedziały, gdzie są i dokąd lecą. GPS uległ zresztą rychłej komercjalizacji, a dziś pomaga tatusiom w bohaterskim dowożeniu rodziny do centrów handlowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_GUNPOWDER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wynalazek prochu strzelniczego zwykle przypisuje się chińskim alchemikom z czasów dynastii Tang, umiejscawiając go wśród „czterech wielkich wynalazków Chin”. Najwcześniejszą dokumentacją dotyczącą tej substancji – formuły siarki, węgla drzewnego i azotanu potasu – były zapiski eksperymentów nad eliksirem nieśmiertelności... co daje dość ironiczny efekt, jeśli się nad tym zastanowić. Chińczycy zorientowali się jednak, że proszek ten dokonuje wybuchowych zapłonów, a emitowane przy tym gazy błyskawicznie się rozszerzają pod wpływem gorąca: był to więc wprost idealny materiał na fajerwerki! Potem Chińczycy znaleźli bardziej praktyczne zastosowanie czarnego prochu, sypiąc go do prostych bomb i rakiet, którymi razili Mongołów... póki ci ostatni nie zadeptali Chin i nie pożyczyli sobie nowej broni, by częstować nią wszystkich, którzy tylko stanęli im na ich drodze na zachód.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_GUNPOWDER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Podczas gdy Mongołowie używali prochu do zastraszania napotkanych Europejczyków, Arabowie zajmowali się dopracowywaniem lepszych receptur, pozyskiwaniem czystszego azotanu i bardziej zabójczej broni palnej – zwłaszcza dział oraz prymitywnych arkebuzów. Niektóre źródła historyczne donoszą, że to Mamelucy jako pierwsi w historii użyli działa, a konkretnie przeciw Mongołom w bitwie pod Ain Jalut w roku 1260, lecz nie jest to absolutnie pewna informacja. Fakt jest natomiast taki, że najwcześniejszy opis „przenośnego działa podręcznego” pojawił się w arabskim manuskrypcie z XIV wieku. Kiedy już Arabowie darowali sobie Mongołów, wykorzystali te nowe nabytki na innych frontach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_GUNPOWDER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Dopiero jednak Europejczycy potraktowali proch jako narzędzie nieskrępowanej rzezi, nie tylko poprawiając jego formułę, dodając takie detale, jak granulowanie (czyli poprawę konsystencji i stabilności przy użyciu płynu) i czyniąc proch „bezdymnym”, ale również tworząc wielki wybór zabawek pozwalających miotać w ludzi mniejszymi i większymi kawałkami ołowiu bądź żelaza. Od czasów renesansu europejska historia wojskowości kształtowana była przez czarny proch, który zapanował nad polami walki w zaprawdę bezprecedensowy wśród technologii sposób.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_HORSEBACK_RIDING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Istnieją archeologiczne dowody na to, że około 4000 r. p.n.e. mieszkańcy basenów rzek Dniepr i Don nakładali swoim koniom wędzidła – sugeruje to stan szczęk szkieletów znajdowanych w tym regionie zwierząt... czyli najwidoczniej już wtedy jeździectwo miało się całkiem nieźle. Uważa się, że stepowe ludy Scytów mogły jako pierwsze wynaleźć strzemię i siodło, choć historykom nie udało się jeszcze zebrać dość przekonujących argumentów ku temu (badacze starożytnej Grecji twierdzą przy okazji, że Scytowie jako pierwsi kastrowali też ogiery, żeby uczynić je bardziej potulnymi i łatwiejszymi do opanowania... ale to już inna historia).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_HORSEBACK_RIDING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Konie epoki brązu były jednak dość niewielkimi, jak na dzisiejsze standardy, stworzeniami, które według niektórych nie wystarczałyby do wygodnej i dłuższej jazdy i najpewniej ciągnęły głównie wozy i rydwany. Z drugiej strony kuce Fell pochodzące od rzymskich zwierząt kawaleryjskich bez problemu dźwigają w pełni wyrośniętego człowieka, więc można przypuszczać, że kawaleria funkcjonowała na długo przed tym, jak Grecy i Rzymianie wyruszyli na bitewne pola (choć ta lekka kawaleria w żadnym wypadku nie przesądzała o losach bitwy i głównie służyła do dobijania już pokonanego wroga w czasie odwrotu).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_HORSEBACK_RIDING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Do średniowiecza ciężkozbrojni konni rycerze stali się dominującą siłą europejskiej wojennej sztuki, na Dalekim Wschodzie zaś japońscy samuraje przez całe stulecia walczyli z końskich grzbietów, choć głównie jako łucznicy. Jednostki takie stanowiły tak naprawdę najpopularniejszy rodzaj kawalerii w Azji Środkowej na przestrzeni całego tysiąclecia. Ludy Arabii natomiast dzięki swym zachwycającym rumakom szerzyły islam na Środkowym Wschodzie, w Północnej Afryce, Indiach i Europie. Sztuka jeździecka w dość dosłowny sposób odmieniała oblicze historii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_HORSEBACK_RIDING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Nie brały w tym wszystkim udziału tylko Ameryki, gdzie wymarły wszystkie rodowite końskie rasy. Jeździectwo powróciło do Ameryki Północnej dopiero dzięki europejskim odkrywcom i konkwistadorom po podróży Kolumba w roku 1493. Nie trzeba było potem długo czekać, by plemiona równin zaczęły nękać białych osadników z grzbietów nowo poznanych stworzeń.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_INDUSTRIALIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niewiele technologii (czy też, jak w tym wypadku, splotów kilku technologii), nadaje miano rewolucji i całej epoce. Uprzemysłowienie – czy też industrializacja – jest postrzegane przez uczonych jako przejście od społeczeństwa agrarnego w oparte na przemyśle, co w historii przejawiało się w postaci poważnych społeczno-ekonomicznych przewrotów. Proces ten napędzany jest dodatkowo wynajdowaniem nowej maszynerii i odkrywaniem nowych źródeł energii. Rewolucja przemysłowa, której Europa zaznała w XVIII wieku, w niespodziewane sposoby odmieniła codzienność mieszkańców kontynentu – zarówno na dobre, jak i na złe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_INDUSTRIALIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Dzięki dostępności coraz bardziej zaawansowanych maszyn i narzędzi zawody, które niegdyś zarezerwowane były dla uzdolnionych rzemieślników, straciły rację bytu wraz z nastaniem epoki linii produkcyjnych obsługiwanych przez zastępy niewykwalifikowanych robotników fabrycznych. Wyewoluowały za to nowe profesje, ludzie przeprowadzali się do miast, w których kwitły największe skupiska fabryk i węzłów komunikacyjnych... I tak stopniowo proces ten prowadził do reorganizacji światowej ekonomii z systemu opartego na samowystarczalności w strukturę produkcyjno-konsumencką. Wraz ze wzrostem płac pracowników powiększały się rynki usług i dóbr, co znów wymuszało rozwój produkcji, za którym rosły ceny oraz płace – i tak dalej w przypominającym tornado cyklu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_INDUSTRIALIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Industrializacja wiąże się również z urbanizacją, wyzyskiem (według ONZ ponad 40% pracowników na świecie stanowi tzw. „biedotę pracującą”), wzrostem złożoności instytucji, szalejącym konsumeryzmem, mieszanką kapitalizmu i komunizmu, niespotykanymi dotąd skokami demograficznymi oraz dogłębnymi przemianami wszelkich społecznych struktur, w tym nawet samej rodzinnej komórki. Akumulacja kapitału pozwala na zwiększenie inwestycji w rozwój naukowy i nowe technologie, co znów przyspiesza samą industrializację.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_INDUSTRIALIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Niektórzy postulują fakt zaistnienia drugiej rewolucji przemysłowej, umiejscawiając ją w późnych latach XIX wieku, kiedy to silnik spalinowy, elektryczność, telefonia i coraz bardziej innowacyjny sprzęt fabryczny zainicjowały nowy cykl urbanizacji, konsumeryzmu i społecznej separacji. Niektórzy wierzą nawet, że cywilizacja tu i teraz przechodzi swoją kolejną industrialną rewolucję... Wystarczy w końcu spojrzeć na zmiany, które dokonały się w ciągu ostatniego ćwierćwiecza.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_IRON_WORKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć udokumentowane przypadki używania żelaza sięgają 4000 r. p.n.e., to Hetyci jako pierwsi wydobyli rudę, przetopili ją i przerobili na oręż około 1200 r. p.n.e., rozpoczynając tym samym epokę żelaza. Mniej więcej w tym samym czasie obróbką tego materiału zajęła się Azja: znajdowano już chińskie artefakty datowane na około 600 r. p.n.e. I to z tych dwóch źródeł błyskawicznie rozprzestrzenił się po globie proceder wykorzystywania czerwonawej rudy do produkcji broni oraz narzędzi – nie licząc może Ameryk, gdzie tubylcy nadal tłukli się po głowach kamieniami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_IRON_WORKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wyróżniamy dwie metody obróbki żelaza: jedna prowadzi do powstania żelaza kutego, a druga żeliwa (żelaza lanego). Żelazo kute jest częściowo zespojonym, wytrzymałym, plastycznym, odpornym na korozję i nadającym się do spawania stopem, któremu można nadawać wszelkiego rodzaju kształty. Zdobyło ono szturmem średniowieczną Europę, zapewniając materiał nie tylko na pancerze, broń i narzędzia, ale też pręty osłaniające okna czy choćby dekoracje takich katedr, jak te w Canterbury, Winchesterze i paryskiej Notre Dame. Francuzi kształtowali z niego nawet balkony oraz poręcze schodów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_IRON_WORKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Żeliwo z kolei tworzy się, topiąc rudę żelaza i wypełniając nią formy. Jako pierwsi dokonywali tego Chińczycy, przede wszystkim chcąc wytwarzać pręty oraz belki pomagające w podtrzymywaniu ich wymyślnych pagód czy innych wysokich budowli. Żelazo lane okazało się też całkiem niezłym surowcem na groty i kule armatnie, co również nie umknęło uwadze Chińczyków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_IRON_WORKING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Na zachodzie żeliwo nie zdobyło specjalnej popularności aż do okolic XV wieku, kiedy to ta technika obróbki przeniosła się, najwyraźniej wzdłuż jedwabnego szlaku, z Azji do Europy. Europejczycy również uznali takie żelazo za wprost idealne do produkcji luf oraz kul, zarówno armatnich, jak i muszkietowych. Gdy nadeszła rewolucja przemysłowa, inżynierowie od wytrzymałości konstrukcji znaleźli kilka kreatywnych sposobów na wykorzystanie żeliwa, używając go do konstrukcji mostów i szkieletów coraz wyższych budowli.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_IRRIGATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Irygacja, jako centralny punkt rolniczych przedsięwzięć od ponad 5000 lat, stanowiła i stanowi podstawy ekonomii oraz kultury licznych cywilizacji na przestrzeni dziejów. Metody stałego nawadniania praktykowano po raz pierwszy w Mezopotamii, przepuszczając wodę przez niewielkie, połączone z rzeką lub niewielkim jeziorem kanały. W Egipcie grono faraonów dwunastej dynastii wykorzystywało oazy jako zbiorniki wodne na czas suchej pory. Starodawni Nubijczycy wynaleźli koło wodne pozwalające im przepychać wodę na pola około drugiego tysiąclecia p.n.e. W prekolumbijskiej Ameryce, Syrii, Chinach i Indiach natomiast przyjęły się irygacje tarasowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_IRRIGATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Pierwszymi znanymi z kart historii specjalistami od hydrauliki byli chińscy Sunshu Ao (VI w. p.n.e.) i Ximen Bao (V w. p.n.e.), obydwaj zajmujący się na życzenie cesarza (tego, który akurat zajmował tron) szeroko zakrojonymi projektami nawadniającymi pola w regionie Syczuan, używając do tego wód z „czterech rzecznych kręgów” windowanych i przepychanych przez kanały za pomocą napędzanych siłą ludzi lub wołów pomp łańcuchowych, co stanowiło istny cud starożytnej inżynierii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_IRRIGATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Choć nie wiadomo dokładnie, w jaki sposób nawadniano słynne Wiszące Ogrody, mogły być do tego wykorzystywane norie, które wynaleziono mniej więcej w tamtym okresie. Norią nazywa się koło z wiadrami lub dzbanami montowanymi na obwodzie. Wraz z jego obrotem napędzanym prądem wodnym, górne wiadra opróżniają się dzięki grawitacji do rynny lub kanału, a nadal kręcące się koło podsuwa potem puste wiadra do ponownego napełnienia. Całkiem sprytny, bo niezależny od siły mięśni, projekt.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_IRRIGATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Na następny kamień milowy w irygacji przyszło nam czekać tysiące lat: był to wiatrak, urządzenie stworzone tak, by pompować wodę ku górze do systemu rur lub rowów i nawadniać w ten sposób glebę. Technologia ta zdobyła szturmem Europę, generując bezprecedensowy skok populacyjny... co znów wymusiło rozwój irygacji. Ocenia się, że obecnie na świecie nawadnia się mniej więcej 600 milionów akrów ziem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_LASERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Termin „laser” jest skrótem frazy „light amplification by stimulated emission of radiation”, czyli „wzmocnienie światła przez stymulowaną emisję radiacji”, co zgrabnie opisuje charakter zjawiska. Teoria ta pojawiła się za czasów Alberta Einsteina i jego pracy z 1917 r., w której wywiódł z prawa Plancka przypuszczenia dotyczące stymulowanych emisji promieniowania elektromagnetycznego. W 1928 r. fizyk atomowy Rudolf Ladenburg potwierdził istnienie fenomenu stymulowanej emisji oraz negatywnego wchłaniania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_LASERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Zanim powstał pierwszy prawdziwy laser, amerykańscy i sowieccy naukowcy tworzyli masery, wzmacniając promieniowanie mikrofalowe w miejsce światła. Próba stworzenia „masera optycznego”, jak przyjęło się nazywać ten koncept (słowo „laser” wymyślono w 1959 r.), była więc jedynie kwestią czasu. Pierwszym funkcjonalnym laserem było urządzenie zaprezentowane w maju 1960 r. przez Hughes Research Laboratories, którego technologia pozwalała na zapis danych na nośnikach optycznych. Jeszcze w tym samym roku Irańczyk Ali Javan poprowadził międzynarodowy zespół do stworzenia pierwszego lasera gazowego wykorzystującego hel oe neon i zdolnego do ciągłego funkcjonowania w spektrum podczerwonym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_LASERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Od chwili wynalezienia tego prekursora laserów powstało wiele wyspecjalizowanych wariantów wynalazku, od stawiających na zasięg, przez moc, po wykorzystanie różnych długości fal. Lasery chemiczne, ekscymerowe, drukarkowe, oparte na ciałach stałych i światłowodowe, półprzewodnikowe i pulsacyjne. Najróżniejsze rodzaje do najróżniejszych zastosowań. Lasery przedostały się do wszelkich aspektów codzienności, od elektroniki konsumenckiej po obronę porządku publicznego i operacje wojskowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_LASERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Najbardziej zaawansowanymi przykładami laserów są prawdopodobnie urządzenia medyczne i wojskowe. W tym pierwszym przypadku laser pozwala na „bezkrwawe” operacje, jak wycinanie guzów lub zakażonych organów, zapewnia niespotykaną jeszcze dekadę temu diagnostykę i umożliwia fotobiomodulację (w laseroterapii). Jeśli zaś chodzi o wojsko, jest niezastąpiony jako metoda namierzania i naprowadzania w systemach uzbrojenia, choć jego potencjał jako bezpośredniej broni energetycznej nadal czeka na przełom (pomimo miliardów dolarów poświęconych jak dotąd na poszukiwania). Zastosowania przemysłowe oraz domowe (tak często wspominana holografia nadal czeka na swój moment) tej technologii również jednak mnożą się jak grzyby po deszczu. Byle tylko nie patrzeć bezpośrednio na światełko.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MACHINERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy ludzkość wyznaczyła sobie zadania, do których nie dało się już zmuszać zwierząt, wynaleziono maszyny. I tak, od tych pierwszych wynalazków – dźwigni, bloczka i śruby – o których rozpisywał się Archimedes, wyrosła na Ziemi cała zmechanizowana cywilizacja. Późniejsi greccy myśliciele dodali do listy pięciu prostych maszyn jeszcze klin i koło/oś (zestaw będący podstawą wszystkich innych spełniających siłowe funkcje maszyn). Heron z Aleksandrii opisał natomiast w swoim dziele „Mechanica” (ok. 50 r.) sposoby ich produkcji i użytkowania. Grecy jednakże, choć dobrze pojmowali statykę i tarcie, mieli nikłe pojęcie o dynamice.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MACHINERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
I tak, podczas tak zwanych „mrocznych” wieków, mieszkańcy najróżniejszych stron świata zaczęli opracowywać maszynerię, która wykorzystywała wypadkową dystansu i siły jako metodę produkcji energii mechanicznej. Kompletna dynamiczna teoria prostych maszyn (jak powyższe plus kilka późniejszych) została rozpracowana przez Galileusza i opublikowana w jego „Le Meccaniche” w roku 1600. Był to pierwszy – a przynajmniej pierwszy opublikowany – wgląd w fakt, że maszyny nie tyle tworzą przydatną energię, co po prostu przekształcają jeden jej typ w inny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MACHINERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Renesans cieszył się produktywnością majsterkowiczów klasy da Vinciego, di Giorgio Martiniego i Gutenberga, którzy wynajdowali wszystko: od mechanicznych młotów, przez pompy odśrodkowe, po prasę drukarską. Nastąpiła istna mechaniczna eksplozja, która stanowiła preludium do kolejnej, mającej miejsce paręset lat później, jaka stała się sercem epoki przemysłowej. Maszyny wzięły szturmem młyny i fabryki, ale dopiero jeden konkretny, rewolucyjny wynalazek – silnik parowy – diametralnie odmienił cywilizacyjny pogląd na to, czym są maszyny i do czego mogą być zdolne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MACHINERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Ten jeden rodzaj mechanizmu zrodził tysiące następców, wliczając w to silnik spalinowy, generator elektryczny oraz napęd Diesla. Dziś świat korzysta już nawet z „maszyn” bez podstawowych ruchomych komponentów... jak chociażby komputera.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MASONRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Murarstwo: „sztuka” budowania czegoś, zwykle w celach praktyczno-użytkowych (domy), choć niekoniecznie (świątynie i pałace), z kamiennych bloków, cegieł lub nawet czystego betonu, najczęściej ze spoiwem w postaci zaprawy (choć można też budować, opierając się na samym tarciu, „na sucho”).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MASONRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Starożytni Egipcjanie opanowali sztukę murarską już w czwartym tysiącleciu p.n.e., na co wskazują ich rozsiane po wzgórzach dorzecza Nilu świątynie, pałace, piramidy i inne konstrukcje z wapienia, piaskowca, granitu i bazaltu. Asyryjczykom z Żyznego Półksiężyca brakowało niestety wygodnych źródeł kamienia, lecz nadrabiali to bogatymi złożami gliny, którą suszyli na słońcu w postaci cegieł. Babilończycy również stawiali na cegły, utrzymywane razem dzięki wapienno-smolnej zaprawie. Miasto Harappa na terenach dzisiejszego Pakistanu zbudowano około 2600 r. p.n.e. właśnie z cegieł i gipsowej zaprawy (dziś znanej jako „paryski", modelarski gips).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MASONRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Rzymianie wynaleźli beton, który okazał się o wiele skuteczniejszym spoiwem dla ich kamiennych oraz marmurowych budowli... a nawet mógł służyć jako sam materiał budowlany. Ten „betonowy przełom” pozwolił im na budowanie monumentalnych konstrukcji, które nigdy nie zaistniałyby przy zastosowaniu prymitywniejszych substancji. Od 300 r. p.n.e. aż do upadku Rzymu beton pokrywał drogi, wyściełał akwedukty i trzymał w całości Koloseum (i nie tylko). Niestety tajniki murarstwa zaginęły za mrocznych wieków (jak mnóstwo innej wiedzy), wracając dopiero w wieku XIV, kiedy to Europejczycy znów sięgnęli po beton jako zaprawę dla swoich zamków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MASONRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Świat zalała betonowa fala takich rozmiarów, że termin „murarz”, czy też wówczas „mularz”, ewoluował, obejmując pracujących w betonie budowlańców (nie wspominając o powiązaniu tej profesji z pewnym wielce tajnym bractwem). Niektórzy, chcąc się odciąć od tego nowego postrzegania, kładli nacisk na to, że pracują w „prawdziwym” kamieniu, każąc się mianować kamieniarzami. Dziś ludzie ci, choć czasami biorą udział w stawianiu nowoczesnych pomników oraz innych pamiątkowych miejsc w stolicach świata, zajmują się głównie wykuwaniem nagrobków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MASS_PRODUCTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Aż do czasów rewolucji przemysłowej procedura „masowej produkcji” ograniczała się do garncarstwa (dzięki formom), zamiennych części do chińskich kusz i taśmowej produkcji książek. W renesansie jednak Wenecja zaczęła masowo produkować statki w swoim słynnym Arsenale, chcąc utrzymać kontrolę nad Morzem Śródziemnym i używając prefabrykowanych części oraz taśm produkcyjnych, których wydajność nie miała sobie równych przez następne trzy stulecia. W swojej szczytowej formie Arsenał mógł wyprodukować zdatny do żeglugi statek w ciągu zaledwie jednego dnia, a pracowało tam około dziesięciu tysięcy ludzi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MASS_PRODUCTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Tymczasem prasa drukarska zapoczątkowała erę nowego rodzaju masowej produkcji, wytwarzając za bezcen powielane teksty dla mas. Choć produkty technologii ruchomej czcionki nie prezentowały się tak elegancko i nie wytrzymywały tak długo, jak ręcznie spisywane tomy, były dość tanie i kładły mocny nacisk na jednolitą jakość wśród sporej liczby. Na innych frontach gospodarki wykorzystywano natomiast formy pozwalające na tworzenie kolekcji identycznych ceramicznych i metalowych produktów, a obsadzone setkami prządek oraz tkaczy zakłady tworzyły sterty identycznych wełnianych ubrań dla mieszkańców Anglii oraz Francji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MASS_PRODUCTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Rewolucja przemysłowa rozciągnęła produkcję masową na praktycznie wszystko – nawet produkty wynalezione dopiero po jej początku we wczesnym XIX stuleciu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MASS_PRODUCTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W 1914 r. Henry Ford zdał sobie sprawę, że poprzez stworzenie przesuwającej automobile ruchomej taśmy i przydzielenie poszczególnym pracownikom wzdłuż niej zestawu konkretnych zadań mógłby produkować pojazdy o wiele taniej i wydajniej. Czas potrzebny na wypuszczenie z fabryki Modelu T spadł nagle z 728 minut do zaledwie 98, a z czasem miał osiągnąć nawet 24 minuty. Potem okazało się natomiast, że tak jak niegdyś ludzie z uśmiechem dopłacali za masowo produkowane dobra o jednolitej jakości, tak teraz bardziej ceni się dzieła bardziej rzemieślnicze. Tak wygląda postęp...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MATHEMATICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Słowo „matematyka” pochodzi od greckiego „mathema” oznaczającego „wiedzę, naukę lub badania”. Adekwatna nazwa, jeśli wziąć pod uwagę, że mówimy o nauce nauk skoncentrowanej na ilości, pomiarach, strukturze, logice i przemianach. Według niektórych matematyka jest też sztuką sztuk, skupioną na przestrzeni, kształcie, perspektywie oraz fraktalach. Nie wspominając już nawet o jej powiązaniach z muzyką.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MATHEMATICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Czy zwać ją nauką, czy sztuką, praktycznie cały dzisiejszy świat oparty jest w pewnym stopniu o matematyczną wiedzę. Matematyka pojawiła się w chwili, gdy jakiś względnie inteligentny przodek człowieka pojął, że posiadanie czterech bananów bije na głowę byle dwa banany... i odebrał różnicę sąsiadowi przy użyciu maczugi. Sumerowie stosowali złożoną arytmetykę (manipulację liczbami), która była zarówno „dziesiątkowa” (podobnie do współczesnego systemu), jak i „sześćdziesiątkowa”. Pozostałości systemu sześćdziesiętnego przetrwały w pomiarach czasu: 60 sekund w minucie, 60 minut w godzinie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MATHEMATICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Egipcjanie tymczasem, potrzebując sposobu na opanowanie wszystkich podatków i wymian handlowych, nie mówiąc już o projektowaniu masywnych piramid oraz pomników, opracowali pisemny system liczb w okresie Średniego Państwa. Pomiędzy 600 a 300 r. p.n.e. natomiast systematyczne zgłębianie tajników matematyki rozpoczęli Grecy, dzieląc naukę na dwie sfery: arytmetykę oraz geometrię (zrozumienie kształtów i powierzchni). Co ważniejsze, odseparowali oni też matematykę od rzeczywistości, rozpoczynając badania abstrakcyjne i dokonując ewolucji koncepcji dowodów i twierdzeń, co doprowadziło do powstania twierdzenia Pitagorasa czy liczb niewymiernych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MATHEMATICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Matematyka ewoluowała dalej, stając się zmorą uczniów i studentów następnych stuleci. Muzułmańscy matematycy opracowali algebrę, a w Indiach astronomiczna szkoła Kerala odkryła nieskończone ciągi i funkcje trygonometryczne. Hindusi wynaleźli ponadto około 600 r. n.e. „zero”, nie tylko stosowane jako zapychacz pustych miejsc w wyliczeniach, jak w Egipcie, lecz także jako faktyczna wartość. Od tych czasów matematyka jako dziedzina rosła w postępie (nomen omen) iście geometrycznym...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_METAL_CASTING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Odlewanie metalu to proces, dzięki któremu rzemieślnik tworzy kilka identycznych metalowych obiektów poprzez wlewanie roztopionego surowca do formy. Najstarszym znanym nam produktem tego typu jest miedziana żaba odlana w Mezopotamii ok. 3200 r. p.n.e. Pierwsza szersza produkcja lanego żelaza (czyli żeliwa) miała miejsce w Chinach pomiędzy 800 i 700 r. p.n.e. Używano tam piaskowych form odlewniczych, a już w 233 r. p.n.e. Chińczycy cieszyli się odlewanymi w ten sposób lemieszami. Prędko zorientowali się oni też, że żeliwo przydaje się również przy masowej produkcji grotów strzał, włóczni i coraz bardziej potrzebnych armatnich kul. Najczęściej jednak starożytni odlewali z metalu ozdobną biżuterię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_METAL_CASTING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Jedną z najstarszych metod tworzenia odlewniczej formy jest technika „znikającego wosku”, której korzenie sięgają trzeciego milenium p.n.e. W trakcie tej procedury rzemieślnik tworzy woskowy duplikat obiektu, który obudowuje się formą (zwykle glinianą, bo potrzebne jest coś, czego nie stopi gorący metal). Potem wosk topi się, wypływa z formy i zastępowany jest płynnym metalem. W historii popularnymi materiałami na takie formy były piasek i glina, a dziś konstruowane są one z tworzyw sztucznych, jak plastiki i substancje lateksopodobne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_METAL_CASTING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Na zachodzie żeliwo nie przyjęło się specjalnie aż do okolic XV wieku, kiedy to, najwyraźniej dzięki jedwabnemu szlakowi, dotarło jako technologia z Azji do Europy. W 1455 r. Niemcy używali go w hydraulice zamku Dillenburg, a około roku 1500 Włoch Vannocio Biringuccio zbudował pierwszą pełnoprawną odlewnię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_METAL_CASTING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
XVIII wiek w Anglii upłynął pod znakiem popularyzacji odlewania metalu – zwłaszcza żelaza, a potem jeszcze stali. W 1709 r. Abraham Darby postawił odlewnię, w której używał piaskowych i wapiennych form do produkcji wysokiej jakości hutniczej surówki. Pięćdziesiąt lat później inny Anglik, Benjamin Huntsman, wziął procedurę na warsztat, opracowując sposób odlewania stali w tyglu. Kolejne pół wieku później A.G. Eckhardt z Soho opracował odlewanie odśrodkowe, co pozwoliło mu na tworzenie metalowych cylindrów o cienkich ścianach. Inżynierowie wymyślali coraz nowsze metody odlewnictwa, tworząc dzisiejszy świat, gdzie prawie wszystko jest z metalu. No chyba że jest akurat z plastiku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_APPRENTICESHIP_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Tradycyjnie terminami nazywa się sposoby nauczania nowych pokoleń „mistrzowskich” tajników danego rzemiosła, sztuki lub zawodu. Często były to metody bezpośrednie, wzbogacane regularnym biciem (który to zwyczaj jednak zaniknął z czasem). Okres terminu polegał na nauczaniu poprzez pracę u fachowca przez ustalony czas – na ogół od trzech do sześciu lat – aż do chwili, gdy uczeń (lub uczennica) zyskiwał/-a adekwatne zdolności zawodowe. Wszystkie te ustalenia odbywały się pod kuratelą gildii lub związku handlowego. Po ukończeniu okresu terminatorskiego zdolniejsi uczniowie zostawali czeladnikami, a jeżeli nie szczędzili sił, również i mistrzami odpowiedzialnymi za kształcenie kolejnych pokoleń terminatorów. I tak właśnie rzemiosła oraz zawody samoistnie wykształcały systemy przekazywania kompetencji kolejnym falom nowicjuszy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_APPRENTICESHIP_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Cały ten system ewoluował w trakcie późnego średniowiecza, kiedy mistrzowie cechów w wielu miastach otrzymali uprawnienia do zatrudniania młodocianych w zamian za zakwaterowanie, wyżywienie, drobną zapłatę i formalne nauczanie. W ten sposób terminatorzy byli wręcz przykuwani do swoich mistrzów, tracąc niezależność na cały czas trwania terminu... było to jednak lepsze od większości innych opcji, jakie roztaczały się przed ubogimi i niepiśmiennymi młodzikami usiłującymi wywalczyć sobie niszę w społeczeństwie. W większości Europy, kiedy terminator stawał się czeladnikiem (o ile się nim stawał), otrzymywał jednocześnie wszystkie obywatelskie prawa i pełną osobistą wolność. Jeśli zaś stawał się mistrzem, mógł też liczyć na respekt oraz uznanie jako szacowny przedstawiciel społeczności.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_APPRENTICESHIP_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Większość terminatorów z okresów średniowiecza i renesansu to młodzi mężczyźni, lecz tu i tam dawało się też odnaleźć starające się o fach szwaczek, krawcowych, szewców czy też sprzedawczyń artykułów papierniczych dziewczyny. Rzecz jasna cywilizacja opiera się wręcz na wciąż dokształcanej sile roboczej, więc choć przez dużą część historii wszystkie te umiejętności były przekazywane w domach rodzinnych, nagła eksplozja populacji i odkryć technicznych, która rozpoczęła się w XV w., spowodowała gigantyczny wzrost zapotrzebowania na specjalistów, system terminatorski natomiast doskonale się sprawdzał w tej roli. Z czasem regulacje rządowe doprowadziły do rozbicia gildii, a po zapełnieniu powstałej próżni przez szkoły zawodowe młodzi pracownicy otrzymali szerszy wachlarz możliwości. Niemniej jednak do dziś wiele fachów przejawia pozostałości po systemie terminatorskim, zwłaszcza w takich obszarach jak na przykład budowlanka.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_ENGINEERING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Inżynieria wojskowa, opisywana jako „teoria i praktyka projektowania oraz budowania wojskowych obiektów, a także utrzymywania wojskowych linii transportowych i komunikacyjnych”, była sztuką znaną już rzymskim legionom, z których każdy posiadał niewielki, wyspecjalizowany korpus poświęcony nadzorowi nad budową fortyfikacji i dróg. To właśnie on budował katapulty, tarany i wieże oblężnicze, kiedy trzeba było uspokoić dowolne niepokorne miasto. Później, przez prawie pięć wieków po upadku Rzymu, inżynieria wojskowa zachodu jednak praktycznie tkwiła w miejscu. Dopiero w późnym średniowieczu potrzeba prowadzenia oblężeń ponownie zastartowała rozwój tej dziedziny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_ENGINEERING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Po wynalezieniu prochu strzelniczego wojskowi inżynierowie niezwykle się ożywili, zarówno pod względem budowy zdolnych do przyjęcia armatniego ostrzału umocnień (jedna z pierwszych innowacji: ściany z gleby działały lepiej od kamiennych, gdyż kule zapadały się w nie jedynie z pacnięciem), jak i przy opracowywaniu metod na wystarczające zbliżanie dział do fortyfikacji wroga. Pojawiły się też specjalizacje w obrębie zawodu – na przykład francuska armia wykształciła saperów, których zadaniem było wykopywanie zygzakowatych okopów podchodzących pod mury wroga w ramach ochrony piechoty i artylerii, a wszystko to pod ciągłym ostrzałem z wrogich pozycji. W armii brytyjskiej natomiast minerzy podkopywali się pod mury, by podkładać tam materiały wybuchowe... i nie cieszyli się w związku z tym długimi karierami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_ENGINEERING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W międzyczasie inżynierowie renesansu pracowali też nad nowymi typami umocnień i oręża: nawet da Vinci dołączył do tego trendu ze swoimi przedziwnymi militarnymi wymysłami. Bardziej od niego praktyczni inżynierowie, jak francuski marszałek Sébastien Le Prestre de Vauban (1633–1707 r.) opracowywali nowe rodzaje fortów i nowe taktyki ich zdobywania, by wspierać swoje stronnictwa podczas militarnych eskapad Ludwika XIV. W krótkich okienkach pokoju skupiali się natomiast na umacnianiu granic, budowie dróg i mostów oraz ich konserwacji, by ułatwiać ruchy wojsk. XIX wiek wraz z wynalazkiem telegrafu zrzucił im też na barki zadanie dbania o linie komunikacji oraz dowodzenia. Kiedy nadeszła I wojna światowa, inżynierowie wojskowi byli już kluczowym elementem nowoczesnej sztuki wojennej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_SCIENCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nauki militarne zajmują się teorią i zastosowaniem „siły zorganizowanego przymusu” zarówno w rękach swoich, jak i wroga. Aż do końca II wojny światowej, kiedy świt broni atomowej przekreślił sporo ich założeń, termin ten zawsze był pisany po angielsku wielkimi literami i uważano go za akademicką dziedzinę stawianą na równi z fizyką, filozofią czy naukami politycznymi. Główną różnicę zauważył jednak Clausewitz, stwierdzając, że „w przeciwieństwie do innych nauk i sztuk, w sztuce wojennej obiekt reaguje”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_SCIENCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Choć już wcześniej pojawiali się generałowie i pisarze tacy jak Sun Zi, Eneasz Taktyk, Miyamoto Musashi, Niccolò Machiavelli i inni, którzy koncentrowali się na wykorzystywaniu wojsk do skutecznego osiągania wyznaczonych przez cywilizację politycznych celów – czy to obrony własnych ziem, czy atakowania swoich sąsiadów – to dopiero Carl von Clausewitz, Ardant du Picq, Alfred Thayer Mahan i Helmuth von Moltke (Starszy) nadali teoriom wojskowym bardziej naukowy charakter w drugiej połowie XIX wieku. Ewolucja broni, taktyki i ogólnej technologii spowodowana amerykańską wojną secesyjną oraz konfliktem francusko-pruskim wymusiła na naukach militarnych wyjście poza obręb samego pola bitwy: na przykład von Moltke rozpisywał się szeroko na temat wykorzystania linii kolejowych i telegrafu na drodze ku zwycięstwu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_SCIENCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W ten sposób nauki militarne zaczęły obejmować wszystkie aspekty konfliktu. Ardant du Picq interesował się powiązaniami pomiędzy sprawnością bojową żołnierza a psychologią danego osobnika i grupy, natomiast Hans Delbrück sformułował teorię „strategii wycieńczenia”. Inni wojenni akademicy zgłębiali zaś kwestie logistyki, ekonomii, narodowego morale, wywiadu wojskowego, a nawet bardziej ezoterycznych militarnych przedsięwzięć. Wielka wojna stanowiła wreszcie dla generałów szansę na praktyczne wykorzystanie tych nowych teorii militarnych nauk – swoiste empiryczne eksperymentowanie nad masowymi rzeziami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_SCIENCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Zimna wojna natomiast, ze swymi strategiami wzajemnego wyniszczenia, sponsorowanym przez państwa terroryzmem oraz kompleksem militarno-industrialnym, przekształciła nauki militarne z teoretycznych rozważań w coś o wiele bardziej przerażającego i bezpośrednio dotykającego większości cywili. Potem dziedzina ta już nigdy nie wróciła do swoich dawnych, prostszych założeń.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_TACTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Aż do średniowiecza „taktyka” polegała głównie na bezpośrednim frontalnym natarciu na wroga z okazjonalnymi urozmaiceniami w postaci oflankowania wrogich linii czy wysłaniu kawalerii w celu zajęcia się niedobitkami. Nie oznacza to jednak w żadnej mierze, że nie istniały naprawdę świetnie w tym wyspecjalizowane cywilizacje: Akadowie, Asyryjczycy, Macedończycy, Rzymianie, Guptowie, dynastia Han... To między innymi dzięki nim wyewoluowało „siedem klasycznych manewrów” taktycznych: penetracja środka, atak z pozycji obronnych, oskrzydlenie pojedyncze i podwójne, atak w szyku ukośnym, pozorowany odwrót oraz podejście pośrednie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_TACTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W późnych latach IV wieku naszej ery Publius Flavius Vegetius Renatus napisał „De re Militari” nazywane przez niektórych historyków „biblią średniowiecznej sztuki wojennej”. Jedna z pięciu głównych sekcji tego dzieła skupiała się na taktykach walki polowej, kładąc duży nacisk na rolę piechoty oraz łucznictwa jako jednostek tańszych od kawalerii i zdolnych do działań na dowolnym terenie. Później pojawiło się około 200 różnych wersji tego opracowania tłumaczonych na wszystkie europejskie języki. Kontynentalna taktyka musiała jednak ulec ewolucji, kiedy okazało się, że Arabowie, Mongołowie i Turcy nie zwracają zbytniej uwagi na Vegetiusowe obiekcje wobec kawalerii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_TACTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Myśl taktyczną czekał jeszcze jeden ostry zakręt w postaci przybycia prochu strzelniczego na bitewne pola. Czarnoprochowe zmagania sięgnęły apogeum w czasie wojen napoleońskich, podczas których powstały taktyczne zasady rządzące wojną aż do nastania epoki karabinów maszynowych, drutów kolczastych, trujących gazów, czołgów oraz samolotów, które zniszczyły wszystkie prawidła wraz ze świtem I wojny światowej. Napoleońskie taktyki koncentrowały się zarówno na formacjach oraz manewrowaniu szeregami, kolumnami i kwadratami, jak również na zespoleniu piechoty, kawalerii i artylerii we wspierające się, zintegrowane zgrupowania. Sprawiało to zaiste eleganckie wrażenie...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_TACTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Nie miało jednak większego znaczenia, kiedy nadeszły dwie wojny światowe. Niemcy opanowali blitzkrieg, Brytyjczycy działania komandoskie, Amerykanie uderzenia z powietrza, a Sowieci po prostu parli przed siebie niczym walec. Na nowym, ruchomym polu bitwy stare, przyjęte taktyki musiały ustąpić feuerkampfowi (starciu ogniowemu) pomiędzy oddziałami i plutonami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MILITARY_TACTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
A wszystko to nawet nie dotyka tematu walk morskich, z których zniknęły triery, zastąpione okrętami liniowymi, drednotami czy pancernikami...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MINING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeśli nie można czegoś znaleźć na wierzchu, trzeba to wykopać. Takie jest podstawowe założenie górnictwa, jednej z najwcześniejszych i najbardziej pragmatycznych cywilizacyjnych technologii. Już w neolicie, około 4000 r. p.n.e., w Anglii oraz Francji wykopywano krzemień, a starożytni Egipcjanie wydobywali malachit z Maadi pomiędzy 2600 i 2500 r. p.n.e., używając tego twardego kamienia do zdobnictwa i garncarstwa. Najczęściej wykopywano otwarte kopalniane jamy lub płytkie szyby (sięgające maksymalnie 30 m głębokości), jak te w ateńskich kopalniach srebra w Laurium, gdzie roniło pot ponad 20 tysięcy niewolników.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MINING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
To rzymscy inżynierowie opracowali jednak metody na szerzej zakrojone i wydajniejsze wydobycie – wśród ogółu osiągnięć na tym polu budowali m.in. akwedukty, by sprowadzać wodę do kopalni, gdzie wypłukiwano nią gruz (co było swoistą wczesną formą górnictwa hydraulicznego) i oddzielano rudę od rozkruszonych skał. Rzymianie znaleźli też sposób na termiczne osłabianie i rozbijanie skał, rozpalając przy nich ogniska i roztrzaskując rozgrzany materiał poprzez polanie go wodą. Ich metody wydobywcze rozprzestrzeniły się wkrótce po świecie, który był już cały przekopywany w poszukiwaniu miedzi, żelaza, klejnotów, złota, srebra i każdego innego minerału czy kryształu, który tylko wpadł ludziom w ręce.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_MINING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W Azji i Amerykach technologie wydobycia nie rozwijały się nadmiernie aż do momentu przybycia Europejczyków wraz z wozami, na których transportowali wszelkie dobra tych ziem. W późnym średniowieczu, kiedy łatwo dostępne żyły zostały już wyczerpane, pojawiła się potrzeba rozwoju górnictwa głębinowego uskutecznianego za pomocą ręcznych narzędzi, dzięki którym można było przesuwać przodek coraz to niżej, umacniając ściany i strop drewnianymi balami. Udało się nawet wreszcie dokopać tak głęboko, że natrafiano na wody gruntowe, które zalewały kopalniane szyby, na przykład powodując wielki srebrny kryzys roku 1465. Tę przeszkodę obchodzono przez około 100 lat, w którym to czasie kilofy i łopaty ustąpiły wybuchowemu prochowi (a przynajmniej ich część). Potem natomiast nastała wiecznie głodna hałd węgla rewolucja przemysłowa, a kopalnie zmechanizowały się, coraz to drapieżniej wyszarpując ziemskie skarby.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NANOTECHNOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Maleńkie maszyny wewnątrz ludzi i zwierząt tnące, dzielące, spajające lub mutujące komórki. Maleńkie maszyny tworzące nowe materiały na poziomie molekularnym. Albo może maleńkie maszyny do robienia maleńkich maszyn? Jakkolwiek by jej nie użyć, nanotechnologia jest zjawiskiem z pogranicza science fiction.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NANOTECHNOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Teoretyczne podstawy pod nanotechnologię ujrzały światło dzienne już 29 grudnia 1959 r., kiedy to amerykański fizyk, Richard Feynman, przedstawił koncepcję na konferencji nauk fizycznych w CalTech. Sam termin został po raz pierwszy użyty przez Norio Taniguchiego w 1974 r. do opisania „procesu dzielenia, konsolidacji i deformacji materiałów atom po atomie bądź molekuła po molekule”. W 1985 r. trio chemików odkryło fulereny i zdołało utworzyć półprzewodnikowe zlepki za pomocą impulsów promieni molekularnych, w 1991 r. natomiast K. Eric Drexler obronił swój doktorat z dziedziny nanotechnologii, a w następnym roku opublikował dysertację, tworząc podstawy pod praktyczne jej zastosowania. W międzyczasie, w 1989 r., badacze IBM jako pierwsi dokonali manipulacji atomami za pomocą mikroskopu tunelowego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NANOTECHNOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Pierwsza dekada XXI wieku powitała pierwsze przykłady komercyjnej nanotechnologicznej produkcji, choć głównie ograniczone do stosowania pasywnych nanocząsteczek, jak dwutlenku tytanu czy tlenku cynku w kosmetykach oraz produktach spożywczych, srebra w opakowaniach do żywności i dezynfektantach, lub też węglowych nanorurek w wytworach tekstylnych. W marcu 2011 r. projekt badania rozwoju nanotechnologii zidentyfikował około 1300 różnych takiego rodzaju produktów, a liczbę pojawiających się nowych zastosowań ocenił na trzy do czterech tygodniowo. Nie próżnował też sam rząd USA, tworząc Narodową Inicjatywę Nanotechnologiczną, aby „wesprzeć transfer nowych technologii dla publicznego dobra (...) i dbać o odpowiedzialny rozwój nanotechnologii”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NANOTECHNOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Choć snuto różne dystopijne wizje (jak w powieści „Rój” Crichtona), prowadzono „kulturalne” wymiany zdań na temat zbliżającej się ery konstruktorów molekularnych, jak ta pomiędzy wiodącymi teoretykami, Richardem Smalleyem (odkrywcą fulerenu C60 zwanego „buckyball”) i pionierem dziedziny, Erikiem Drexlerem, wysuwano liczne obiekcje dotyczące nanotechnologicznych operacji na DNA (pierwsza nanomaszyna zdolna do zmiany struktury DNA zgodnie z podanymi danymi została zademonstrowana w 1999 r. przez Nadriana Seemana), i tak zdaje się, że cywilizacja stoi o ledwie krok od „nanorewolucji”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NUCLEAR_FISSION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Atomowe grzyby i niezmierzona energia: utopia albo anihilacja. Technologia rozszczepienia atomu oferuje ludzkości obie te możliwości, z których możemy wybrać jedną... lub żadną. W fizyce i chemii rozszczepieniem nazywa się atomowy rozkład – naturalny bądź nie – w którym jądro atomu rozpada się na lżejsze jądra, rozrzucając neutrony i fotony oraz, co za tym idzie, niebagatelne ilości energii. Jeśli zaś uda się zapoczątkować reakcję łańcuchową, w której te uwolnione neutrony i fotony doprowadzają do rozdzielenia innych jąder w pobliżu, uwolniony zostaje naprawdę potężny ładunek energetyczny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NUCLEAR_FISSION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wykorzystując pracę takich geniuszy nauki, jak Maria Curie-Skłodowska, Ernest Rutherford, Niels Bohr, Enrico Fermi czy Edward Teller, Stany Zjednoczone zorganizowały projekt Manhattan, stawiając na jego czele fizyka J. Roberta Oppenheimera, co ostatecznie pozwoliło im osiągnąć stabilną reakcję atomową przy użyciu uranu oraz plutonu. Rezultatem tego była pierwsza bomba atomowa i jej zakończony sukcesem test na nowomeksykańskiej pustyni w lipcu 1945 r. Ameryka zrzuciła w końcu dwa takie ładunki na japońskie miasta, zabijając od 129 do 246 tysięcy ludzi. Kiedy już zaś sowieccy szpiedzy wykradli plany urządzenia, nastał czas nuklearnego wyścigu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NUCLEAR_FISSION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Atomowy podział był jednocześnie również obietnicą taniej, stosunkowo czystej energii. We wrześniu 1948 r. w Oak Ridge w Tennessee po raz pierwszy wygenerowano elektryczność poprzez reakcję atomową – wystarczyło jej, by zasilić żarówkę. Drugi, większy eksperyment w Arco w Idaho w roku 1951 udowodnił już sens budowy elektrowni nuklearnej. I tak w 1954 r. w sowieckim Obnińsku zaczęła działać pierwsza na świecie elektrownia wysyłająca do sieci generowaną z atomu energię. Wkrótce potem pierwszy pełnoprawny zakład tego typu pojawił się w angielskim Calder Hall. Jeśli pominąć katastrofalne awarie rdzenia, jak ta na Three Mile Island w 1979 r., czernobylska w 1986 r. i trzy oddzielne w reaktorze Fukushima-Daiichi w 2011 r., generowana z atomu moc nadal może się okazać zbawieniem dla współczesnej cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NUCLEAR_FUSION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W przeciwieństwie do atomowego rozszczepienia, w którym energia generowana jest przez podział jądra, nuklearna fuzja ma miejsce, gdy dwa lub więcej jądra uderzają w siebie z wystarczającą mocą, by się połączyć, co wyzwala przy okazji sporą dawkę fotonów. W naturze reakcje fuzyjne napędzają gwiazdy, wytwarzając przy tym mnóstwo światła i ciepła.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NUCLEAR_FUSION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W czasie II wojny światowej poszukiwania metody na stworzenie rozszczepialnego ładunku przyćmiły badania nad fuzją. Za to już w 1946 r. dwóm brytyjskim naukowcom przyznano patent na prototyp reaktora fuzyjnego opartego na koncepcji skurczu zeta, w którym można by wygenerować utrzymujące plazmę pole magnetyczne (podobne do gwiezdnych). W następnym roku dwie brytyjskie ekipy zaczęły serię jeszcze szerzej zakrojonych eksperymentów, chcąc fuzyjnie generować elektryczność. Jeszcze inny Brytyjczyk, James Tuck pracujący w amerykańskim Los Alamos, zbudował całą serię reaktorów fuzyjnych, aż do największego, znanego pod dość szyderczym mianem „Byćmożetronu” (z angielskiego „Perhapsatron”). Jak się okazało, nazwa była adekwatna, gdyż wszystkie te projekty wykazały w eksperymentach nieregularności, które uniemożliwiały osiągnięcie stabilnej fuzji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NUCLEAR_FUSION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Stworzenie pierwszej zainicjowanej ręką człowieka reakcji fuzyjnej pozostawiono więc inżynierom zbrojeniowym. Ivy Mike, pierwsza bomba termonuklearna, została przetestowana na atolu Enewetak w 1952 r. Dwa lata później na atolu Bikini wysadzono Castle Bravo o mocy 15 megaton. W międzyczasie Związek Radziecki poszerzał i testował swój własny arsenał termonuklearny. Wszystkie te próby stanowiły jednak niekontrolowane reakcje fuzyjne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_NUCLEAR_FUSION_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wieloma małymi kroczkami – i przez wiele ślepych zaułków – postępy w badaniach nad fuzją postępowały od lat 50. do 90. XX wieku. Wreszcie w 1991 r. naukowcy z Joint European Torus w Anglii osiągnęli pierwszą kontrolowaną emisję energii fuzyjnej. Nikogo nie zaskoczyła rychła fala naukowych opracowań skupionych na ulepszaniu tej procedury, zmniejszaniu rozmiarów reaktora, jego ceny oraz stabilności. Pomimo debat i konfliktów na tle prawnym, w 2014 r. laboratorium „Skunk Works” koncernu Lockheed Martin ogłosiło prace nad fuzyjnym reaktorem high-beta oraz plany zbudowania stumegawatowego prototypu do roku 2017, z regularną wersją dostępną około pięciu lat później.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_PLASTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Syntetyczne lub półsyntetyczne polimery wyrosły (ogólnie rzecz biorąc) z petrochemicznych substancji o wysokiej masie molekularnej o niezwykłej wytrzymałości, plastyczności oraz niewielkiej wadze, które zdobyły szturmem współczesną cywilizację. Plastik. Znamy go w wielu formach, od sztywnych i twardych po bardziej elastyczne, o różnej tolerancji na nagrzewanie. Plastik można kształtować, prasować lub wytłaczać w praktycznie każdą wymarzoną formę. Znajduje się go w każdym zakamarku dzisiejszej codzienności, czy spojrzeć na zderzak samochodu, czy protezy kończyn, od opakowań produktów po modernistyczne umeblowanie, w domowych rozrywkach i najnowszym uzbrojeniu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_PLASTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Nad swego rodzaju plastikopodobnymi materiałami pracowano już w trakcie rewolucji przemysłowej: na przykład w 1855 r. Alex Parkes, zmobilizowany przez widmo rychłego wyginięcia słoni, stworzył celulozowy materiał mający być tanim zastępstwem kości słoniowej. Pierwszym całkowicie syntetycznym plastikiem był jednak dopiero bakelit wynaleziony w 1909 r. przez Leo Hendrika Baekelanda. Bakelit był substancją tanią i wytrzymałą, co uczyniło go idealnym przy produkcji radioodbiorników, telefonów, uchwytów do sztućców, fortepianowych klawiszy czy bilardowych bil. Niestety, mimo wysokiej wytrzymałości, bakelit dość łatwo się kruszył.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_PLASTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Zaraz po pierwszej wojnie światowej niesamowite postępy w dziedzinie chemii (przyspieszone z powodu poszukiwań wszystkich trujących gazów i nowych bomb) doprowadziły do całego deszczu nowych postaci plastiku. Polichlorek winylu (PCW), twardy i wytrzymały plastik, został przyjęty do masowej produkcji przez kilka firm w latach 20., a przezroczysty polistyren skomercjalizowała w 1931 r. firma I.G. Farben. W 1941 natomiast, na fali kolejnej wojny, w Dow Chemical wynaleziono styropian (w 1960 r. firma Dart Container, największy producent wszechobecnego dziś styropianowego kubka, wysłała swoje pierwsze zamówienie).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_PLASTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Świat szybko wypełniał się plastikiem. Do XXI wieku już prawie każdy produkt konsumencki doczekał się plastikowych elementów lub całkowitego przekształcenia w plastik. Skala zjawiska była tak ogromna, że śmietniska świata uległy przepełnieniu, a na oceanach unoszą się potężne plastikowe połacie utrzymujące się ze względu na bardzo powolny rozkład plastiku, którego spalanie z kolei wytwarza trujące opary. Co więcej, choć jego produkcja jest względnie tania, przy obecnej podaży plastik wymaga przytłaczających ilości substancji petrochemicznych. Możliwe więc, że w końcu cena plastikowych produktów wzrośnie wraz z cenami kończącej się ropy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_POTTERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Sztuka i rzemiosło garncarza, umiejętność tworzenia ceramiki” – innymi słowy lepienie rzeczy z błota. Garncarstwo to praktyka kształtowania przedmiotów (czasem przydatnych) z gliny i wsadzania ich do pieca w celu wypieczenia w wysokich temperaturach. W efekcie otrzymujemy bardzo kruchy produkt, który jednak nie przepuszcza powietrza i jest względnie odporny na korozję, utlenianie, szkodniki oraz inne formy rozkładu. Najstarsze ceramiczne znaleziska zawierały dzbany, a także pojemniki na płyny bądź zboża... i kilka naprawdę paskudnych statuetek.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_POTTERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Najwcześniejszymi znanymi nam wytworami garncarskimi są właśnie figurki kultury graweckiej (małe, pozbawione twarzy wyobrażenia grubych kobiet) pochodzące z któregoś momentu pomiędzy 29 a 25 tysiącleciem p.n.e. Wszystko wskazuje na to, że kształtowano je ręcznie i wypalano w ognisku. Około 12 000 lat temu pewni ludzie zorientowali się natomiast, że glina – często mieszana z piaskiem, żwirem, gniecionymi muszlami lub kośćmi – może stanowić materiał na bardziej przydatne obiekty, jak garnki, kubki, talerze, miski, słoje itd. W Japonii podczas okresu Jōmon garncarze zaczęli natomiast pokrywać swoje słabiej lub mocniej wypalane naczynia szkliwem. Mniej więcej w tym okresie opracowano kilka różnych rodzajów ceramiki: od kamionki, przez fajans, po porcelanę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_POTTERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Do momentu wynalezienia przez Mezopotamczyków garncarskiego koła w którymś momencie okresu Ubaid (6000–4000 r. p.n.e.) garnki trzeba było kształtować odręcznie... co wymagało sporego wkładu pracy. Wykorzystanie pędu koła przyspieszyło cały proces. Metodę tę przyćmili zaś w końcu Etruskowie około VI wieku p.n.e., wykorzystując z kolei odlewy, by produkować garnki i inne ceramiczne przedmioty na bardziej masową skalę. Technikę przejęli potem Rzymianie wraz z wieloma innymi dobrami swoich niewygodnych sąsiadów. W Chinach tymczasem garncarze dynastii T'ang zabrali się za odlewanie glinianej masy, co również umożliwiało szerzej zakrojoną produkcję ceramicznych wytworów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_PRINTING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od czasów piśmiennictwa żadna technologia nie wpłynęła na cywilizację w taki sposób, jak wynalazek ruchomej czcionki. Przez dekady popularnością w Chinach, Indiach i Europie cieszyły się drzeworytowe odciski. System pecia, opracowany we wczesnym XIII wieku na włoskich uniwersytetach, dał dystrybutorom książek sposób na produkowanie wielu kopii w stosunkowo krótkim czasie. Książki nadal były jednak drogą rozrywką, którą cieszyć mogły się tylko wykształcone elity.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_PRINTING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Do XV wieku istnym świętym Graalem europejskich księgarzy stała się szybsza i tańsza metoda na powielanie słowa pisanego, by zaspokoić rosnące potrzeby edukacyjne i czytelnicze mas. Nawet pospólstwo chciało czytać własne Biblie, a ich dzieci uczyły się liter w nowych szkołach pisania, które wykwitły na całym kontynencie. W Chinach z ruchomą czcionką eksperymentowano już w 1040 r. – pozwalała ona na dowolne ustawianie słów na tacce i odciskanie tuszowych odbitek na papierze – ale ponieważ Bi Sheng, jej twórca, wybrał na materiał porcelanę, okazała się zbyt krucha i kosztowna. Z kolei czcionki drewniane zbyt szybko się zużywały.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_PRINTING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wynalezienie stworzonej z metalu ruchomej czcionki przypadło wędrownemu złotnikowi i sezonowemu bukiniście (a czasem i człowiekowi innych zawodów, z których nie zabłysnął w żadnym), Janowi Gutenbergowi. Każdy mały kawałek zestawu jego czcionek przedstawiał literę lub znak, które można było dowolnie ustawiać na tacce, przygotowując stronę. Wybranym metalem był ołów, wytrzymały i łatwy do odlewania. Po zużyciu natomiast czcionka nadawała się do ponownego przetopienia oraz przywrócenia jej do zestawu w odnowionej postaci. Niedoszły złotnik przygotował też oparty na oleju tusz, który dobrze pokrywał metal, gwarantując porządną trwałość druku. Gutenberg otworzył warsztat w Mainz i już w 1450 roku drukował popularne teksty (najpewniej podręczniki łaciny) oraz odpusty kościelne. W 1452 rozpoczął zaś pracę nad drukowaną wersją Biblii, która ukazała się w roku 1455 i znana jest do dziś jako Biblia Gutenberga.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_PRINTING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wynalazek zrewolucjonizował świat, dając początek technologiom masowej komunikacji. Błyskawicznie rozprzestrzenił się też w Europie, adoptowany przez księgarzy chętnych do tworzenia (i sprzedaży) licznych kopii posiadanych książek. Nie tylko doprowadziło to do ustandaryzowania mowy oraz wiedzy, ułatwiając przy okazji życie bibliofila numerami stron, spisami treści, indeksami, możliwością cytowania innych dzieł i wszelkimi innymi aspektami, których brakowało przepisywanym ręcznie książkom, ale też nauczyło ludzkość myślenia w sposób linearny (bo tak właśnie się czyta), a nie holistyczny. Co więcej, metoda ta dała początek, a przynajmniej stanowiła siłę napędową, rewolucji naukowej oraz reformacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_RADIO_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zamysł „bezprzewodowej” komunikacji był początkowo realizowany w eksperymentach z telegrafem, który miał przesyłać impulsy poprzez glebę, wodę czy nawet stalowe szyny kolejowe – tak podchodzono do sprawy w latach 30. XIX wieku. W 1888 r. Heinrich Heinz bezdyskusyjnie udowodnił, że fale elektromagnetyczne można transmitować powietrzem – jego publikacje były istnym kijem w szerszenim gnieździe naukowców i zwykłych szaleńców, którzy rzucili się, by wytworzyć Hertzowskie fale. Nawet postacie pokroju Nikoli Tesli, Amosa Dolbeara i sir Olivera Lodge'a dały się porwać szaleństwu. A jednak to dopiero nieznany włoski wynalazca Guglielmo Marconi zbudował pierwszy funkcjonalny, w pełni sprawny bezprzewodowy telegraf (czy też radio, jak woleli to zwać niektórzy) w roku 1894. Opatentował on ten wynalazek w Anglii dwa lata później, w 1909 natomiast przyznano mu nagrodę Nobla za dokonania. Wzbogacił się na tym solidnie, został senatorem włoskiego parlamentu, dołączył do Partii Faszystowskiej w 1923 r., a potem, z poręczenia Mussoliniego, został przewodniczącym Królewskiej Akademii Nauk... ale to już inna historia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_RADIO_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Radia używano najpierw tylko do transmitowania wiadomości w alfabecie Morse’a, ale już w 1900 r. brazylijski kapłan, Roberto de Moura, przesłał falami radiowymi ludzki głos (a rok później przydzielono mu patent na jego urządzenie modulujące). Następnym przełomem była lampa elektronowa wynaleziona przez inżynierów na pensji Westinghouse. I wtedy, dzięki wszystkim trzem komponentom, można już było nadać pierwszą transmisję radiową z Ocean Bluff-Brant Rock w Massachusetts w Wigilię 1906 r. zawierającą muzykę świąteczna i ustępy z Biblii... Przebywające akurat na morzu statki również zgłaszały odebranie tego pierwszego modulowanego amplitudowo sygnału. Dwa lata później Marconi postawił kolejny kamień milowy na swej drodze ku bogactwu, otwierając pierwszą w historii fabrykę sprzętu radiowego w angielskim Chelmsford.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_RADIO_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Radiostacje zaczęły wyrastać niczym grzyby po deszczu. Przedsiębiorcy wreszcie zorientowali się, że mogą zarabiać na transmitowaniu reklam (pierwszą nadano ze stacji WEAF w Nowym Jorku), a Kongres zwęszył zarobek w rozdawaniu licencji nadawczych. Pierwszy program wiadomości zawitał w eterze w sierpniu 1920 r., nadany przez stację 8MK w Detroit. Z kolei pierwszą stacją akademicką była ta w Union College, która rozpoczęła nadawanie w październiku tego samego roku. W tym samym jeszcze miesiącu nadano tam też audycję uważaną za pierwszy program rozrywkowy: serię czwartkowych nocnych koncertów. W 1921 r. publika otrzymała natomiasta pierwszą transmisję sportową: rozgrywkę futbolową pomiędzy drużynami West Virginia Mountaineers i Pittsburg Panthers. Teraz dopiero nadawcy zdołali naprawdę pochwycić uwagę tłumów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_REPLACEABLE_PARTS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Dowody na używanie części zamiennych sięgają okrętów wojennych Kartaginy za czasów pierwszej wojny punickiej, kiedy to tworzono ustandaryzowane elementy pozwalające na względnie szybkie naprawianie uszkodzonych galer. Chińska dynastia Qin z okresu Walczących Królestw stosowała natomiast masowo produkowane kusze z częściami zamiennymi, co ułatwiało szpikowanie wrogów bełtami... I tak wyglądało to przez wieki, dopóki wreszcie w 1814 r. Eli Terry nie rozpoczął w swojej fabryce masowej produkcji czegoś, co nie było bronią – stojących zegarów na półkę. Być może to za jego przykładem mniej więcej w połowie XIX wieku kilku producentów zegarów i maszyn do szycia zaczęło stosować zamienne części w swoich zakładach. Zarówno Singer Sewing Machine Corporation (1870 r.), jak i McCormick Harvesting Machine Company (1880 r.) podchwyciły tę metodę, a za nimi poszli producenci silników parowych, maszyn do pisania i rowerów. Wreszcie z koncepcji skorzystał sam Henry Ford, stosując ją przy produkcji swoich rozsądnie wycenianych automobili.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_REPLACEABLE_PARTS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wzrost wykorzystania części zamiennych w produkcji w dużej mierze spowodowany był innowacjami i wynalezieniem zestawu maszyn produkcyjnych dopuszczających jedynie minimalne różnice pomiędzy wytwarzanymi elementami. Proces wytwórczy został zrewolucjonizowany przez tokarki z posuwem i do śrub, frezarkę oraz strugarkę. Kiedy jeszcze dodać do mieszanki przyspieszającą wszystko elektryczność, otrzymujemy setki identycznych części wypluwane godzina po godzinie pod okiem wykwalifikowanej obsługi. W latach 50. XX wieku ewoluowała dodatkowo gałąź inżynierii systemowej zwana zarządzaniem konfiguracją, która miała zapewnić jednolitość wydajności oraz fizycznych atrybutów wytwarzanych części... a potem przy taśmociągach stanęły roboty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_REPLACEABLE_PARTS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Popularyzacja części zamiennych we wszystkich kategoriach konsumenckich produktów była jednym z katalizatorów rewolucji przemysłowej i przyczyniła się do podwyższenia ogólnej stopy życiowej przeciętnego robotnika, który wreszcie otrzymał towary w rozsądniejszych cenach. Rozpasana konsumpcja znalazła się w końcu w zasięgu cywilizacji... a przynajmniej pewnych jej obszarów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_RIFLING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gwintowanie polega po prostu na wycinaniu kształtu śruby po wewnętrznej stronie lufy broni, co wprawia pocisk w ruch obrotowy i pozwala na żyroskopowe ustabilizowanie go, dzięki czemu zwiększony zostaje zarówno zasięg, jak i celność. W skrócie oznacza to, że kiedyś do trafienia konkretnego celu trzeba było wyszkolonego strzelca z gładkolufowym muszkietem, a dziś byle głupiec ma spore szanse na sukces dzięki samemu posiadaniu karabinu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_RIFLING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Choć dość trudno stwierdzić, kto dokładnie jako pierwszy wpadł na ten pomysł, gwintowanie muszkietowych luf zapoczątkowała grupa augsburskich rusznikarzy w późnym XV stuleciu. August Kotter z Norymbergi dopracował potem tę metodologię około 1520 roku... tyle że gwintowanie nie sprawdzało się najlepiej w przypadku broni czarnoprochowej ze względu pozostawiany w lufie osad (wyżłobienia ulegały zapychaniu). Najefektywniejszym gwintowanym czarnoprochowym sprzętem okazały się pistolety odtylcowe, jak na przykład skałkowiec królowej Anny. Tak czy inaczej, choć gwintowanie znamy od XVI stulecia, na szerszą popularyzację musiało poczekać aż do wojen epoki przemysłowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_RIFLING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W początkach XVIII stulecia Benjamin Robins, angielski matematyk, udowodnił, że wydłużona „kula”, w przeciwieństwie do wskazanego przez nazwę kształtu, nadal wiruje dzięki gwintowaniu, ale łatwiej pokonuje opór powietrza. W przeciągu paru dekad już większość kontynentalnej armii wystawiała bataliony karabinierów w ramach wsparcia uzbrojonych w muszkiety regimentów piechoty. Na początku używano ich do snajperskich uderzeń na wrogich oficerów, właściwie jako strzelców wyborowych, jednak już w trakcie wojen napoleońskich, a tym bardziej w amerykańskiej wojnie secesyjnej, uzbrojone w karabiny jednostki były integrowane ze zwykłą liniową piechotą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_RIFLING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W 1866 r. opracowano ładowane odtylcowo karabiny: niemiecki iglicowy, francuski Tabatière, brytyjski Snider-Enfield. Ślizgowo-obrotowe zamki w takich karabinach jak Chassepot pozwalały na szybsze ich przeładowywanie oraz strzelanie nawet z pozycji leżącej. Amerykański „obrotowy karabin” Colta był pierwszą „samopowtarzalną” bronią tego typu. Pomijając kilka późniejszych zabójczych kropek nad „i”, jak ogień automatyczny czy lunety celownicze, karabiny dotarły na szczyty swej chwały.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ROBOTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W 1942 r. autor science fiction Isaac Asimov postulował trzy „prawa robotyki”. W 1948 r. amerykański matematyk Norbert Wiener sformułował „zasady cybernetyki” tworzące podwaliny pod praktyczne robotyczne konstrukcje. W 1961 r. natomiast powstał pierwszy programowalny robot, Unimate, który służył do podnoszenia i układania gorących kawałków metalu po odlewaniu ciśnieniowym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ROBOTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Automaty – samodzielnie funkcjonujące maszyny – towarzyszyły nam przynajmniej od czasów pierwszych ich opisów w chińskim tekście „Liezi” przypisywanym filozofowi Lie Yukou. W 1495 r. n.e. sam genialny Leonardo da Vinci ukazał światu projekt mechanicznego rycerza, swoistego protorobota. Francuski artysta i majsterkowicz, Jacques de Vaucanson zbudował w 1739 r. tak zwaną „Trawiącą Kaczkę” – zdolną do jedzenia, machania skrzydłami i wydalania posiłku. Co ważniejsze jednak, stworzył on również w pełni zautomatyzowane krosno, czyli prawdopodobnie pierwszy dostępny do użytku komercyjnego automat. Można więc rzec, że „roboty” (nazwane tak przez Czecha Karola Čapeka w jego sztuce R.U.R.) pojawiły się na długo przed tym, jak ABB Robotics zmontowało pierwszego sterowanego komputerem robota przemysłowego w Szwecji w roku 1974.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ROBOTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Rzecz jasna to jednak o innych robotach – humanoidalnych, z tułowiami, rozpoznawalnymi rysami, zestawem rąk i poruszających się w wyprostowanej pozycji – ludzie mówią z wypiekami na twarzy. Te pieszczoszki pisarzy science fiction oraz hollywoodzkich studiów dopiero jednak zaczynają zmieniać się z koncepcji w rzeczywistość. W 1973 r. powstał Wabot-1, maszyna zdolna do chodzenia, komunikowania się po japońsku i mierzenia odległości do obiektów za pomocą sztucznych oczu i uszu (czyli przynajmniej dorównał Trawiącej Kaczce). Nie minęło wiele czasu, gdy rok w rok na świecie zaczęły pojawiać się nowe robotyczne cudeńka. W 2005 r. przedstawiono nam już Wakamaru, japońskiego domowego robota mającego za zadanie opiekować się i towarzyszyć osobom starszym oraz niepełnosprawnym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ROBOTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Oczywiście roboty w żadnym wypadku nie są ograniczone do form humanoidalnych. Tak naprawdę struktura człowieka jest dość niewydajnym projektem, a inżynierowie i wytwórcy mają do wyboru wiele najróżniejszych możliwości profilowanych pod konkretne zadania – roboty na kołach, sferyczne, gąsienicowe... ewentualnie wyposażone we wszelkiego rodzaju chwytaki i manipulatory. Możliwości są praktycznie nieograniczone. A więc, jak to ujął Terry Pratchett, „Ciekawe, co powoduje nami, gdy budujemy niewydajne człowiekokształtne roboty zamiast porządnych profilowanych maszyn?”


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ROCKETRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Trudno zdecydować, kto odpalił pierwszą rakietę. Niektórzy historycy twierdzą, że Chińczycy użyli ich w bitwie przeciw Mongołom w 1232 r., a eksplozje było słychać nawet 25 kilometrów dalej. Inni uważają, że pierwszymi urządzeniami tego typu były fajerwerki zwane „ziemnymi szczurami”, których użył cesarz Lizong z okazji urodzin swojej matki Kung Sheng w roku 1246. Tak czy inaczej, jedynym pewnikiem jest pierwsza pisemna przesłanka na temat rakiet znaleziona w „Huolongjing”, dziele z połowy XIV wieku autorstwa chińskiego oficera artyleryjskiego, Jiao Yu. Opisał on tam nawet pierwszą rakietę wieloczłonową, której najwyraźniej używała chińska marynarka.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ROCKETRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Do czasów II wojny światowej rakiety charakteryzowały się raczej niewielkim zasięgiem, niską celnością i małą poręcznością... co często delegowało je do roli fajerwerków, choć jako uzbrojenie również dość efektownie wybuchały. W 1792 r. obitych żelazem rakiet używał Sułtan Tipu, broniąc Majsuru przed zakusami chciwej brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Brytyjczycy, węsząc pismo nosem, opracowali rakietę Congreve na paliwo stałe, by razić nią Francuzów, Amerykanów oraz inne mniej przyjazne narody. W 1914 r. natomiast Robert Goddard, zainspirowany barwnymi historiami H.G. Wellsa, opatentował kilka koncepcji, które okazały się kamieniami milowymi techniki rakietowej: komorę spalania, fazy zapłonu i dyszę, która zwiększała prędkość wylotową.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_ROCKETRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W tym czasie niemieccy naukowcy doprowadzali do perfekcji swoje własne rakietowe zamysły – w celu bombardowania wrogów, rzecz jasna. Podczas gdy V-1 była prymitywną latającą bombą, V-2 okazała się cudem techniki wykorzystującym turbopompy, inercyjne systemy naprowadzania i wiele innych innowacji, których do dziś używają rakietowi specjaliści. Wkrótce koniec wojny powitał „kosmiczny wyścig” rozpoczęty po zasymilowaniu przez dwie superpotęgi dużej części niemieckiego personelu naukowego z Peenemunde, a przede wszystkim po przejęciu Wernhera von Brauna przez USA. Nabytek ten nie przeszkodził jednak Związkowi Radzieckiemu wystrzelić pierwszego satelity i umieścić pierwszego człowieka na orbicie. Ameryka za to jako pierwsza zbudowała zwieńczony ładunkiem nuklearnym pocisk międzykontynentalny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SAILING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ponieważ wiosłowanie wymaga bardzo wiele wysiłku, ludzie wynaleźli żagle, żeby to wiatr napędzał za nich łodzie. Żeglowanie pozwoliło nam na szybsze i łatwiejsze podróżowanie niż drogami naziemnymi i, od postawienia pierwszego masztu, otworzyło nowe możliwości dla handlu, transportu, rybactwa oraz sztuki wojennej. Najstarszy wizerunek ożaglowanego statku znaleziono na malowanym kuwejckim dysku, który datuje się na okres pomiędzy 5500 a 5000 r. p.n.e. Malunki grobowe z okolic 3200 r. p.n.e. ukazują trzcinowe łodzie z żaglami na powierzchni Nilu, a kilkaset lat później Egipcjanie, jak wiemy, ruszyli wzdłuż wybrzeży Morza Śródziemnego. Technologia żeglugi, unikalna w każdej marynistycznej kulturze, rozwijała się prężnie na wszystkich wybrzeżach, od Chin po Skandynawię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SAILING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Barki, brygi, karawele, klipry, kety, feluki, galeony, dżonki, langskipy, mistico, szkunery i slupy: technologia oraz projekty żaglowych statków były równie zróżnicowane, jak żeglarze na ich pokładach. W 2500 r. p.n.e. Egipcjanie budowali żaglowe jednostki z cedrowych desek utrzymywanych razem pasami i uszczelniającymi szczeliny trzcinami. Statek „Khufu”, znaleziony w całości u stóp piramidy w Gizie w 1954 r., był jednostką długą na 43,5 metra, napędzaną zarówno wiosłami, jak i bawełnianymi żaglami. Mniej więcej w tym samym okresie Skandynawowie odkryli metodę na budowanie łodzi z segmentowanymi kadłubami, dzięki czemu powstały jeszcze większe i dłuższe. W 1000 roku natomiast to Wikingowie okazali się bezdyskusyjnymi panami mórz i mistrzami szkutnictwa, którzy żeglowali nawet na drugą stronę Atlantyku, odwiedzając Amerykę Północną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SAILING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Próby i błędy (te ostatnie w postaci mnóstwa marynarzy, którzy utonęli) pozwoliły na techniczne usprawnienia żagli, masztów, kadłubów czy też olinowania. Chińscy i indyjscy kupcy przemierzali niestrudzenie obrzeża Pacyfiku, otwierając szlaki handlowe i nawiązując dyplomatyczne kontakty. To jednak dopiero Europejczykom udało się opłynąć wszelkie zakamarki świata: od XV wieku żeglarze europejskiego kontynentu pływali coraz dalej, dłużej zapoznawali się z napotkanymi miejscami i usuwali z globu białe plamy, tworząc przy okazji kolonialne imperia oparte głównie o możliwości ich flot.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SANITATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zapasy czystej wody i sanitariaty były zawsze istotnym elementem cywilizacyjnego rozwoju, ponieważ przy ich braku choroby oraz przedwczesne zgony były na porządku dziennym – zwłaszcza jeśli mowa o zatłoczonych miejskich centrach. Najwcześniejsze przykłady miejskich sanitariatów, pochodzące z ok. 2500 r. p.n.e. znaleziono w w Dolinie Indusu, w ruinach harappańskich osad Mohendżo-Daro i Rakhigarhi. Te zgrupowania domostw czerpały czystą wodę ze wspólnej studni, a zużyta (ze wszystkim, co się w niej znajdowało) była spuszczana do biegnących wzdłuż ulic zakrytych kanałów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SANITATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Rzymskie miasta i wille korzystały z jeszcze lepszych systemów kanalizacyjnych, które budowano z kamienia oraz drewna – jak słynna spływająca do Tybru Cloaca Maxima w Rzymie – by transportować nieczystości jak najdalej od cywilizowanych obywateli. Niestety, w reszcie Europy nie znaleziono dowodów na wykorzystywanie podobnie zaawansowanych sanitariatów aż do późnego średniowiecza. Europejczycy powitali więc plagę Cypriana (najpewniej ospę), Justyniana (dymienicę) i Czarną Śmierć. Za renesansu kanały powoli – ze względu na koszta – zastępowały domowe wychodki z wiadrami, obudowane dziury w ziemi i szamba Europy (a w międzyczasie majańskie miasto Palenque doczekało się podobno podziemnych akweduktów oraz spłukiwanych toalet).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SANITATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W 1956 r. sir John Harington opublikował swoje dzieło pt. „Nowy dyskurs w nieświeżym temacie”, w którym opisał prekursorkę dzisiejszej toalety, którą zamontował w swoim domu, wykorzystując spłuczkę, rezerwuar i inne elementy pozwalające na oczyszczenie muszli po użyciu. Zamontował też jeden egzemplarz specjalnie dla swojej matki chrzestnej, królowej Elżbiety I, w pałacu Richmond, ale odmówiła korzystania z niego przez wzgląd na nieprzystojny hałas.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SANITATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wreszcie nadeszła rewolucja przemysłowa wraz z szybszym rozwojem miast i zastrzykiem gotówki dla wielu pracowników, a ludzkość otrzymała wynalazek syfonu autorstwa Alexandra Cumminga w roku 1775. Domowe toalety stały się praktyczną rzeczywistością. Wynalazca Joseph Bramah rozbudował rezerwuary o system automatycznego uzupełniania wody, a w 1778 r. zaczął instalować toalety w domach i zakładach całego Londynu, co okazało się ze wszech miar lukratywnym biznesem. Wkrótce wszyscy chcieli je mieć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SATELLITES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Pi... pi... pi...” – tak brzmiał początek tej historii. Wyposażony w pokładowy nadajnik radiowy Sputnik wzleciał w niebiosa w październiku 1957 r. z błogosławieństwem sowieckiej Rosji. Orbitując nad światem, ten sztuczny satelita (w odróżnieniu od naturalnych, jak nasz Księżyc) wyraźnie unaocznił stłoczonym na powierzchni ludziom, jak diametralnie zmienił się ich świat... czy na lepsze, czy nie, to pozostawało jeszcze do ustalenia. W listopadzie wystrzelono natomiast Sputnika 2 z pierwszą żywą istotą na pokładzie. Był to pies imieniem Łajka, który zdołał przeżyć zaledwie kilka godzin po wystrzeleniu statku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SATELLITES_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Naciski ze strony Amerykańskiego Towarzystwa Rakietowego, Państwowej Fundacji Nauk i (co najważniejsze) Białego Domu zmusiły wojsko amerykańskie do ogłoszenia własnego programu umieszczenia satelity na orbicie. Trzy miesiące po odbytej przez nieszczęsną Łajkę wycieczce na orbitę USA wysłały w podróż okołoziemską Explorera 1. W 1961 r. tamtejsze siły powietrzne wykorzystały natomiast nowo stworzoną sieć nadzoru kosmosu (Space Surveillance Network) do skatalogowania 115 krążących nad globem satelitów. Tak oto w kosmosie zrobiło się tłoczno (obecnie śledzi się około 8000 unoszących się tam dzieł ludzkich rąk, z czego większość stanowi „kosmiczny złom”).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SATELLITES_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Mniej więcej w momencie, kiedy USA przygotowywały listę satelitów, Związek Radziecki wystrzelił w kosmos człowieka. 12 kwietnia 1961 r. Jurij Gagarin jako pierwszy przemierzył ziemską orbitę na pokładzie satelity Wostok 1. W przeciwieństwie do biednej Łajki, kosmonauta zdołał też wrócić na Ziemię żywy. Ameryka powtórzyła potem ten wyczyn, śląc na orbitę Friendship 7 z Johnem Glennem na pokładzie w lutym 1962 r. Trzecie miejsce na podium zajęły Chiny: stanął na nim, dokładniej rzecz biorąc, Yang Liwei, pasażer wystrzelonego w październiku 2003 r. Shenzou 5. Liczne kraje wysyłały również swoich naukowców na pokład Międzynarodowej Stacji Kosmicznej – największego jak do tej pory satelity na naszej orbicie – od kiedy tylko wystrzelono jej pierwszy komponent w roku 1998. Obecnie ten cud techniki okrąża Ziemię raz na 92,69 minuty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SATELLITES_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wiele państw, nawet takich jak Katar (2013 r.), Urugwaj (2014 r.) czy Turkmenistan (2015 r.), wysyłało na orbitę swoich satelitów. Dodatkowo wypada też wspomnieć o dziesiątkach prywatnych firm, które dobrze zapłaciły, by nad Ziemią zawitały ich urządzenia (głównie telekomunikacyjne), kiedy tylko pozwoliła im na to ustawa Commercial Space Launch Act uchwalona przez kongres USA w roku 1984. Dziś zaś działa kilka przedsiębiorstw badających potencjał komercyjnych załogowych lotów orbitalnych... a również sięgających nieco dalej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SCIENTIFIC_THEORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Teorie naukowe dobrze się sprawdzają przy tłumaczeniu działania świata natury (i tego, co mniej naturalne, również), opierając się na silnych dowodach i często obserwowanych, możliwych do powtórzenia fenomenach. Wobec tego empiryczne teorie naukowe są predykcyjne, uniwersalne oraz sprawdzalne. Prawa naukowe zaś, w przeciwieństwie do nich, nie wyjaśniają mechaniki fenomenu, a jedynie streszczają wnioski z niezmiennych rezultatów obserwacji zjawiska. Zdezaktualizowane teorie natomiast, jak na przykład flogistonowa teoria spalania, kończą na śmietniku historii, kiedy tylko badania lub nowszy osprzęt pozwalają na odkrycie nowych empirycznych danych na temat fenomenu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SCIENTIFIC_THEORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Teoria naukowa jest swoistym owocem naukowej metody, którą zapoczątkował Arystoteles ze swoim indukcyjno-dedukcyjnym podejściem do naukowych obserwacji przedstawionym w „Organonie”. Jego podejście nie było jednak jedynym, które stosowano przy formułowaniu teorii. Epikur na przykład wyłożył swoje własne zasady „dochodzenia” do przyczyn i sposobów działania natury. Potem temat nieco zamarł, gdyż za średniowiecza Europejczycy niespecjalnie interesowali się zgłębianiem tajników nauki (mając na głowie próby przetrwania wojen, plag oraz głodu), ale za to w roku 1021 arabski fizyk ibn al-Haytham, znany na zachodzie jako Alhazen, nakreślił swoją metodę kreowania teorii naukowych: poprzez obserwację, eksperymenty i racjonalną logikę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SCIENTIFIC_THEORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Kiedy Europa wybrnęła już ze swoich tarapatów, renesansowi humaniści rzucili się, by dodać swoje trzy grosze do metodologii formułowania teorii naukowych. Francisco Sanches rozpisywał się w latach 1571–73, jak to jedyna metoda poznania oparta jest na sceptycyzmie, a Francis Bacon wysunął indukcję eliminacyjną jako podstawę przy proponowaniu teorii. Descartes, Galileusz i Newton zajęli się później dopracowywaniem jego metod. W XX wieku natomiast Charles Peirce i Thomas Kuhn debatowali nad samym pojęciem metody naukowej, przyczyniając się do ewolucji tego standardu dla wszystkich poszukiwań we wszelkich dziedzinach nauki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SCIENTIFIC_THEORY_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Istnieją, rzecz jasna, pewne mniej empiryczne sposoby na poznawanie wszechświata, ale teorie naukowe pozostają twardo zakorzenione w rzeczywistości... A dzięki nim cywilizacja otrzymała wiedzę i technologie zapewniające ludzkości komforty, o jakich wcześniej mogła jedynie marzyć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SHIPBUILDING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Szkutą nazywano niegdyś członka załogi łodzi, natomiast dzisiejsi szkutnicy i budowniczowie większych jednostek kontynuują w swej profesji tradycję, której korzenie sięgają epok sprzed historycznych zapisków. Archeologiczne znaleziska sugerują, że ludzie żeglowali z Azji na Borneo około 120 tysięcy lat temu, wykorzystując zbudowane przez siebie łodzie. Około 70 tysięcy lat później kolejne migracje zaludniły Nową Gwineę i Australię, a w czwartym tysiącleciu p.n.e. Egipcjanie regularnie konstruowali już łodzie z drewnianych desek, zbijając je kołkami i uszczelniając smołą. Za oceanem natomiast, w Indiach, powstały pierwsze przeznaczone do budowy jednostek doki, z których Harappanie korzystali już około 2500 r. p.n.e.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SHIPBUILDING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Choć jeszcze Fenicjanie, Grecy i Kartagińczycy nieźle sobie radzili z budową łodzi, większość ich wiedzy zaginęła w otchłani „mrocznych wieków”... Jeśli nie liczyć bowiem Wikingów, trudno było uznać Europejczyków za szczególnie uzdolnione i innowacyjne ludy. W Chinach dynastii Song i Ming tymczasem sztuka szkutnicza osiągnęła swe apogeum, a najwspanialsze porty tamtych czasów pełne były dżonek oraz okrętów wojennych. W świecie Islamu natomiast najwięksi mistrzowie fachu działali w Basrze i Aleksandrii, tworząc dau czy feluki snujące handlowe szlaki od Azji Wschodniej po najdalsze granice Afryki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SHIPBUILDING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Epoka odkryć, czyli czas, kiedy Europa wyruszyła na podbój świata, wymusiła znalezienie nowych metod budowania statków. Stocznie przekształciły się w duże kompleksy przemysłowe (jak wenecki Arsenał) zdolne do wodowania standardowych statków (typu karaka) w ciągu tygodni, a nawet dni. Metodologia taka nadal żywa była za czasów wojen napoleońskich, a Brytyjczycy rozsiali nawet na całym świecie królewskie stocznie, aby wspierać swoje morskie eskapady.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SHIPBUILDING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Dopiero postępy w projektach statków i używanych do budowy materiałach, których dokonano podczas rewolucji przemysłowej, po raz pierwszy od stuleci wymusiły zmianę stosowanych metod. Masywne okręty o kadłubach z żelaza i stali, jak Great Eastern, Titanic czy nowoczesne drednoty oznaczały konieczność korzystania z obszernych suchych doków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SIEGE_TACTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W swoim rdzeniu taktyki oblężeń niespecjalnie się zmieniły od czasów Megiddo (ok. 1457 r. p.n.e.), Tyru (332 r. p.n.e.), Kartaginy (149–146 r. p.n.e.) czy Masady (73-74 r. n.e.) – i ewentualnie Troi w okolicach roku 1200 p.n.e., jeśli wierzyć Homerowi. Kiedy Asyryjczycy i ich sąsiedzi zaczęli otaczać swoje miasta murami, by nie wdzierali się tam niepożądani goście, okazało się, że każdy poważnie się traktujący zdobywca musi zadbać o sposoby na podbijanie tak ufortyfikowanych miejsc.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SIEGE_TACTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Od niepamiętnych czasów pierwszym krokiem agresora było przypuszczenie „niespodziewanego” natarcia tak, by opanować obszar, zanim obrona przygotuje się do odparcia zagrożenia, czy też nawet zorientuje się, co się dzieje. Zwykle się to nie udawało, ale próbować zawsze warto. I tak większość najeźdźców obsiadała niedoszłą zdobycz, dążąc ku zmuszeniu uwięzionych obrońców do kapitulacji (lub licząc na jakiegoś zdrajcę garnizonu, który otworzyłby bramy). Jeżeli udawało się całkiem otoczyć miejsce, oblężeni tracili dostęp do jedzenia, wody i innych istotnych zasobów. Kiedy zaś już zaglądał im w oczy głód... obrońcy oraz cywile zmuszeni byli do spożywania wszystkiego, co względnie jadalne: koni, zwierząt domowych, trocin, nawet siebie nawzajem. Choroby również robiły swoje, co mobilizowało do stosowania metody ostrzału wnętrza murów zakażonymi zwłokami (ludzkimi i zwierzęcymi). Każdy ze sposobów wiązał się jednak z okresem oczekiwania, zwłaszcza w wypadku dużych, dobrze zaopatrzonych miast.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SIEGE_TACTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Żeby szybciej zajmować cele – ponieważ oblegający również mogli cierpieć choroby, głód, czy nadciągnięcie wrogich posiłków – wynaleziono sporo różnych machin oblężniczych służących do czynienia wyłomów w ścianach czy też umożliwiających wchodzenie na ich szczyty. Drabiny i wieże oblężnicze umieszczały atakujących na murach, katapulty i trebusze niszczyły umocnienia, tarany i haki oblężnicze natomiast wyłamywały bądź wyrywały bramy. Drążenie osłabiających mury tuneli – saperstwo – również czasem się sprawdzało. Jeżeli zaś te taktyki zdawały egzamin i obronne mury padały, wszystko kończyło się krwawą łaźnią. W historii to Osmanie wykazywali szczególny talent do taktyk oblężniczych... na co dowodem były Konstantynopol, Klis czy Rodos.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SQUARE_RIGGING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pierwsze dwumasztowce o kwadratowych żaglach zawitały na Morzu Śródziemnym mniej więcej w połowie XIV wieku, zastępując łacińsko (trójkątnie) ożaglowane statki używane przez poprzednie milenia. Same prostopadłościenne płachty pojawiały się już wcześniej na żaglowcach północnej Europy (kogach i langskipach), a krzyżowcy zaadaptowali je do swoich transportów, co nadało im większą prędkość i manewrowość, pozwalając na szybsze docieranie do Ziemi Świętej. Po tej zmianie Europejczycy nie tracili czasu, rozbudowując projekty okrętów o bak i kasztel, bukszpryt, bocianie gniazda, a także dodatkowe maszty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SQUARE_RIGGING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Epoka odkryć przyniosła nowy pomysł w postaci wyposażonych w kwadratowe żagle karaweli („caravela redonda” nazwana tak od zaokrąglonej rufy), które Portugalczycy wprowadzili na morza, by sprostać wymaganiom długich, transoceanicznych podróży. Projekt ten stał się szybko ogólnie przyjętą oficjalną jednostką roboczą odkrywców i pierwszą jaskółką przyszłych, o wiele większych galeonów. Sam Magellan na przykład korzystał z floty złożonej wyłącznie z karaweli w swojej okołoziemskiej podróży roku 1519. Przez następne trzy stulecia historia żeglugi zdominowana była przez coraz większe rejowe statki, niosące Europejczyków na podbój Ameryk i Afryki oraz pozwalające im plądrować bogactwa Dalekiego Wschodu... i mordować się wzajemnie w swoich wojnach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SQUARE_RIGGING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Uzbrojone w działa okręty liniowe (poczynając od trójpokładowych potworów 1 klasy z zestawami ponad 90 luf po nędzne pięcioklasowce z byle 18 armatami) pruły do siebie przez cały okres wojen napoleońskich, nie przestając nawet po ich zakończeniu. Fregaty i barki polowały na wrogich kupców, a błyskawiczne rejowe ścigacze przemykały obok jankeskich blokad podczas amerykańskiej wojny domowej. Sięgające ku niebiosom klipry zdobiły Pacyfik, a amerykańskie jednostki wielorybnicze pracowały nad doprowadzeniem tych bestii na skraj wyginięcia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SQUARE_RIGGING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Niestety, romantyczna epoka żagli miała się już ku końcowi. W 1821 r. wypłynął na fale pierwszy żelazny statek parowy: zbudowany przez Brytyjczyków 116-tonowy Aaron Manby (którego twórcy i imiennikowi nie sposób odmówić pychy). Choć statki żaglowe były tańsze w budowie i eksploatacji, a wczesne żelazne silniki parowe były znane z zawodności (w związku z czym maszty oraz żagle często trzymano na podorędziu), zmierzch rejowych okrętów zbliżał się nieubłaganie. W ciągu niecałego stulecia miały zostać relegowane do roli jachtów dla bogaczy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STEALTH_TECHNOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zdolność do podkradania się niezauważonym i siania spustoszenia jest marzeniem każdego pięciolatka... Współcześni naukowcy są natomiast o krok od spełnienia tego marzenia. Dzisiejsza technologia stealth jest wypadkową połączenia kilku wojskowych projektów i eksperymentalnych badań sięgających poza granice ludzkiego postrzegania. W badaniach tych chodzi zarówno o ukrywanie obiektów, jak i również wykrywanie ich przez radary, fale akustyczne, odczyty termiczne oraz w inne, mniej oczywiste sposoby. Technologie obniżonego postrzegania, co mniej więcej oznacza stealth, towarzyszą nam już od czasów, kiedy jaskiniowi myśliwi owijali się roślinnością i/lub skórami, by podkradać się do zwierząt. Po doświadczeniach wojen napoleońskich, kiedy po polach bitew biegało mnóstwo wyraźnie oznaczonych niebieskimi i czerwonymi mundurami celów, różne europejskie nacje podjęły się badań nad kamuflażem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STEALTH_TECHNOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W czasie I wojny światowej Niemcy przyglądali się sposobom użycia jako pokrycia dla samolotów octanu celulozy, przeźroczystego materiału, który miał według planów uczynić samolot trudniejszym do zauważenia. Kanadyjczycy i Brytyjczycy również eksperymentowali z „kamuflażem rozpraszającym światło” podczas następnej wojny światowej, ale rozwój radarów zniweczył te przedsięwzięcia. Za to niemiecki U-480, pokryty gumą anechoiczną (Alberichem), która pochłaniała fale aktywnych radarów, stał się pierwszym na świecie autentycznym okrętem podwodnym w technologii stealth. Co więcej, Niemcy opracowywali także swój myśliwiec bombardujący Ho 229 pokryty pochłaniającym fale radarowe, wzbogacanym węglowym pyłem klejem i dysponujący innymi sztuczkami, by „zniknąć” z niepożądanych oczu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STEALTH_TECHNOLOGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Horten, co prawda, nigdy nie poleciał, ale za to w 1958 r. amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza (CIA) zażądała funduszy na projekt niewidocznego samolotu zwiadowczego będącego następcą samolotów szpiegowskich U-2. Siły powietrzne Stanów Zjednoczonych zainicjowały tymczasem swoje własne badania w roku 1960, tworząc specjalne ekrany na wloty powietrza, przeciwradarowe materiały oraz farby. W 1964 r. Skunk Works Lockheeda wyprodukowało model SR-71 „Blackbird”. Była to przeznaczona na wysokie pułapy jednostka stealth, która – oprócz powyższych rozwiązań – wykorzystywała ukośne stabilizatory pionowe i materiały kompozytowe, wyraźnie redukując sygnaturę radarową samolotu. W latach 70 do Blackbirda dołączyły myśliwiec F-117 i bombowiec B-2. Dziś z całą pewnością tworzy się lepsze niewidoczne samoloty, a nawet statki czy pojazdy naziemne, ale na ich ujrzenie musimy jeszcze poczekać (co też oznacza, że chyba jednak się sprawdzają).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STEAM_POWER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Po podgrzaniu do punktu wrzenia woda przemienia się w parę. Nawet barbarzyńcy to wiedzieli. Za to sposób na opanowanie skrytej w parze siły znalazł dopiero Taqi al-Din Muhammed ibn Ma'ruf, który to opisał w 1551 r. hipotetyczną turbinę parową przeznaczoną do obracania rożna. Pierwszy konkretny ruch ku funkcjonalnemu silnikowi parowemu wykonano rok później, kiedy Edward Somerset ujawnił kolekcję swoich wynalazków, wliczając w to działający model pompy parowej zbudowany przez niego w Raglan Castle. Somerset zmarł jednak, zanim zdążył, zgodnie z założeniami, wykorzystać to urządzenie w górnictwie. W 1680 r. Huygens opublikował memuary, w których opisał napędzający tłok silnik, a 18 lat później niejaki Thomas Savery stworzył właściwie kopię maszyny Somerseta... i opatentował ją wraz z prawie każdym sposobem użytkowania technologii pary.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STEAM_POWER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Nie przeszkodziło to jednak Thomasowi Newcomenowi połączyć bojlera parowego z umieszczonym w cylindrze tłokiem w roku 1705. Kilka lat później, współpracując już z dzierżącym temat w garści Saverym, zamontował on swój pierwszy komercyjny silnik parowy mający wypompowywać wodę z kopalnianych sztolni. Błyskawicznie zmobilizował tym też wszystkich wynalazców do zaprzęgania „potęgi pary” do zasilania każdej maszyny, jaka tylko im przyszła do głowy, choć czasem wybuchali oni wraz ze swoimi bojlerami. W 1769 r. James Watt wynalazł oddzielny kondensator, instalując drugi cylinder z wtryskiem wody, co uczyniło silnik parowy zarówno praktyczniejszym, jak i o wiele bezpieczniejszym w użyciu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STEAM_POWER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Na fali pary przybyła „rewolucja przemysłowa”. Do 1802 r. silniki parowe instalowano już na łodziach, a w 1825 r. działała kolej parowa. Ta metoda zasilania zrewolucjonizowała przemysł i transport całego świata. Nie minęło sto lat, a glob pokrył się siatką kolejowych linii i parostatkowych szlaków. Zasilane parą fabryczne machiny wypluwały dziesiątki milionów ton komercyjnych oraz konsumenckich dóbr. Zindustrializowane państwa doczekały się gigantycznego wzrostu produktywności, bogactwa i skażenia. Planetę ogarnęła gorączka wydobycia głównego używanego w silnikach parowych paliwa – węgla.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STEAM_POWER_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wreszcie silnik parowy ustąpił pola spalinowym, które oferowały większą wydajność połączoną z odrobinę mniejszym skażeniem. A jednak przed rządami ropy to para okupowała tron, a nasz cywilizowany świat mógłby nigdy nie zaistnieć, gdyby nie jej potęga.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STEEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Najwcześniejsze przykłady użycia stali – stopu węgla z żelazem, czyli dwóch substancji o wysokiej odporności na naprężenia i plastyczności – datuje się na okolice 1800 r. p.n.e., a znaleziono je w Anatolii. „Historyk” Herodot nie pozostawił śladu wątpliwości, że stalowe uzbrojenie było za jego czasów używane w Iberii, a norycką (celtycką) stal Rzymianie szczególnie upodobali sobie na swój oręż. Seryckie żelazo z południowych Indii cieszyło się reputacją najlepszego komponentu stali i korzystali z niego Grecy, Rzymianie, Egipcjanie, wschodnia Afryka, Chińczycy oraz królestwa Bliskiego Wschodu. Zbrojmistrze rozpływali się w zachwytach nad stalą, którą można było zaginać i ubijać w wiele warstw (jak w osławionych katanach), a ostrza z niej nie tępiły się tak łatwo. Stal damasceńską uważano natomiast za lepszą od innych rodzajów i stała się wręcz swoistą legendą poszukiwaną przez arabskich wojowników. Europejczycy musieli się tymczasem zadowolić zwykłą stalą „tyglową”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STEEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Świtem nowoczesnej obróbki stali okazał się rok 1855, a to dzięki Henry'emu Bessemerowi, który udoskonalił swój proces używania surówki jako podstawy do tworzenia „miękkiej” (niskowęglowej) stali w dużych ilościach i niskim kosztem. Uczynił on to na sto lat po założeniu przez Benjamina Huntsmana pierwszej huty stali w angielskim Sheffield – przykładu rozwiniętej, choć nie nadmiernie, formy dawnego „tyglowego” odlewania. Wystarczyło to jednak, by w ciągu kilku dekad cały świat pokryły wykorzystujące metodę Bessemera huty. Tym samym narodził się przemysł stalowy, całymi tonami produkujący materiał na nowe mosty, drapacze chmur, pociągi, automobile, domowe gadżety i uzbrojenie nowej, świetlanej ery.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STEEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wraz z ropą naftową stal stanowi kręgosłup współczesnej cywilizacji. W 1980 r. w samych Stanach Zjednoczonych pracowało ponad pół miliona hutników. Pomiędzy 2000 i 2005 r. zapotrzebowanie świata na stal wzrosło o 6% dzięki boomowi budowlanemu w Indiach i Chinach. Ten ostatni kraj w 2005 r. był największym producentem stali na globie, wyprzedzając następne miejsca na podium: Japonię, Rosję i USA. W 2008 r. stal była już sprzedawana jako towar wartościowy, po raz pierwszy na Londyńskiej Giełdzie Metali. Wygląda na to, że naprawdę jest już (prawie) warta swojej wagi w złocie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STIRRUPS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Strzemię stoi w jednym szeregu z pisaniem, prochem czy krojonym chlebem wśród uznawanych za kluczowe do szerzenia cywilizacji podstawowych wynalazków... a przynajmniej według klasyfikacji części historyków. Podobnie jak w przypadku wszystkich wielkich innowacji, sam zamysł jest bardzo prosty. Ludzie udomowili konia już około 4500 r. p.n.e., ale gdzie na takim zwierzęciu trzymać stopy i utrzymać się, kiedy już zacznie biec? Wynalezione około 800 r. p.n.e. siodło rozwiązało przynajmniej drugą z tych bolączek, za to dodanie do zestawu dwóch kawałków skóry ze zwisającą pętlą (w późniejszych okresach metalową) przyszło nam do głowy dopiero około pół milenium później. Nikt nie jest do końca pewien, gdzie czy też kiedy dokonano tego przełomu, jednak najprawdopodobniej stało się to we wschodniej Azji, gdyż chińska dynastia Jin używała strzemion w okolicach 322 r. p.n.e.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STIRRUPS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Zamysł strzemienia szybko się rozprzestrzenił, w dużej mierze dzięki barbarzyńskim jeźdźcom Azji Środkowej, którzy szybko pojęli ich przydatność. Staroindyjskie obrazy z okolic 200 r. p.n.e. ukazują bosych konnych z dużymi palcami u stóp zatkniętymi w pętlach strzemion, a pochodząca z około stu lat później kuszańska rzeźba ukazuje konnego korzystającego z podpierającego stopę strzemienia. Rozkopywanie koreańskich kurhanów z V w. również ujawniło tamtejsze strzemiona, na przykład takie jak w Pokchong-dong i Pan-gyeje, natomiast Japonia używała dość podobnych w swoim okresie Nara. W Europie jeźdźcy musieli sobie zaś radzić bez strzemion aż do VI wieku, kiedy to przybywający ze wschodu Awarowie stopili się z miejscowymi ludami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_STIRRUPS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Arabowie prędko zrozumieli atuty niesione przez tę technologię, lecz co ważniejsze, Frankowie także. W końcu wbicie się w coś za pomocą 3-metrowego kija wymierzonego z grzbietu dużego konia mogło zdać egzamin tylko dzięki strzemionom – zwłaszcza jeśli tkwiło się przy okazji w ciężkiej zbroi. Właściwie gdyby nie strzemiona, średniowieczni rycerze mieliby poważny zgryz nawet z dosiadaniem wierzchowca. I tak, przy niemałym udziałe strzemion, rodziły się podwaliny rycerskich idei, feudalizmu i innych przejawów „postępu”, które miały zapanować nad Europą na następnych kilka wieków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SYNTHETIC_MATERIALS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy cywilizacja oddała już część swojego losu w ręce chemii, naukowcy zaczęli poszukiwać sposobów na ulepszanie naturalnie występujących produktów zwierzęcych i roślinnych. Najpierw udało się to Josephowi Swanowi, który stworzył we wczesnych latach 80. XIX wieku swoje syntetyczne włókna. Powstały one z kory drzewa i miały służyć jako wytrzymalsze żarówkowe żarniki, ale nieco lepiej sprawdzały się jako materiał tekstylny. Następnie Francuz Hilaire de Chardonnet wynalazł sztuczny jedwab, który cieszył się wielkim uznaniem po prezentacji na paryskich targach roku 1889. Pięć lat później trio brytyjskich chemików stworzyło syntetyczny materiał nazwany przez nich „wiskozą”, a przemianowany w 1924 r. na „rayon”. Do puli dorzucił się też Wallace Carothers, pracownik chemicznej kompanii DuPont. Pierwsze poliestrowe włókno, dacron, wynaleziono natomiast w 1941 r. w Anglii w ramach wspierania wojennych wysiłków aliantów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SYNTHETIC_MATERIALS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Nie tylko jednak włókna produkowano z syntetyzowanych polimerów: chemicy wynajdowali w swoich korporacyjnych i uczelnianych laboratoriach wszelkich rodzajów sztuczne materiały. Lata 50. i 60. XX wieku mogłyby wręcz przyjąć miano „epoki syntetyków”. Naugahyde (czyli powszechnie wzgardzany „skaj”) był na przykład kompozytem tkaniny z pokryciem z polichlorku winylu, opracowanym przez Byrona Huntera z U.S. Rubber Company. 1953 stanowił rok narodzin sztucznego diamentu, 1960 natomiast powitał wynalazek ekipy naukowców z Karoliny Północnej – pierwszą sztuczną glebę, o której głośno stało się, kiedy tzw. „AstroTurf” wykorzystano pod kopułą Houston Astrodome w 1966 r. Na jeszcze innej półce znalazł się Borazon, czyli sztucznie wytworzona, sześcienna forma azotku boru powstająca w temperaturach przekraczających 1800 stopni Celsjusza i przyjmująca formę jednego z najtwardszych znanych nam kryształów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_SYNTHETIC_MATERIALS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Dalszy ciąg rozwoju syntetyków to już wręcz paniczny wyścig. Tyvek, włóknisty, gęsty olefinowy materiał, jest używany jako warstwa opakowaniowa blokująca płyny, lecz przepuszczająca parę wodną. Teslin opracowano jako wodoodporny wariant materiału drukarskiego, nietoksycznego, wielofuncyjnego i nadającego się do recyklingu. Pierwsze, obecnie wszechobecne, zawierające Teslin karty kredytowe wyprodukował Ron Goade w 1984 r. W 1965 natomiast Stephanie Kwolek z DuPont stworzyła kevlar, aramidowy polimer, którego początkowo używano we wczesnych latach 70. jako wzmocnienia kół wozów rajdowych. Obecnie kevlar, materiał pięciokrotnie odporniejszy od stali, stosuje się wszędzie, od zabawek po pancerze. Nasza cywilizacja zaprawdę stała się syntetycznym tworem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_TELECOMMUNICATIONS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Internet, kablówka, telefony komórkowe i radio satelitarne... wszystko to stanowi odnogi telekomunikacji. Cywilizacja całkowicie splotła się z siecią elektromagnetycznych fal (a nawet z kilkoma ziemnymi fizycznymi kablami). Historia telekomunikacji zaczyna się w maju 1844 r., kiedy to Samuel Morse wysłał telegrafem swoją słynną wiadomość z Baltimore do Waszyngtonu. Prędkości nabrała zaś w marcu 1876 r., kiedy Alexander Graham Bell powiedział swojemu asystentowi „Watson, chodź tutaj” za pośrednictwem kabla telefonicznego. Od tego czasu inżynierowie telekomunikacyjni nie przestają się prześcigać w zawodowych dokonaniach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_TELECOMMUNICATIONS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Połączenia telegraficzne oraz telefoniczne powstawały dzięki drucianym kablom, które jednak stanowczo nie spełniają już norm prędkości dzisiejszego świata. Choć pozwoliły one na uczynienie świata mniejszym i zmieniły oblicze biznesu, wojny oraz polityki, bardzo prędko naukowcy i wynalazcy zaczęli się rozglądać za sposobem na komunikację bezprzewodową, proces przesyłania elektronicznych sygnałów przez atmosferę do specjalnych odbiorników. W 1894 r. Guglielmo Marconi zbudował pierwszy komercyjnie akceptowalny bezprzewodowy telegraf, ochrzczony wkrótce „radiem”. W październiku 1925 r. szkocki wynalazca John Logie Baird zademonstrował publicznie transmisję ruchomych, rastrowych obrazów, które z kolei nazwano „telewizją”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_TELECOMMUNICATIONS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Telekomunikacja satelitarna – a przynajmniej pierwsze dotyczące jej zamysły – pojawia się po raz pierwszy w utworze science-fiction autorstwa Arthura C. Clarke'a opublikowanym w magazynie Wireless World w październiku 1945 r. Sputnik, sowiecki satelita z zamontowanym nadajnikiem radiowym, trafił tymczasem na orbitę w roku 1957. NASA nie kazało na siebie długo czekać, wysyłając swój balon o nazwie Echo 1, dzięki któremu przesyłano sygnały pomiędzy odległymi od siebie stacjami naziemnymi. Tak oto rozdział historii otworzyła epoka informacyjna. Obecnie satelity geostacjonarne i okupujące niską orbitę okołoziemską odbijają sygnały radiowe, telewizyjne i telefoniczne, rozsiewając je po całym globie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_TELECOMMUNICATIONS_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W ujęciu kulturowym świt telekomunikacji satelitarnej ułatwił publice dostęp do prawdziwych kulturowych kamieni milowych i docierających z odległych miejsc memów. Niewykluczone, że świat stanął o krok od stworzenia wielkiej, jednolitej ludzkiej kultury. W ujęciu finansowym natomiast międzynarodowa telekomunikacja wygenerowała 149 miliardów dolarów tylko w samym 2007 r. Możliwe więc, że świat zmierza ku ekonomii informacyjnej. Cokolwiek nas w związku z tym czeka, telekomunikacyjnego dżina nie da się już upchnąć do regulacyjnej butelki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_THE_WHEEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Toczy się nim fortuna... A przynajmniej jeśli ktoś zadbał o to, żeby dołączyć do tego okrągłego kształtu porządną, przeprowadzoną przez centralny otwór oś. Połączenie koła i osi uważa się bowiem za jedną z „sześciu maszyn prostych”, na których opiera się nasza cywilizacja. Zastosowanie tego urządzenia w pojazdach pozwala na łatwy transport ciężkich obiektów na większych dystansach, ale oś i koło są też podstawą takich wynalazków, jak koła sterowe, garncarskie, zamachowe, wodne i pełen zestaw innych kół, które czynią nasze życie wygodniejszym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_THE_WHEEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wynalazek koła pojawił się w późnym neolicie, by połączyć siły z rozwojem kilku innych technologii i zapoczątkować epokę brązu. Dowody archeologiczne wskazują na istnienie kołowych pojazdów w czwartym tysiącleciu p.n.e., równolegle w kilku miejscach: Mezopotamii, na Kaukazie i w Europie Środkowej (ewidentnie był to pomysł o dużej sile przebicia). W Chinach koło z całą pewnością istniało już w 1200 r. p.n.e., kiedy to stało się częścią tamtejszych rydwanów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_THE_WHEEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Pierwsze koła powstawały z litego drewna, a konkretnie desek z zaokrąglonymi końcówkami łączonych tak, by tworzyć kolisty kształt. W niektórych miejscach do ich produkcji stosowano kamień czy nawet glinę (robili tak Harrapańczycy z Doliny Indusu). Szprychowe koła pojawiły się około 2000 r. p.n.e. w Azji Mniejszej, gdzie używano ich w konnych rydwanach. Późniejsze usprawnienia technologii przyniosły żelazne kołpaki oraz felgi, smarowane osie i sprężynową amortyzację pozwalającą na ograniczenie wstrząsów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_THE_WHEEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wbrew powszechnemu przekonaniu rdzenni mieszkańcy Ameryk korzystali z kół już przed przybyciem Europejczyków, na co wskazują olmeckie koła garncarskie i jeżdżące dziecięce zabawki, ale ponieważ nie występowały tam żadne udomowione zwierzęta zaprzęgowe, technologia nie cieszyła się wielką popularnością. Kawałek świata dalej natomiast szprychowe koła przyczepiano do wszystkiego, od dział po pociągi, a ich struktura nie zmieniała się zbytnio aż do lat 70. XIX wieku, kiedy to wynaleziono odmiany druciane i pneumatyczne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_WRITING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pisanie jest technologią, która – podobnie do kilku innych – dość dosłownie zmieniła tok dziejów. Zdolność do utrwalania rzeczy w celu ich zapamiętania („magazynowanie pamięci zewnętrznej”) w niezmiennej postaci i poprzez pokoleniowe bariery oznaczała, że każdy aspekt ludzkiego bytu, każda społeczna i kulturowa struktura ulec musiały solidnej zmianie. Pisanie pozwoliło cywilizacji na organizację – organizację religii, rządów, ekonomii, wojny, nauki. Zrodziło też literaturę, która (według autorów) przyćmiła prymitywne przekazy ustne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_WRITING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Pierwszą znaną nam formę piśmiennictwa wykształcono około 4 tysiąclecia p.n.e., a była nią tzw. piktografia, w której małe obrazki reprezentowały przedmiot lub działanie. Mogło to wystarczyć do opisywania bardzo prostych tematów, ale wraz z pojawieniem się bardziej ezoterycznych obszarów dyskusji, konieczne okazały się inne metody. (Łatwo jest narysować owcę, ale co, na przykład, z wydawanym przez nią przy spadaniu z piramidy dźwiękiem?). Ideogramy (obrazki przedstawiające idee) i pismo piktograficzne nigdy nie rozwinęły się na tyle, by skutecznie przekazywać wszystkie znaczenia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_WRITING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Z czasem ewoluowało pismo logograficzne, w którym pojedynczy znak przedstawiał słowo. W majańskiej jego wersji glify pozwalały na przekazywanie złożonych znaczeń poprzez łączenie ich w swoiste „zdania”. Kolejnym przykładem jest pismo chińskie, w którym około 90% logograficznych znaków jest połączeniem semantycznych znaczeń z fonetycznymi wytycznymi. W innych językach, jak mykenejska greka, czirokeski, etiopski czy niektóre kreolskie powstawały sylabariusze, dzięki którym pojedynczy symbol powiązywany był z mówioną sylabą, co ułatwiło pisanie i pozwoliło szybciej opanowywać tę sztukę również barbarzyńcom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_TECHNOLOGIES_PAGE_TECH_WRITING_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wreszcie dotarliśmy do alfabetu, poczynając od drugiego milenium p.n.e., kiedy to zaczęły go wykorzystywać semickie języki Lewantu. Skończyły się spokojne dni dla przedszkolaków świata. Alfabet wykorzystuje zestaw symboli, z których każdy reprezentuje jakiś dźwięk języka. W kolejnym milenium alfabet semicki stał się podstawą dla wielu różnych pobratymców na całym Bliskim Wschodzie, w Europie, północnej Afryce i południowej Azji. A o reszcie tej historii... można przeczytać.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_INTRO_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
W Civilization VI termin „jednostka” odnosi się do wszystkiego, co porusza się po mapie. W grze znajduje się wiele typów jednostek – jednostki wojskowe, budowniczowie, osadnicy, wielcy ludzie i tym podobne. Te pierwsze stanowią większość wszystkich dostępnych jednostek w grze.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_AIRCRAFT_CARRIER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Można chyba było przewidzieć, że prędzej czy później ktoś wpadnie na szalony pomysł startu samolotem z poruszającego się po wodzie statku. Tym kimś był komandor Charles Samson z marynarki brytyjskiej, który w 1912 roku wzniósł się w niebo z pokładu okrętu HMS Hibernia. Wcześniej Amerykanin Eugene Fly wystartował z nieruchomego statku (USS Birmingham w 1910 roku), rok później zaś dokonał podobnego lądowania (na USS Pennsylvania w 1911). Wkrótce mimo narzekań sceptyków powstał okręt HMS Ark Royal. Pierwotnie miał być statkiem handlowym, przerobiono jednak jego pokład na płaski, dzięki czemu mógł służyć jako lotniskowiec. Został zbudowany w 1914 roku, w samą porę, by zdążyć na I wojnę światową. Pod koniec lat 30. marynarki całego świata – zwłaszcza japońska i amerykańska – opracowywały duże lotniskowce przeznaczone do przewożenia samolotów mających zwalczać królujące na ogromnym Pacyfiku olbrzymie pancerniki. Wkrótce zakończyło to erę tych jednostek – początkiem tego procesu był japoński atak na Pearl Harbor w 1941 roku. Dziś lotniskowce są najważniejszymi okrętami we flotach, a działania innych jednostek są im podporządkowane.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_AMERICAN_P51_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wraz ze świtem II wojny światowej szybko stało się jasnym, że amerykańskie myśliwce bojowe są przestarzałymi konstrukcjami, które nie umywają się do niemieckich i japońskich maszyn. Stany Zjednoczone sprzedały więc swoje stare samoloty Brytyjczykom i Rosjanom, osobiście zabierając się za przygotowanie modelu P-51 „Mustang”. Zaprojektowany według wymogów British Purchasing Commission jako długodystansowy, jednoosobowy myśliwiec (również bombardujący) – eskorta bombowców, zdolny do wymanewrowywania najlepszych jednostek Luftwaffe na wysokościach powyżej 4500 metrów i usuwania w cień japońskich myśliwców, doczekał się pierwszego prototypu we wrześniu 1940 r. Do 1943 r. mustangi służyły już na wszystkich amerykańskich frontach wojny, beztrosko strącając walczących o nieboskłon wrogów. Nawet nastanie ery myśliwców odrzutowych nie przeszkodziło staremu drapieżnikowi służyć podczas wojny koreańskiej jako myśliwiec bombardujący. Potem zaś te egzemplarze, które nie trafiły na złom, sprzedano w demobilu i większość skończyła w raczej mało popularnych branżach powietrznych wyścigów i podniebnych akrobacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_AMERICAN_ROUGH_RIDER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
1. Regiment Kawalerii Ochotniczej USA znany jest lepiej laikom jako Rough Riders, którą to nazwę zapożyczyli od grupy Congress of Rough Riders of the World Bufallo Billa. Doskonale pasuje ona zresztą do niesfornych rekrutów Teddy'ego Regiment został stworzony w 1898 roku przez Theodore'a Roosevelta w obliczu wojny hiszpańsko-amerykańskiej. Roosevelt był wyznawcą tezy, że Ameryka powinna za niemal wszelką cenę stać się imperium kolonialnym, gdy więc na Kubie zaczęło się robić niespokojnie, a Stany Zjednoczone wykorzystały okazję, by zadać cios konającemu bankrutowi, jakim była wówczas kolonialna Hiszpania, Roosevelt natychmiast zrezygnował ze stanowiska pomocnika sekretarza marynarki i sformował ochotniczy regiment złożony z 1060 kowbojów, ranczerów, górników, atletów uniwersyteckich i innych twardzieli z Arizony, Nowego Meksyku, Teksasu i Oklahomy. Choć stanowił on jednostkę kawaleryjską, jego członkowie walczyli w specyficzny sposób, bo głównie pieszo – jak na przykład w przypadku sławnej szarży na szczyt Wzgórza San Juan (albo Wzgórza Kettle, obie nazwy wymyślili Amerykanie) pierwszego lipca. Później Rough Riders brali też udział w oblężeniu Santiago aż do sierpniowego dnia hiszpańskiej kapitulacji, kiedy to ochotnicy wrócili do domów i świętowali – każdy na swój sposób.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_ANTIAIR_GUN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W chwili, gdy jedni generałowie zaczęli używać samolotów, drudzy zaczęli do tych samolotów strzelać, zazwyczaj z działek artyleryjskich. Niesportowe wykorzystanie przez armię Unii balonów zwiadowczych podczas amerykańskiej wojny secesyjnej zmusiło Konfederatów do opracowania metod sprowadzania obserwatorów na ziemię. Nie opracowali nic bardzo praktycznego i dopiero podczas I wojny światowej, gdy Brytyjczycy uznali po kilku tygodniach konfliktu, że trzeba zniechęcić jakoś niemieckie zeppeliny od latania nad brzegami Anglii, opracowano broń przeciwlotniczą. Pierwszym działkiem stworzonym z myślą o niszczeniu celów powietrznych był jednofuntowy QF „pom-pom”. Wkrótce każda armia posiadała własną broń służącą do ostrzeliwania rosnącej liczby samolotów bojowych, zarówno na froncie, jak i na tyłach. Podczas II wojny światowej dział przeciwlotniczych było bardzo wiele, nie radziły sobie jednak za dobrze z nowoczesnymi, szybkimi jednostkami powietrznymi. Powojenne badania wykazały, że znaczna większość bombowców mimo ostrzału docierała do celów (okolice 90%). I tak oto wraz z początkiem ery samolotów odrzutowych pojawiły się rakiety ziemia-powietrze.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_APOSTLE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Apostoł (od greckiego apostolos oznaczającego wysłannika) to posłaniec i ambasador swojego boga lub religii pragnący nawracać niewiernych. W chrześcijaństwie, gdzie koncepcja ta jest szczególnie zakorzeniona, słynna dwunastka była jedynie grupą uczniów, którzy rozeszli się po świecie z rozkazu wskrzeszonego Chrystusa, by szerzyć jego słowo. W islamie apostoł to prorok, konkretnie ten, który został wysłany, by objawić prawdę o Allahu: Ibrahim (w judaizmie Abraham), Musa (Mojżesz), Dawud (Dawid), Isa (Jezus) i oczywiście Mahomet. W dzisiejszych czasach niektóre Kościoły po prostu wyznaczają apostołów spośród siebie. Na przykład u mormonów mianem tym określa się członka duchowieństwa o dużym autorytecie, u bahaistów zaś wyznaczani byli przez strażnika wiary imieniem Shoghi Effendi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_ARABIAN_MAMLUK_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć samo słowo mameluk znaczy po arabsku po prostu „własność” lub „zdobytego niewolnika”, większości ludzi przywodzi na myśl wyłącznie wojskową kastę średniowiecznego islamu. Z pewnością ci właśnie mamelukowie cieszą się największą historyczną sławą. Choć uczeni nie mogą dojść między sobą do zgody w tej materii, większość uznaje, że niewolni wojownicy mameluccy zrodzili się jako formacja podczas rządów abbasydzkich kalifów Bagdadu w okolicach IX w. n.e. Pochodzili głównie z plemion kipczackich, czerkieskich, gruzińskich i bałkańskich, z których albo ich porywano, albo odsprzedawano w niewolę, i szybko okazywali się oddanymi konwertytami na islam, niezwykłymi jeźdźcami i zajadłymi oponentami. Z czasem mamelukowie stali się faktyczną polityczną potęgą, jak na przykład w Kairze, gdzie ustanowili sułtanat. W wielu innych muzułmańskich królestwach od nich zależał natomiast kształt przyszłej sułtańskiej władzy. Sukcesy i wpływy mameluckiej kasty pozwoliły jej przetrwać 1000 lat aż do momentu, gdy unicestwił ich ostatecznie osmański generał Muhammed Ali (pasza) w roku 1811.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_ARCHAEOLOGIST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Archeolodzy poznają ludzkie zachowania w dawnych czasach głównie poprzez wydobywanie z ziemi i badanie ludzkich szczątków, ruin budynków i pozostałości wytworów dawnych ludów. Choć w dzisiejszych czasach kontrowersje budzi kwestia własności przedmiotów, skarbów i odkrytych ludzkich szczątków, tysiące archeologów wciąż pracują na całym świecie na wykopaliskach, w muzeach i kampusach uniwersyteckich, by odkrywać powszechne wierzenia i codzienne życie rozmaitych ludów na przestrzeni dziejów, pogłębiając tym samym zrozumienie naszej własnej historii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_ARCHER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Łuk – narzędzie łowieckie, które okazało się również bardzo skuteczne w zabijaniu ludzi – został po raz pierwszy użyty jako broń najpewniej w epoce paleolitu. Łucznictwo wykształciło się najprawdopodobniej mniej więcej równocześnie w kilku miejscach świata i parały się nim ludy pierwotne wszystkich kontynentów poza Australią. Do czasu wynalezienia prochu, a nieraz i później, łuk stanowił podstawowy rodzaj lekkiej broni dystansowej. Nie nadawał się jednak zbytnio do walki w zwarciu, uzbrojeni w niego żołnierze stanowili zazwyczaj część oddziałów cięższej piechoty lub byli przez nich chronieni – i tak po raz pierwszy w historii wojen wykorzystano połączone rodzaje wojsk. Na przestrzeni stuleci łucznicy specjalizowali się coraz bardziej i po pewnym czasie trzeba było wielu lat nauki, by stać się ekspertem w tym fachu. Większość nacji posiadała jednak elitarne oddziały łuczników, które potrafiły w odpowiednich warunkach zdominować bitwę. Wykorzystano je skutecznie przeciw ciężko opancerzonym rycerzom w Agincourt, wobec walczących z odsłoniętą piersią berserków pod Stamford Bridge czy nierozważnych żołnierzy 7. Regimentu Kawalerii nad Little Bighorn.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_ARTILLERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Działa polowe znacznie ewaluowały od czasu wprowadzenia ich do walki przez Gustawa Adolfa i przekształciły się w rozmaite rodzaje lekkiej i ciężkiej artylerii. Ściśle rzecz biorąc, miano to można nadać każdemu mechanizmowi zdolnemu do miotania lub strzelania kamieniami czy pociskami, zazwyczaj wykorzystuje się je jednak w stosunku do dużych, ładowanych od tyłu dział z gwintowanymi lufami o zwiększonej celności. Rozwój metalurgii i dostępność produkcji przemysłowej, a także ujawnienie podczas wojny krymskiej braków przestarzałych brytyjskich dział sprawiły, że rząd zlecił niejakiemu Williamowi Armstrongowi opracować odpowiedni dla nich zamiennik. Wynikiem jego wysiłków było powstałe w 1855 roku pierwsze nowoczesne działo artyleryjskie zdolne do prowadzenia zarówno ognia pośredniego, jak i bezpośredniego. W 1897 roku Francuzi ulepszyli jego projekt, tworząc armatę canon de 75 mle 1897, najpowszechniej chyba stosowaną na świecie. Od tego czasu działa artyleryjskie stają się coraz większe, bardziej niezawodne, celniejsze i bardziej śmiercionośne, generałowie zaś są coraz bardziej zadowoleni.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_AT_CREW_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć pierwsze pojawienie się czołgów na polu bitwy nie wzbudziło ogromnych emocji, pod koniec I wojny światowej nikt nie miał wątpliwości, że trzeba w jakiś sposób zapobiegać miażdżeniu przez nie piechoty. Na początku II wojny światowej w arsenale większości krajów można było znaleźć niskokalibrowe (żadne nie miało więcej niż 50 mm) działa artyleryjskie przeznaczone do przebijania pancerzy pojazdów i zabijania tym samym ich załogi oraz niszczenia silnika czy amunicji. Wraz z rozwojem projektów czołgów oraz ich taktyki Niemcy i Wielka Brytania zaczęły tworzyć coraz większe działa przeciwpancerne, których załogę stanowili prawdziwi twardziele – musieli bowiem działać w całkowitym odsłonięciu, narażeni na właściwie wszelkie zagrożenia pola bitwy. Pod koniec wojny Niemcy polegali na swoim sławnym dziale kal. 88 mm, Amerykanie mieli stopiątki, zaś Rosjanie – wykorzystujące celownik mechaniczny haubice 122 mm.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_BARBARIAN_HORSEMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Dla wielu równinnych nomadów konie były czymś więcej niż tylko żywym inwentarzem – były nieodłączną częścią życia. W przypadku ludów takich jak Ariowie, Dżurdżeni, Hunowie, przodkowie Mongołów, a także plemiona Nowego Świata po kontakcie z Europejczykami, wojownicy żyli w bliskiej symbiozie ze swoimi wierzchowcami. Końskie mleko dla środkowoazjatyckich nomadów było podstawowym składnikiem diety, a poszukiwanie nowych pastwisk stanowiło powód nieustannych migracji. Ponadto sama szybkość i zwrotność konnych nomadów czyniła z nich poważne zagrożenie dla osiadłej ludności zajmującej się uprawą roli. Jeźdźcy mogli się pojawić, złupić osadę i zniknąć, zanim jej mieszkańcy mieli szansę zorganizowania jakiejkolwiek odpowiedzi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_BARBARIAN_HORSE_ARCHER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Narzędzia służące do zdobywania żywności mogły być również wykorzystywane jako broń wojenna. Wiele grup łowieckich zajmowało się zarówno polowaniami, jak i najazdami – gdy mogli, handlowali i polowali, by zdobyć pożywienie, ale kiedy nadarzała się okazja, nie stronili od okradania sąsiadów. Chociaż łuk kompozytowy (tworzony z połączenia drewna i kości), którym posługiwali się konni łucznicy, był niezrównany pod względem stosunku wielkości do siły ognia, to piesi łucznicy korzystali z wielu różnych rodzajów broni. Strzały wschodnioafrykańskich nomadów były na przykład haczykowate, dzięki czemu zatrute groty miały więcej czasu na dostarczenie zabójczego ładunku. Również grupy północnoamerykańskie walczyły (przynajmniej na początku) z europejskimi osadnikami (i między sobą), używając łuków jako głównej broni.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_BATTERING_RAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W miarę jak mury miejskie stawały się coraz wyższe i grubsze, modyfikacji i wzmocnieniu ulegały również bramy. W pewnym momencie do ich zniszczenia nie wystarczyła już grupa straceńców walących we wrota grubym pniem drzewa. Najprostszą formą taranu jest ciężka, drewniana belka zawieszona na konstrukcji umożliwiającej uderzanie w mury i bramy, by doprowadzić – przynajmniej w teorii – do ich obalenia. Z czasem końce używanych pali okuto metalem, a do całej konstrukcji dodano zwiększające ruchomość koła oraz osłony chroniące użytkowników przed wrzącym olejem, kamieniami, strzałami i innymi niedogodnościami. Tarany okazały się tak przydatne, że jeśli nie dawało się ich konstruować na miejscu, armie zabierały je ze sobą na kampanie z rodzinnych stron. Pliniusz Starszy opisał nawet ich wykorzystanie w górnictwie do rozbijania twardych skał (choć grupa niewolników z kilofami była znacznie tańsza). Tarany wykorzystywano przez całe wieki średnie, do czasu, kiedy odkrycie prochu spowodowało pojawienie się na polach bitew dział.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_BATTLESHIP_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Rozwinięciem panującego nad morzami na początku XX wieku drednota był pancernik – większy, szybszy, z potężniejszymi działami i grubszym pancerzem, zdolny zatopić wszystkie inne jednostki pływające (również inne pancerniki) jedną salwą. Pierwsze „prawdziwe” okręty tego typu starły się w bitwie jutlandzkiej w 1916 roku, gdzie wraz z drednotami i krążownikami brały udział w nierozstrzygniętej walce między marynarką niemiecką a brytyjską. W okresie międzywojennym przybrały one powszechne w zbiorowej świadomości kształty, mimo że traktat waszyngtoński z 1922 roku i inne umowy międzynarodowe zawierały zapisy mające ograniczyć ich rozmiary i uzbrojenie. II wojna światowa wyznaczyła schyłek epoki pancerników, lecz również ich „złoty wiek” – wszystkie najbardziej znane walczyły właśnie wtedy: Bismarck, Hood, Arizona, Yamato, Missouri i wiele innych. Ostatecznie samoloty bojowe, okręty podwodne, sterowane radarowo pociski i inne nowinki techniczne sprowadziły użyteczność pancerników do roli baterii przybrzeżnych i rdzewiejących atrakcji turystycznych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_BIPLANE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Przed I wojną światową samoloty były skomplikowanymi zabawkami dla dużych chłopców – kruche, o słabej mocy (bardziej właściwie szybowały niż leciały), niesterowne, o małym zasięgu i udźwigu, drogie i zazwyczaj dwupłatowe, jako że w obliczu tych wszystkich ograniczeń podwójne skrzydła znacząco poprawiały siłę nośną i manewrowość. Pod koniec I wojny światowej stanowiły jednak już potężny sprzęt wojenny zdolny dostrzec z daleka wrogie ruchy i zsyłać na przeciwnika deszcz ognia. Dwupłatowce konfliktu 1914–1918 wraz z upływem czasu specjalizowały się – z początku były to samoloty zwiadowcze, później zwinne myśliwce, wreszcie pojawiły się ogromne bombowce, które siały zniszczenie w pełnych cywilów miastach. Z czasem dwupłatowce z drewna i płótna zastąpiły metalowe, jednopłatowe samoloty o większej prędkości i szybszym wznoszeniu. Dokonania bohaterskich dżentelmenów w jaskrawo pomalowanych aeroplanach zdążyły wpisać się już jednak w wojenny krajobraz.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_BOMBARD_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Najstarsze przedstawienie bombardy – ładowanego odprzodowo, gładkolufowego moździerza wykorzystywanego podczas oblężeń do strzelania kamieniami w umocnienia – odnaleziono w Chinach. Pochodząca z XII wieku buddyjska rzeźba jaskiniowa ilustruje strzelającego z niej demona. W świecie zachodu z całą pewnością używali ich XIV-wieczni angielscy monarchowie – Edward III miał je w 1346 roku pod Crécy, zaś Henryk V wykorzystał ich siłę przebicia do zdobycia Harfleur w roku 1415. Broń ta, której najcięższe egzemplarze ważyły po kilka ton i która ogólnie nie wykazywała się specjalną celnością, często zawodziła w warunkach bojowych i wkrótce zastąpiło ją działo. Umocnione stanowiska bombard pozostały jednak w użyciu przez długie stulecia, stojąc zazwyczaj na straży portów i przesmyków morskich. Do ostatnich i największych egzemplarzy tej broni zalicza się działo dardanelskie zbudowane w 1464 roku przez Munira Alego. Ważyło ono 16,8 tony i chroniło osmańskie cieśniny przez wiele, wiele lat (ostatni raz wystrzeliło w stronę floty brytyjskiej w 1807 roku).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_BOMBER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Sianie zniszczenia z wielkiej wysokości powoduje wielką radość, zwłaszcza jeśli szanse na rewanż są niewielkie... Spytaj o to byle łobuza pastwiącego się nad mrowiskiem. Choć niektórzy próbowali podczas I wojny światowej wykorzystać do tej roli sterowce, miały one szereg wad, z których dość istotną była skłonność do wybuchania po trafieniu kulą. Jeszcze przed wybuchem tego konfliktu wielu projektantów samolotów poświęciło się zatem stworzeniu cięższego od powietrza pojazdu, który mógłby przenosić nad liniami wroga bomby zrzucane później w samo serce wrogiego państwa. Pierwsze dwa modele zbudowane wyłącznie z myślą o bombardowaniu to włoski Caproni i brytyjski Bristol – oba powstały w 1913 roku. Pod koniec I wojny światowej na każdym froncie używano bombowców zarówno taktycznych (na polu walki), jak i strategicznych (do atakowania miast). Te potężne dwupłatowce z czasem zostały zastąpione jednopłatowcami o zasięgu pozwalającym na pokonywanie oceanów. Pozwoliło to na wykorzystanie bombowców jako narzędzia terroru i siania spustoszenia wśród cywili – przykładem może być niemieckie bombardowanie Londynu czy amerykańskie naloty na miasta Japonii podczas II wojny światowej. Wszystko zaś skończyło się zrzuceniem przez dwie załogi bomb atomowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_BRAZILIAN_MINAS_GERAES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Dwa pancerniki klasy Minas Geraes (właśnie Minas Geraes i siostrzany okręt São Paulo) były zwodowanymi w początkach XX stulecia jednostkami po 11 800 ton każda. Choć niespecjalnie zbliżyły Brazylię do pozycji szanowanej potęgi, zapoczątkowały jednak południowoamerykański morski wyścig zbrojeń i spowodowały niezgorsze zamieszanie w Stanach Zjednoczonych oraz Wielkiej Brytanii (które dość krzywo patrzyły na nienależące do nich pancerniki pływające po południowoamerykańskich wodach). Pierwsza faza projektowa nowej klasy okrętu zajęła dwa lata, a potem i tak została porzucona, kiedy w 1906 r. pojawił się HMS Dreadnought, odsyłając tamte zamysły do lamusa historii. A jednak w końcu odświeżono martwy projekt i pierwsza jednostka trafiła na morze w roku 1908, a São Paulo dołączył do niej już w następnym. Trudno wskazać szczególnie świetlane momenty ich kariery – zabłysły co najwyżej przy gaszeniu marynarskiego buntu i kilku rebelii. Ich koniec również nie wzbudzał zachwytów: Minas Geraes został zezłomowany w 1950 r., a São Paulo zatonął w drodze na złomowisko w 1951.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_BUILDER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Każda epoka miała swoich ciężko pracujących mężczyzn i kobiety, którzy tworzyli podwaliny codzienności – farmy, płoty, kopalnie, drogi, mosty, rowy, słowem – cywilizację. Czy byli to niewolnicy, ludzie zależni od pensji, zleceniobiorcy czy prywatni przedsiębiorcy, budowniczowie ci udawali się w dzicz i ujarzmiali ją, przemieniając w produktywne, dochodowe obszary. Później zaś zajmowali się bieżącym utrzymaniem infrastruktury i naprawami. Żadna cywilizacja nie była w stanie przetrwać bez tych kobiet i mężczyzn (i, przynajmniej do początków XX wieku, również dzieci). Choć technologia i nowoczesna maszyneria bez wątpienia bardzo ułatwiają nam zadanie, całe to budowanie i utrzymywanie szkieletu cywilizacji jest ciężkim, niewdzięcznym i niebezpiecznym interesem. W 2012 roku na polskich budowach zginęły 82 osoby, a w Wielkiej Brytanii życie straciło 46 budowlanych robotników.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_CARAVEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jak to ujął Iñigo Arieta, hiszpański dowódca, który eskortował w 1492 roku Kolumba na morze, karawele były „corredoras extremadas, buenas para descubrir tierras” – wspaniałymi statkami, którymi można by okrążyć Ziemię. Niña i Pinta były karawelami, a pierwszą z nich sławny odkrywca bardzo chwalił za zwrotność, prędkość i bezpieczeństwo. Opracowane w XV wieku i wykorzystywane intensywnie w XVI statki tego typu były szybkimi jednostkami z łacińskim ożaglowaniem na grotmaszcie i bezanmaszcie, łyżkowym dziobem i wysokim kasztelem rufowym. Klasyczny model karaweli (było wiele odmian) stanowił połączenie dawnych iberyjskich statków rybackich i arabskich łodzi zwanych qarib pływających po Morzu Śródziemnym. Te małe, lekkie jednostki o małym zanurzeniu były w porównaniu z innymi okrętami doskonałe do badania wybrzeży i rzek odkrywanych przez Europejczyków podczas ery wielkich odkryć. Pierwszym obrazem Europejczyków, jaki miały zapewne przed oczami ludy z innych kontynentów, była wyłaniająca się zza horyzontu karawela. Po odkrywcach przybyli konkwistadorzy, kapłani, awanturnicy, kupcy, wreszcie osadnicy... i tak oto mały, bezpretensjonalny stateczek przyczynił się do podboju całego świata.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_CATAPULT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nikt nie jest do końca pewien, gdzie lub kiedy ktoś wymyślił, że za pomocą maszyn o wiele łatwiej rzuca się wielkimi głazami. Wiadomo jednak, że już w III wieku p.n.e. katapult używali Grecy. Sama nazwa zresztą pochodzi od greckich słów „kata” (dół, przeciw) i „pallō” (ciskać). Machiny te wykorzystują napięcie liny i/lub wygiętych drewnianych ramion, by rzucać pociskami na spore dystanse. Jako że była to broń dość niecelna, najlepiej sprawdzała się przeciw dużym, powolnym lub nieruchomym celom (jak miasta czy forty). Wraz z upływem czasu opracowano projekty katapult, które można było rozebrać na części do transportu, a następnie złożyć z powrotem przed bitwą lub oblężeniem. Ostatni raz użyto ich w walce na początku I wojny światowej – Francuzi wyrzucali z nich granaty w stronę niemieckich okopów. Dziś używają ich tylko geeki do miotania dyniami i innymi rodzajami żywności podczas dorocznych turniejów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_CAVALRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Z technicznego punktu widzenia każda jednostka walcząca z grzbietu wierzchowca (lub, w dzisiejszych czasach, zmotoryzowana czy nawet transportowana śmigłowcami) – łucznicy, rycerze, lansjerzy, dragoni, husarze, ułani, kozacy, kirasjerzy itd. – uważana jest za kawalerię. Gdy jednak wyobraża ją sobie przeciętny Kowalski, widzi uzbrojonych w szable i karabiny zuchów siedzących na wspaniałych rumakach – najbardziej mobilną i szlachetną (ten błąd w rozumowaniu obecny jest od czasów rycerstwa) ze wszystkich tradycyjnych formacji wojskowych. W czasach wojny siedmioletniej i wojen napoleońskich kawaleria była już uzbrojona w pistolety, szable i lekką broń długą, dzięki czemu mogła walczyć zarówno konno, jak i po spieszeniu. Te szybkie i zwinne jednostki służyły do zwiadu i szybkich rajdów, stanowiły istotną siłę na polu bitwy i zajmowały się ściganiem pokonanych przeciwników. Zdolna w korzystnych warunkach do szybkiego rozbicia szeregów wroga i do zręcznej ucieczki w razie niepowodzenia kawaleria służyła w każdej kampanii aż do II wojny światowej, kiedy to po raz ostatni wykorzystano jednostki konne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_CHINESE_CROUCHING_TIGER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Po wynalezieniu prochu w IX wieku naszej ery Chińczycy używali go wyłącznie przy fajerwerkach, tworząc piękne, kolorowe rozbłyski. Ktoś w końcu jednak pojął, że substancja ta może się też całkiem przydać w wojaczce i nie trzeba było długo czekać na ogólnoazjatycki szał skałkowych karabinów i regularnych dział. Dr Yongxiang Lu stwierdza, że „przyczajony tygrys”, mało znane brakujące ogniwo pomiędzy bombardą i działem, stanowił jedno z pierwszych zastosowań prochu na polu bitwy. Było to prymitywne urządzenie złożone właściwie z zaczopowanej jednostronnie żelaznej rury wzmacnianej grubymi linami i wyposażonej w krótki dwunóg na przedzie w celu lekkiego uniesienia lufy (żeby strzałem nie orać gleby, a przeciwnika). Wiadomo, że przyczajony tygrys pojawił się w boju ok. 1368 r., z początkiem dynastii Ming, i używano go nadal w 1592 r. w walkach z Japończykami w Korei. Jego strzał niósł ponoć na około 600 metrów, co stanowiło najdłuższy zasięg w tamtych czasach i z pewnością potrafiło mocno popsuć nastrój ostrzeliwanemu przeciwnikowi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_CROSSBOWMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kusza – broń łatwiejsza do opanowania niż łuk i dzięki temu idealna dla chłopstwa, które nie miało wiele czasu na ćwiczenie strzelectwa – jest w gruncie rzeczy małym, ciężkim łukiem ułożonym poziomo na mechanizmie służącym do napinania cięciwy i strzelania krótkimi strzałami (określanymi mianem bełtów). Została wynaleziona we wschodnich Chinach i pierwszy znany przypadek jej wykorzystania miał miejsce podczas okresu walczących królestw około IV stulecia p.n.e. Sławny Sun Zi poświęcił wykorzystaniu kuszy w swojej znanej „Sztuce wojny” aż dwa rozdziały. Mniej więcej w tym samym czasie wczesny przodek tego oręża pojawił się w Grecji, a i Rzymianie być może czasem ich używali. Europejskie pola bitew zostały zdominowane przez kuszę jednak dopiero w średniowieczu. Wraz z pikami, których użycie również nie wymagało wielkich umiejętności, była ona w stanie sprostać niemal każdemu zagrożeniu. Jedyną słabą stroną kuszy był fakt, że jej skonstruowanie wymagało dużej wprawy. Aż do odkrycia muszkietu stanowiła ona jednak najlepszą broń dostępną dla niesfornego chłopstwa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_DESTROYER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Stworzone pod koniec XIX wieku niszczyciele odnalazły się w marynarkach świata w wielu rolach: patrolowej, eskortowej, obrony przeciwpowietrznej i jako broń do zwalczania okrętów podwodnych. Wykorzystano je po raz pierwszy podczas wojny rosyjsko-japońskiej w 1904 roku. Ich celem było uniemożliwienie tym irytującym torpedowcom zbliżania się do drednotów. Pierwszymi jednostkami oznaczonymi jako „kontrtorpedowce” (wczesna nazwa niszczycieli) było sześć brytyjskich okrętów klasy Daring (1892), Havock (1893) i Ferret (1894). Posiadały lekkie opancerzenie, wyporność poniżej 300 ton i były uzbrojone w jedno działo dwunastofuntowe i szereg mniejszych oraz jedną lub dwie wyrzutnie torped. Wkrótce inne państwa skopiowały projekt. Zadaniem jednostek było strzeżenie sojuszniczych statków i atakowanie wroga. Niszczyciele służyły podczas całej I wojny światowej i okazały się szczególnie skuteczne przeciw okrętom podwodnym atakującym statki handlowe. W dniu wybuchu II wojny światowej były one już znacząco szybsze i zwrotniejsze – nosiły dość uzbrojenia i zapasów, by wychodzić w morze na długi czas. Stanowiły na obu oceanach konie robocze walczących flot. Od lat 60. w światowych flotach wykorzystywane są również niszczyciele rakietowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_EGYPTIAN_CHARIOT_ARCHER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Maryannu (w liczbie pojedynczej marya, co oznacza młodego wojownika lub młodego bohatera) byli dziedziczną kastą szlachecką jeżdżących rydwanami wojowników. Istniała ona w wielu społecznościach na Bliskim Wschodzie w epoce brązu. W Egipcie maryannu jeździli lekkimi, dwuosobowymi rydwanami, które umożliwiały o wiele bardziej precyzyjny ostrzał z łuku niż grzbiet konia, zwłaszcza biorąc pod uwagę powszechną wówczas długość łuku. Marya mógł również zabrać ze sobą więcej amunicji. Istniały jednak istotne ograniczenia dla tych młodych bohaterów, chociażby w postaci przeszkód terenowych czy kosztów utrzymania pojazdu i koni podczas długich kampanii. Niemniej jednak maryannu pozostawali potężną elitą armii faraona. Najlepszym dowodem na ich skuteczność w boju są ich dokonania w Kadeszu w 1274 r. p.n.e., gdzie ich waleczność pozwoliła Ramzesowi II odnieść zwycięstwo. Egipcjanie pozostawili wiele malowideł przedstawiających starożytne rydwany maryannu (to jeden z najczęstszych motywów w tej cywilizacji). W grobowcu Tutanchamona (który zmarł około 1323 roku p.n.e.) znaleziono ponadto sześć dobrze zachowanych pojazdów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_ENGLISH_REDCOAT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Czerwone (a właściwie mające odcień zwany rose madder) kurtki brytyjskiej piechoty wywodziły się z mundurów galowych początków XVII wieku. Zostały oficjalnie przyjęte jako strój w lutym 1645 roku, kiedy to parlament przyjął nowe ustalenia dla armii, wedle których 12 regimentów piechoty miało nosić czerwone stroje o różnobarwnych usztywnieniach pozwalających na ich odróżnianie. Przez kolejne ćwierć milenium nosiła je większość brytyjskich żołnierzy, co czyniło z nich wspaniały cel wśród drzew, wydm, w dżungli i na wzgórzach imperium. Wedle rozumowania prawodawców, czerwone kurtki ułatwiały natychmiastowe rozpoznawanie swoich na polach bitew, co ułatwiało zachowanie porządku i utrzymanie morale (nie jest prawdą, jakoby przyczyną była niska widoczność krwi na stroju). Określenie „czerwona kurtka” stało się dla Brytyjczyków powodem do dumy, a dla właściwie wszystkich innych nacji najzwyklejszą obelgą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_ENGLISH_SEADOG_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W oczach Anglii bohaterscy korsarze, dla wszystkich innych zwykli piraci. Od 1560 do 1650 r. „psy morskie” Elżbiety I cieszyły się licencją na dowolne atakowanie statków i kolonii pozostałych nacji (z naciskiem na Hiszpanów), zwykle bez konieczności formalnego wypowiadania wojny. Indywidua takie jak sir John Hawkins, sir Francis Drake czy sir Walter Raleigh (wśród tej pirackiej braci nie brakowało pasowanych rycerzy) łupiły rejony Karaibów, a nawet docierały do tak odległych miejsc jak wybrzeże Kalifornii, by nieść tam swój krwawy biznes: zagarnianie jak największej ilości skarbów dla angielskiej korony... no i oczywiście dla siebie też. Kiedy dla Anglii nastała godzina ciężkiej próby, Morskie Psy stanęły w 1588 r. na czele uderzenia wymierzonego w hiszpańską armadę. Sam Hawkins rozsławił się też jako pionier brytyjskiego rynku niewolników, a Drake wziął udział w masakrze na leżącej przy wybrzeżu Irlandii wyspie Rathlin, pomagając w rzezi około 600 mężczyzn, kobiet i dzieci.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_FIELD_CANNON_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Działo polowe – najwcześniejsza forma mobilnej artylerii wykorzystującej proch – pochodzi z okresu wojen prowadzonych przez Gustawa Adolfa. Stanowiła broń pośrednią między tureckim piszczałem a ciężką artylerią oblężniczą wykorzystywaną w Europie. Szwedzki król potrzebował zwiększonej mobilności i siły ognia swoich dział w celu podbicia krajów północy, zlecił więc opracowanie cztero- i dziewięciofuntowych półkolubryn i działa dwunastofuntowego (rodzaj działa tradycyjnie określa się na podstawie wagi pocisku), z których każde mogło być obsługiwane przez trzy osoby i ciągnięte przez dwa konie. Zorganizował je ponadto w baterie, zamiast rozrzucać wśród innych jednostek. Szwedzi opracowali też szereg rodzajów amunicji specjalnej, w tym kartacze służące do niszczenia zgrupowań piechoty. Działa polowe Adolfa i taktyka, jaką stosował, okazały się na tyle skuteczne, że wkrótce wszystkie kraje Europy i część dalszych zaczęły stosować jego innowacje, ponownie diametralnie odmieniając oblicze wojny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_FIGHTER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nastąpił dzień, kiedy myśliwce wypełniły niebo. Samoloty tego typu powstały podczas I wojny światowej, by zwalczać sterowce, balony oraz jednostki zwiadowcze i bombowe wroga, od których roiło się nad polami walki. Piloci tych pierwszych myśliwców, małych, powolnych i słabo uzbrojonych wedle późniejszych standardów, stosowali rozmaity oręż – od granatów po haki z linami – do strącania wrogich samolotów. Ich skuteczność znacząco wzrosła wraz z opracowaniem w 1915 roku przez Anthony'ego Fokkera mechanizmu stangensteuerung (przerywacza), który zamontowano w niemieckim Eindeckerze, czyniąc go postrachem ówczesnych niebios. Przez całą wojnę na misje wyleciały tysiące myśliwców, z których setki nie powróciły do bazy. Podczas II wojny światowej miały one już zazwyczaj formę metalowych jednopłatów. Wykonywały rozmaite zadania – prowadziły ostrzał i bombardowanie celów naziemnych, przechwytywały i osłaniały bombowce, patrolowały niebo nad ważnymi terenami, przeprowadzały zwiad i – oczywiście – strącały się nawzajem. Współczesne myśliwce odrzutowe są jeszcze szybsze i lepiej uzbrojone niż stare maszyny czasu wojny, ich zadania jednak nie zmieniły się znacząco.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_FRENCH_GARDE_IMPERIALE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Poczynając od małej kadry weteranów pod bezpośrednim zwierzchnictwem Napoleona Bonaparte, powstałej w 1799 r. z połączenia Gwardii Dyrektoriatu i Gwardii Zgromadzenia Narodowego (po szybkiej eliminacji tych miękkich demokratycznych ugrupowań przez cesarza), Garde Impériale rosła w siłę w trakcie wojen napoleońskich, by osiągnąć wreszcie siłę dywizji. Gwardię podzielono na trzy zależne od doświadczenia szczeble: starą, średnią i młodą. Napoleon otwarcie faworyzował ją, gwarantując jej lepszy żołd, wyżywienie, wyposażenie i zakwaterowanie. Nie przeszkadzało to jednak Starej Gwardii dobitnie wokalizować swoich bolączek, często bezpośrednio u samego Napoleona, co zapewniło jej przydomek les Grognards („Marudy”) wśród reszty francuskich wojsk. Nie ominęły jej żadne z wojennych kampanii, a pod Waterloo z pełnym oddaniem usiłowała wywalczyć zwycięstwo, lecz odwrót Średniej Gwardii (jedyny w historii) pod wyniszczającym ostrzałem wroga pozostawił na placu boju jedynie Starych i garstkę Młodych, którzy mogli tylko osłaniać odwrót cesarza za cenę praktycznej anihilacji przez brytyjski i pruski ostrzał artyleryjski. I tak smutno zakończyły się dzieje najbardziej elitarnej (przynajmniej według Francuzów i twórców wojennych gier) spośród historycznych jednostek wojskowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_FRIGATE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Przez długie stulecia fregata ewoluowała z rejowego, zbyt małego do walki w linii trójmasztowca, jakim była w XVII wieku, do szybkiego okrętu rakietowego o zwinności pozwalającej na unikanie naprawdę dużych jednostek. Jej rola w walce morskiej nie uległa jednak zmianie – pełni głównie funkcje patrolowca lub okrętu eskorty. Królewska Marynarka Wojenna ustaliła, że fregatą jest dowolny pełnorejowy okręt klasyfikowany posiadający co najmniej 28 dział na jednym pokładzie. Mimo starań admiralicji jednostki te miewały najrozmaitsze rozmiary i układy dział – w połowie XIX wieku określano tym mianem również okręty pancerne. Współczesne fregaty mają z dawnymi wspólną jedynie nazwę – od II wojny światowej mianem tym określa się każdą jednostkę mniejszą od niszczyciela. Wprowadzenie pocisków kierowanych uczyniło je jeszcze bardziej śmiercionośnymi i opłacalnymi w utrzymaniu – po co budować olbrzymi pancernik, krążownik czy niszczyciel, skoro wystarczy „tania” fregata?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GALLEY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Galera była pierwszą łodzią (lub okrętem, jeśli ktoś lubi przesadę) przeznaczoną do walki – miała niewielkie zanurzenie, smukły kadłub, niewielkie pokłady i napęd wiosłowy. Choć większość posiadała na pojedynczym maszcie żagle, które mogły poprawiać mobilność, poruszały się głównie za pomocą siły ludzkich mięśni. Trzymały się raczej płytkich wód przybrzeżnych, nie były bowiem szczególnie odważne. Stanowiły jednak trzon wczesnych flot fenickich, greckich, kartagińskich i rzymskich na Morzu Śródziemnym, a także ulubiony okręt piracki na całym świecie. Pierwotnie przewoziły jedynie łuczników i włóczników, lecz wkrótce na ich wyposażeniu znalazły się tarany, katapulty, a nawet działa, dzięki czemu zachowały swą przydatność jeszcze we wczesnym średniowieczu. Z czasem jednak galera oraz jej rozwinięcia – biremy, triremy, dromony i im podobne – stały się przestarzałe w obliczu zwinniejszych (i większych) okrętów żaglowych. W dodatku te ostatnie nie potrzebowały bandy zapoconych i marudnych wioślarzy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GERMAN_UBOAT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Unterseeboot”, czyli w skrócie U-boot, był podwodną grozą, budzącą zarówno strach, jak i wściekłość w sercach wrogów Niemiec podczas obydwu wojen światowych. Ich prekursor, pierwszy niemiecki okręt podwodny, ośmiometrowy Brandtaucher („płomienny nurek”) zatonął podczas pierwszych testów zanurzeniowych w porcie miasta Kilonii. W późniejszym okresie Niemcy zbudowały kilka następnych podwodnych jednostek, by sprzedawać je Grekom, Osmanom i Rosjanom (ogólnie towarzystwu o dość konkretnej reputacji). W końcu udało im się trafić w dziesiątkę: U-19 (wreszcie odpuścili sobie wymyślne nazwy) wypłynął w roku 1912 dzięki mocy swoich dwusuwowych silników diesla, kryjąc cztery luki torpedowe i dwa pokładowe karabiny, które mógł zanurzyć na głębokość 50 metrów p.p.m. W pierwszych dniach I wojny Niemcy posiadali we flocie 27 U-bootów. W pierwszych dziesięciu tygodniach konfliktu ich ofiarą padło pięć brytyjskich krążowników. Efektywność łodzi okazała się na tyle wielka, że traktat wersalski zabronił wręcz konstrukcji niemieckich okrętów podwodnych. Flota została jednak odbudowana, a do końca II wojny światowej jednostki te zatopiły około 2779 okrętów (potwierdzonych) o masie 14,1 mln. ton – co stanowiło 70% ogólnych alianckich strat na światowych morskich teatrach wojennych działań. W 1955 r. zachodnie Niemcy znów dostały prawo do rozporządzania flotą... i skwapliwie wróciły do budowy U-bootów, z których najnowszym jest nieatomowy U-35, oddany do służby w marcu 2015 r.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GREAT_ADMIRAL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niektórym od urodzenia płynie w żyłach morska krew, dlatego też spędzają życie na oceanach. Dawno temu spośród takich ludzi wywodzili się wielcy admirałowie, którzy stawali na czele wypraw badawczych, wymieniali się kulami armatnimi z wrogami narodu lub terroryzowali statki niewinnych kupców. Gdy ludzie zorientowali się, że mogą płynąć po otwartej wodzie i nie utonąć (no, zazwyczaj), na głębokie i płytkie morza wypłynęły najrozmaitsze jednostki. Yi Sun Shin, Cristoforo Colombo, Horatio Nelson, Isoroku Yamamoto, David Farragut... Lista ludzi, którzy zyskali sławę dzięki swym morskim dokonaniom, jest długa. W dużej mierze to ich wysiłkom zawdzięczamy „zmniejszenie się” świata i rozwój cywilizacji. Możliwe jednak, że nie mieli wyboru – jak napisał Jacques Yves Cousteau (który byłby świetnym admirałem, gdyby tylko miał na to ochotę): „Gdy morze zadziała na człowieka swą magią, pozostanie on już na zawsze uwięziony w jego cudownej sieci”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GREAT_ARTIST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Artyści to wizjonerzy i marzyciele cywilizacji. Kładą farbę na płótno lub wydobywają kształty z kamienia, innym pozostawiając zaś zadanie znalezienia w tych dziełach wizji lub znaczenia. Interpretują zastany świat, by nadać szarej codzienności trochę piękna, geniuszu, formy i kolorytu. Ci wszyscy malarze, rzeźbiarze, fotografowie i filmowi twórcy mają za zadanie tworzyć dzieła definiujące i umacniające nasze człowieczeństwo. Czasami docenia się ich już za życia... Najczęściej jednak nie. Czasami udaje im się wyżyć ze swoich dzieł... Najczęściej jednak nie. Zdarza się jednak, że ich prace przeżywają ich, przemieniając się w źródło oświecenia, wynosząc ludzi na wyższe poziomy zrozumienia i czyniąc cywilizację czymś o wiele wspanialszym niż tylko suma materialnych bogactw i politycznej potęgi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GREAT_WRITER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wielkimi pisarzami nazywamy tych, którzy wyrażają nasze pragnienia, przemyślenia, upodobania, słabostki, obawy i radości w postaci słowa pisanego. Historię wypełniają echa ich głosów... a właściwie cała ona jest jednym z ich głosów. Czy to w formie poezji, czy powieści albo opowiadań, czy to treści przekazywanych na scenie lub ekranie, to właśnie artystyczne przekazy tych ludzi kształtowały i określały obraz ich cywilizacji i kultur. Niektórzy piszą prozę i poezję o wymyślonych światach, inni traktaty filozoficzne, polityczne, religijne i naukowe, mające nakreślać bądź odmieniać postać tego świata. I nie zapominajmy o tych, którzy powierzają papierowi suche, istotne fakty. Jakakolwiek nie grałaby im ich muza, jakiekolwiek by im nie przyświecały intencje, ich słowa przeżywają niejednokrotnie próbę czasu, łącząc nas wspólnymi ideami... bądź też skłócając i separując.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GREAT_MUSICIAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Mówi się, że „muzyka jest duszą ludzi”. Jeśli faktycznie jest to prawdą, to muzycy, w tym ci wielcy, są strażnikami tej duszy. Żadna inna forma sztuki nie przemawia do naszych emocji tak bardzo, jak muzyka, niezależnie od tego, jaki wybierzemy rytm i jakie zagrają instrumenty. Te same cechy, które jej to umożliwiają, czynią ją też jedną z najbardziej subiektywnie odbieranych form sztuki... To, co dla jednego jest iście niebiańskimi harmonikami, dla innego stanowi hałaśliwą kakofonię. Fakt ten odrobinę poszerza spektrum tego, co możemy nazwać „wielką”, czy też wspaniałą muzyką. Możliwe, że najlepszym sposobem na ocenę tej „wielkości” jest żywotność danego utworu i chęć publiki do dalszego cieszenia się jego dźwiękami. Od czasu, gdy człowiek po raz pierwszy wystukał rytm na wydrążonym pniaku, do dzisiejszej epoki elektronicznych orkiestr, wielcy muzyczni kompozytorzy i wykonawcy wyrażali i wyrażać będą kolektywne smutki i radości członków każdej z cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GREAT_ENGINEER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Inżynierowie projektują i budują warsztaty, szkoły, domy. Wielcy inżynierowie projektują i budują cuda świata. Nim nastały dni budynków z prefabrykatów, podobnych kropka w kropkę domów mieszkalnych, betonu i dwuteowników, to właśnie ci ludzie stawiali pomniki cywilizacji w formie wielkich monumentów, ogromnych pałaców, potężnych świątyń i mostów oraz innych rodzajów budynków. To ich dzieła wydobywają archeologowie, na nie gapią się turyści, o nich uczą się dzieci w szkołach. Należą im się również podziękowania za wodociągi, światła elektryczne, autostrady i wszystko inne, co czyni życie wygodniejszym. Bez wielkich inżynierów, którzy uwieczniali w kamieniu i stali marzenia, budowali drapacze chmur, stawiali wielkie stadiony sportowe i centra handlowe, jak ktokolwiek w ogóle rozpoznałby po wyjściu z dziczy, że oto ma do czynienia z jakąś cywilizacją?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GREAT_GENERAL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Każda epoka cywilizacji miała swoich wielkich generałów – tych, którzy zmieniali bieg historii dzięki temu, że byli sprytniejsi, odważniejsi lub po prostu mieli więcej szczęścia niż ich odpowiednicy po drugiej stronie pola bitwy. Ludzi, którzy potrafili przekonać podwładnych, by poszli za nimi aż do piekła, a może nawet wyszli po drugiej stronie. To innowatorzy w zakresie zadawania śmierci, wynalazcy nowej broni, formacji, taktyki i strategii pozwalających wygrywać wojny, a także odkrywcy nowych zastosowań starych metod zabijania. Każdy, kto to czyta, potrafi wymienić szereg wielkich generałów, ich nazwiska bowiem pozostają z nami w legendach, opowieściach i pomnikach. Niektórzy są przywódcami swego ludu – wojowniczymi królami i prezydentami żołnierzami. Jeśli nie należeli do rządu w chwili sięgnięcia po laur wielkości, często stawali się jego członkami później. Ci zaś, którzy przeżyli wszystkie swoje wojny, spisują potem pamiętniki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GREAT_MERCHANT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Z czterech rzeczy, które decydują o kierunku obranym przez cywilizację, najważniejszą jest chyba chciwość. Gdy tylko ludzie osiedlili się i rozpoczęli uprawiać rolę oraz wydobywać minerały, znalazł się ktoś, kto zauważył, że są tacy, którzy bardzo chcą mieć to, czego on ma w nadmiarze, a w dodatku są skłoni za to zapłacić. Kupcy szybko zaczęli przemierzać szlaki na całym świecie, handlując wszystkim od ziarna po złoto, od konopi po ludzi. Najodważniejsi z nich znajdowali nowe rynki, byli więc również badaczami, którzy przynosili w swoje strony wiedzę o odległych ludach i ich obyczajach. Niektóre z największych odkryć były rezultatem chciwości tych awanturników. Podróże te wzbogacały również narody w sposób materialny, gdyż podatki i zyski z wypraw kupieckich pozwalały na finansowanie wielkich dzieł z zakresu inżynierii, edukacji, kolonizacji i wojskowości. Bez wielkich kupców cywilizacja byłaby o wiele uboższa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GREAT_PROPHET_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ludzi świątobliwych można spotkać wszędzie, lecz prawdziwie wielkich proroków już nieco rzadziej. Niektórzy z nich doznają jakichś wizji, inni zaś tylko dzielą się rozmyślaniami o życiu – jak powinno się je przeżyć i co zrobić, by było lepsze. Niektórzy wędrują i nauczają, inni zaś budują świątynie i kościoły. Jeszcze inni mają po prostu dobry PR. Niezależnie od różnic osobniczych, to oni właśnie tworzą religię, szerzą wiarę lub podają w wątpliwość wierzenia innych ludzi – a często robią to wszystko naraz. Ostrzegają ludzkość przed pychą i pułapką myślenia, że może poznać wszystko i wszystko kontrolować. Każda wielka religia, niezależnie od obiektu czci, ma swoich wielkich proroków – tych, którzy zostali dotknięci przez boskość... I każdy z nich odmienił dzieje cywilizacji w równym stopniu co niejeden generał, naukowiec, artysta czy przywódca.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GREAT_SCIENTIST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wielcy naukowcy usiłują przekazać światu innowacyjne i przemyślne idee na temat działania podstaw świata... w przeciwieństwie do filozofów i proroków, którzy mają dla ludzkości przepisy na to, jak świat działać powinien. Czasem granice pomiędzy dziedzinami zaczynają się jednak zacierać prawie do cna, a zwłaszcza w takich przypadkach, jak ukierunkowana mutageneza, fizyka kwantowa, matematyka asymptotyczna czy inne teoretyczne konstrukty zakorzeniające się coraz mocniej w swoich naukowych polach. Jakkolwiek by tego nie interpretować, nie da się ukryć, że ciekawość stanowi jedną z najlepszych i jednocześnie najgorszych cech ludzkości, a wielcy naukowcy posiadają jej pod dostatkiem. Wściubiają nos we wszystko, co naturalne i nienaturalne, a rezultatem ich „naukowej metody”, którym zostanie obdarowana społeczność, może być zarówno błogosławieństwo, jak i klątwa, a często obydwa jednocześnie. Pomimo akademickich kociołków gotowych przyznawać wyższe tytuły za dokonania w dosłownie dowolnych zaplutych naukowych zaułkach i dyktatu monolitycznych korporacyjnych instytutów badawczych (gdyż nauka przerodziła się w lukratywny biznes), nadal pozostaje trochę miejsca dla okazjonalnych wielkich naukowców, którzy po swojemu pojawiają się i stawiają świat na głowie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GREEK_HOPLITE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Daj grupie zmilitaryzowanych obywateli trzymetrowe włócznie z żelaznymi grotami (zwanymi doru), ustaw ich ramię w ramię w ciasnej formacji i oto powstanie falanga hoplitów. W VIII lub VII wieku p.n.e. greckie miasta-państwa zaczęły tworzyć tego typu oddziały z osób, które stać było na pancerz z brązu i doru, by wykorzystywać je do walk między sobą. Jak przekonali się Persowie, hoplici całkiem nieźle radzili sobie też z obcymi wojskami. Choć wrodzy łucznicy mogli kilku zabić (większość z ówczesnych strzał była zbyt lekka, by przebić brązowe pancerze Greków), falanga hoplitów mogła zazwyczaj zmieść z powierzchni ziemi wszystko, co stanęło im na drodze. Największe zagrożenie stanowiły dla nich ataki z boku, gdzie byli odsłonięci, oraz rozsypanie się formacji w nierównym terenie. Falangi hoplitów powstawały przez niemal 400 lat i powszechne były jeszcze w czasach Aleksandra Wielkiego. Później doszło jednak do starć z legionami rzymskimi – szybszymi, bardziej elastycznymi pod względem formacji i uzbrojonymi w krótkie miecze, które łatwo radziły sobie z niewygodnymi włóczniami hoplitów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GURU_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Sanskryckie słowo „guru” oznacza nauczyciela. Czymże jest jednak guru bez kogoś, kogo mógłby nauczać?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GURU_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Guru mogą stanowić dla swych podopiecznych zarówno uczonych, jak i przewodników duchowych. Nie oferują oni jednak tylko odpowiedzi, a raczej pomagają w interpretacji pytań. Powiada się, że guru dysponują ogromną wiedzą, mądrością, a czasem także ukrytymi zapiskami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GURU_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Istnieją też, rzecz jasna, fałszywi guru, na których należy uważać – miewają oni w zwyczaju wykorzystywanie istniejących pism do głoszenia własnych przekonań.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GURU_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Tradycje guru-sziszja buddyzmu, hinduizmu i dżinizmu wymagały, aby potencjalny student przybył do domu guru, przynosząc podarki i wykazując chęć do nauki. Jeśli ten uznał go za odpowiedniego, rozpoczynał przekazywanie swych ezoterycznych lub specjalistycznych nauk.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_GURU_CHAPTER_HISTORY_PARA_5
Text:
Podobnie guru sikhów mieli w zwyczaju przechowywanie oraz kopiowanie prac wcześniejszych uczonych. W ten sposób wiedza istniała i przekazywana była przez wiele pokoleń.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_HEAVY_CHARIOT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ciągnięte przez woły wózki – coś w rodzaju protorydwanów – zostały zbudowane po raz pierwszy około 3000 roku p.n.e. przez wczesne ludy indoeuropejskie w Mezopotamii. Niedługo później, około 2500 r. p.n.e., na eurazjatyckich stepach udomowiono konia i wkrótce stał się on powszechny w siedzibach ludzkich. Z czasem zwierzęta te zaprzęgnięto (zazwyczaj jedno obok drugiego) do wózków, które stały się lżejsze – często stanowiły tylko dwukołową platformę z niską poręczą – i zwrotniejsze. Poza wykorzystaniem rydwanów do transportu i wyścigów, używano ich również podczas wojny, wcielając je do szybkich jednostek wojskowych. Hetyci jako pierwsi stali się mistrzami wykorzystania ich w boju – w każdym jechało trzech mężczyzn, ciągnęły zaś ich dwa konie. Egipcjanie poniewierali swoich przeciwników za pomocą podobnego urządzenia. Jako pierwsi ciężkie rydwany zbudowali Persowie. Zaprzęgali do nich cztery konie, czasem zakładali też kosy na koła, co okazywało się bardzo skuteczne w zwalczaniu wrogiej piechoty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_HELICOPTER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Chińskie dzieci bawiły się nimi około 400 r. p.n.e., da Vinci opracował go w latach 80. XV wieku, Francuz d'Amécourt w 1861 przeprowadził demonstrację parowego modelu z aluminium (choć nigdy nie oderwał się od ziemi). W 1907 roku dwóch innych Francuzów, bracia Breguet, stworzyło w końcu silnikowy śmigłowiec, który pozwolił pilotowi podnieść się pół metra nad ziemię. W 1933 roku zaś niemiecka firma Focke-Wulf opracowała i zbudowała pierwszy na świecie dwuwirnikowy helikopter o przeznaczeniu wojskowym, wyprzedzając tym samym Igora Sikorsky'ego, który opracowywał podobny model w Stanach Zjednoczonych. Śmigłowce rzadko wykorzystywano podczas II wojny światowej, lecz pełniły one ważną rolę jako transportowce podczas wojny w Korei, wykorzystywano je też w boju na wojnie wietnamskiej. Zdolne do lotów na niskich wysokościach i unikania dzięki temu wykrycia aż do ostatniej chwili helikoptery stały się w okresie zimnej wojny głównym narzędziem do zwalczania czołgów zarówno dla USA, jak i ZSRR. Dziś stanowią one bardzo przydatne i wielozadaniowe pojazdy wojskowe spełniające szereg funkcji – od zwiadu przez transport medyczny po desant i ewakuację żołnierzy czy też zapewnianie wsparcia powietrznego za pomocą działek i pocisków kierowanych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_HORSEMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Przed nastaniem epoki żelaza rolę konnicy w dużej mierze spełniały lekkie rydwany, które wykorzystywano zarówno do zwiadu, jak i w boju. Choć koni używali czasami dowódcy i kurierzy, były one wówczas jeszcze zbyt małe, by dźwigać duże ciężary, a przy tym po prostu cholernie drogie. Około 2000 roku p.n.e. mieszkańcy stepów Azji Środkowej udomowili jednak i zaczęli hodować większe, silniejsze i odporniejsze rasy koni. Jeźdźcy tych plemion, uzbrojeni we włócznie, miecze, później zaś też łuki, siali ogromne zniszczenie... i odmienili oblicze wojny. Wkrótce później Grecy na Zachodzie i Chińczycy na Wschodzie również zaczęli stosować tę metodę walki dla własnych celów, a po jakimś czasie korzystał z niej cały świat. Dopiero jednak opracowanie doczepianego do siodła strzemienia uczyniło jeźdźców konnych główną formacją szturmową na polu walki – najwcześniejsze tego typu rzędy pochodzą z około 300 roku naszej ery. W ciągu kolejnych czterech stuleci wynalazek rozprzestrzenił się w Azji, a następnie w Europie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_INDIAN_VARU_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć na bojowych słoniach nie można było nadmiernie polegać jako na wierzchowcach (gdy panikowały, nie obchodziło ich, którą stronę tratują), przez stulecia stanowiły one nieodzowną część indyjskiej wojaczki – aż do nastania epoki prochu. Przedtem natomiast varu (królewski słoń) spełniał dwie funkcje. Ich zapach potrafił wprawić konie w przerażenie, rozbrajając tym samym prawie całkowicie wrogą kawalerię. Po drugie natomiast, były zdolne do przełamywania nawet najsilniejszych linii piechoty, zwłaszcza w swoich zwierzęcych pancerzach, miażdżąc włóczników, łuczników i wszystko inne, co stanęło im na drodze (którą przemierzały z prędkością do 25 km/h). Warto też wspomnieć, jak trudno było wykończyć słonia, który w rekordowych przypadkach potrafił przyjąć nawet do 60 strzał, nim padł. Varu zwykle wyposażano w lektykę lub innego rodzaju platformę dla łuczników, co czyniło je wszechstronnie funkcjonalnymi jednostkami bojowymi. Ich woźnica zawsze jednak pamiętał o tym, że zwierzę może niespodziewanie wpaść w szał i trzymał pod ręką szpikulec i młot, dzięki którym mógł szybko zabić słonia jednym uderzeniem w mózg.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_INFANTRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W trakcie pierwszej połowy XX wieku doszło do dwóch najbardziej niszczycielskich wojen w historii cywilizacji, podczas których dokonał się olbrzymi postęp technologiczny w zakresie metod zabijania innych ludzi. Piechota wszystkich stron konfliktu szła ponuro w bój, stawiając czoła wszelkim potwornościom, jakie wymyślali najlepsi naukowcy tamtych czasów: karabinom maszynowym, minom, gazowi, ostrzałowi i bombardowaniu z powietrza oraz wszelkiej innej zawartości Puszki Pandory. Zadania piechurów nie uległy dużej zmianie od czasów, gdy ich antyczni poprzednicy biegali po polach bitwy z włóczniami: muszą zajmować lub utrzymywać teren, który generałowie uznali za ważny. Sami żołnierze piechoty również dostali w swoje ręce wachlarz nowych, śmiercionośnych urządzeń – karabiny z magazynkami, pistolety automatyczne, pistolety maszynowe, miotacze ognia, granaty i inne sprytne sprzęty. Ponieważ zbroje nieszczególnie sobie radziły z taką bronią, zostały zarzucone na rzecz lepszej mobilności i możliwości kamuflażu. Pod koniec II wojny światowej piechota mogła już poradzić sobie z większością zagrożeń... o ile tylko przetrwało odpowiednio wielu żołnierzy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_INQUISITOR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Każda wiara ma swoich inkwizytorów – tych, którym Kościół nakazał znajdować innowierców, grzeszników i złe wpływy pośród owieczek. W Europie jednak inkwizycja odegrała szczególnie wielką rolę, gdyż Kościół katolicki w okresie średniowiecza i renesansu pilnował jak mógł, by żydzi, muzułmanie i protestanci, nie wspominając już o naukowcach, artystach i filozofach, nie psuli umysłów wiernych. Inkwizytorzy stanęli w pierwszej linii tej walki, zakazując czytania ksiąg i paląc je oraz pozbywając się heretyków, wszystko to zaś w imię Pana. W niektórych przypadkach mieli nawet wsparcie świeckiego rządu – jak na przykład w Hiszpanii królowej Izabeli czy w Świętym Cesarstwie Rzymskim – legalność ich czynów gwarantowała zaś papieska bulla „Ad extirpanda” z 1252 roku. Mimo pewnych ekscesów można z całą pewnością powiedzieć, że inkwizytorzy faktycznie strzegli wiary, jaka by ona nie była.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_IRONCLAD_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Najbardziej znane starcie między pancernikami – napędzanymi parą, potężnymi behemotami pokrytymi żelaznymi lub stalowymi płytami – w zatoce Hampton Roads w maju 1862 roku zakończyło się bez rozstrzygnięcia. Okręt CSS Virginia siał tam wcześniej zniszczenie wśród tradycyjnych jednostek Unii i choć przed żaglowcami było jeszcze wiele walk, ich czas we flotach wojennych dobiegał już końca. Amerykańskie pancerniki niezbyt dobrze radziły sobie jednak na morzu i miały tendencję do tonięcia na otwartych wodach. Królewska Marynarka Wojenna stworzyła pierwsze „morskie pancerniki” (które były właściwie opancerzonymi fregatami o żelaznych kadłubach) na początku lat 60. XIX wieku, niedługo później wyposażając je w napędzane silnikiem parowym śruby. Wieść o tym, jak Virginia dawała sobie radę nawet ze znacznie większymi okrętami drewnianymi, sprawiła, że pancerniki pojawiły się w marynarkach właściwie każdego kraju. Pierwsze starcie między tymi jednostkami na otwartym morzu miało miejsce na Adriatyku, nieopodal wyspy Lissa, gdzie stanęły przeciw sobie floty Austrii i Włoch. Z 19 okrętów, które brały udział w walce, dwa poszły na dno. Podobnie jednak jak ta bitwa, epoka pancerników nie trwała długo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_JAPANESE_SAMURAI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nim piechota ashigaru (chłopska) została uzbrojona w muszkiety, samurajowie („ci, którzy służą panu”) stanowili przez niemal tysiąc lat dominującą siłę w wojskowości i polityce Japonii. Choć podstawy bushidō („drogi wojownika”) uformowały się w okresie Nara, to podczas kolejnego z nich, Heian (około 800 roku) zostały one skodyfikowane i przyjęte jako życiowa filozofia szeregu szlacheckich klanów. Podczas zamieszek ery Heiji w 1160 roku rody samurajów przejęły władzę nad krajem i rozmaite ich frakcje stale walczyły o szogunat, pokonując przy okazji inwazję Mongołów i budując imponujące historyczne dziedzictwo, w którym fakty przeplatają się z mitami. W okresie Edo Japonia zaznała wreszcie pokoju i zjednoczenia, co pozwoliło samurajom na odrobinę wyrafinowania – zaczęli parać się pisaniem poezji, oglądać przedstawienia teatru kabuki i brać udział w intrygach, których można by się spodziewać po znudzonych i wypieszczonych przedstawicieli klasy niespełnionych wojowników. Niestety, cesarz Meiji wprowadził w 1868 roku szereg reform, z których jedna znosiła szogunat, a także samą klasę samurajów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_JET_BOMBER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W miarę jak myśliwce zyskiwały zarówno na prędkości, jak i sile uzbrojenia, zimnowojenne siły powietrzne uznały na krótki czas, że odrzutowe bombowce stały się dziejową koniecznością... do momentu, gdy pojawiły się międzykontynentalne nuklearne pociski balistyczne, nęcąc wojskowych zdolnością siania zniszczenia we wrogich miastach bez nadmiernych ceregieli. Stany Zjednoczone zbudowały przez ten niedługi, przejściowy okres na przykład XB-70 Valkyrie, który mógł przenosić ładunki atomowe aż do samej Rosji, lecz powstały tylko dwa egzemplarze. B-1 Lancer cieszył się trochę większym powodzeniem. Prędkość 2 machów pozwalała mu (przy odrobinie szczęścia) prześcignąć podmuch atomowej eksplozji, pozwalając przeżyć załodze. Ostatecznie do służby trafiło około 100 modeli B-1B używanych w celach „penetracji na niskim pułapie”. Ogólnie jednak bojowo równie dobrze sprawdzały się stare B-52 i sowiecka seria Su (choć raczej nie mogły liczyć na powrót z atomowej misji), nie wspominając o ich znacznie niższych kosztach produkcji. We współczesnych siłach powietrznych granice pomiędzy bombowcami, myśliwcami bombardującymi i standardowymi uległy bardzo mocnemu zatarciu – do takiego stopnia, że większość dzisiejszych wojskowych samolotów można właściwie uznać za bombowce odrzutowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_JET_FIGHTER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Najlepsze śmigłowe myśliwce II wojny światowej potrafiły osiągać prędkości do 650 km/h, przenosząc jeden lub dwa karabiny maszynowe i ewentualnie niewielką bombę czy maksymalnie dwie rakiety. Niemcy uznali, że to nie wystarcza do wyhamowywania alianckich bombowych szwadronów, więc opracowali pierwszy funkcjonalny odrzutowiec, Messerschmitta 262. Choć nie odmienił on losów tego konfliktu, poważnie wpłynął na wszystkie późniejsze. Oczywisty sukces Me-262 (pomimo jego okazjonalnych eksplozji) sprawił, że po wojnie wszystkie nacje zaczęły projektować i tworzyć myśliwce o napędzie odrzutowym. Tak powstał brytyjski Meteor, amerykański F-86 czy też rosyjski MiG-15. Do końca wojny koreańskiej myśliwce odrzutowe stanowiły już rdzeń każdych poważniejszych sił lotniczych. Za czasów wojny w Wietnamie maszyny te mogły już przenosić po dwa działka 20 mm, zapas około 10 pocisków rakietowych i tuziny wszelakich innych pocisków i bomb, osiągając przy tym wszystkim naddźwiękowe prędkości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_KNIGHT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W średniowieczu rycerz był zazwyczaj darmozjadem ze szlacheckiego rodu, który po wojennym terminie w roli pazia i giermka został wreszcie pasowany i zobowiązany do przestrzegania rycerskich zasad (stanowiących raczej rodzaj ideału niż faktycznego zachowania). Ponieważ wierzchowce, stroje i sam styl życia rycerza pochłaniały ogromne pieniądze, pospólstwo nie mogło nawet marzyć o zaszczycie pasowania i musiała im wystarczyć niewdzięczna rola piechoty. Tradycja tej grupy społecznej wywodziła się od rzymskich ekwitów, kasty jeźdźców należącej do niższej z dwóch arystokratycznych klas imperium. Przez całe średniowiecze (właściwie nieco dłużej) rycerze dominowali na otwartych polach bitwy, tratując uciekające w nieładzie chłopstwo. Niestety, na potrzebnej im do takich popisów suchej, otwartej przestrzeni toczono raczej niewiele bitew. Ponadto nierycerskie pospólstwo wkrótce uzbroiło się w piki i długie łuki, czyli prawdziwą zmorę każdego jeźdźca. I tak oto czasy rycerzy minęły, mimo że archaiczne zakony „rycerskie” istnieją gdzieniegdzie nawet i do dziś.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_KONGO_SHIELD_BEARER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Armia królestwa Kongo była zbieraniną łuczników z mniejszą domieszką ciężkiej piechoty uzbrojonej w miecze i tarcze. Portugalscy koloniści odnosili się potem do tych ostatnich wojowników jako do „adagueiros”, czyli „niosących tarcze”, a w nielicznych ocalałych tubylczych dokumentach pojawia się też termin w swahili: ngao mbeba. Choć łucznicy zaciągani byli do milicji na czas wojny, są pewne przesłanki pozwalające sądzić, że król przeznaczał pewne zasoby na utrzymanie stałych oddziałów ngao mbeba. Niewykluczone, że stolica mieściła w garnizonie nawet 20 tysięcy zbrojnych, a pomniejsze zgrupowania pilnowały prowincji pod zwierzchnictwem miejscowych władz. Za rządów króla Alfonsa I zmobilizowano niewielką jednostkę uzbrojonych przez Portugalię tubylczych muszkieterów i tradycyjni tarczownicy zostali zastąpieni groźniejszymi młodzikami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_LINE_INFANTRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Rzymskie legiony słynęły z surowej dyscypliny – ta poruszająca się w zwartym szyku piechota nieustannie wystawiała do pierwszego szeregu wypoczętych żołnierzy, którzy rozgramiali wytrzymalszych, ale mniej zdyscyplinowanych Galów i Germanów. Podobną koncepcję wykorzystywała piechota liniowa. Poruszająca się w zwartych oddziałach i uzbrojona w muszkiety, zmieniła nieregularny ostrzał z broni palnej w skoordynowaną salwę dwóch lub więcej szeregów żołnierzy. W trakcie bitwy szyk ten był nietrwały z powodu dymu i hałasu zagłuszającego rozkazy dowództwa, więc piechota liniowa szybko przechodziła do szarży z bagnetami. Mimo to początkowa salwa bywała bardzo efektywna – zwłaszcza w starciu ze słabiej zorganizowanym przeciwnikiem. Dowodem na skuteczność piechoty liniowej jest konflikt trwający w Indiach w latach 1756–1765, podczas którego jej europejskie oddziały odnosiły imponujące zwycięstwa w starciu z podobnie uzbrojonymi, ale zdezorganizowanymi siłami indyjskimi. Piechota liniowa miała jednak również kilka mankamentów – poruszała się wolno, można ją było łatwo oskrzydlić i była podatna na rozproszenie atakami partyzanckimi, co Brytyjczykom udowodnili Amerykanie podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Piechota liniowa była zwykle uzbrojona w długą broń gładkolufową z zamkiem skałkowym lub lontowym i zastąpiła pikinierów jako standardowa jednostka piechoty. Jej oddziały często wyróżniały się wyszukanym umundurowaniem, które ułatwiało dowódcom dostrzeżenie ich na polu bitwy i odpowiednie przemieszczanie zapewniające przewagę taktyczną. Piechota liniowa wchodziła w skład większości europejskich armii w okresie od XVII do połowy XIX wieku. Pojawienie się karabinów i bardziej dynamicznych potyczek sprawiło, że odeszła do lamusa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MACHINE_GUN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Już od czasu powstania arkebuza pomysłowi rusznikarze próbowali opracować szybkostrzelną broń palną, której obsługa nie wymagałaby długiego szkolenia czy dużych umiejętności. Obrotowy arkebuz Stopera stworzony w Norymberdze w 1597, londyńska kartaczownica Puckle'a z 1718 roku, pistolet skałkowy Beltona z 1777 – wszystkie te wynalazki miały swoich zwolenników, ale jednak dopiero Richard Jordan Gatling stworzył naprawdę skuteczną broń dla piechoty umożliwiającą prowadzenie kontrolowanego, szybkiego ognia, automatycznie ładowaną, przenośną, szybką w przeładowaniu dzięki pojemnikom amunicyjnym i obsługiwaną prostą, ręczną dźwignią. Karabin Gatlinga był niezwykle popularny w armiach wszystkich krajów i stał się podstawą, na której opracowano karabin maszynowy – broń, za sprawą której I wojna światowa utykała w bagnie okopów, i która całkowicie zdominowała potyczki piechoty podczas drugiego konfliktu. Z czasem ciężar broni spadł przy utrzymaniu wysokiej szybkostrzelności i wykształciły się pistolety maszynowe (takie jak ukochany przez gangsterów ery prohibicji Thompson), którymi można było strzelać z biodra.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MAN_AT_ARMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Terminem „ciężka piechota” określamy tutaj wyposażonych w ciężkie zbroje pieszych żołnierzy z późnego średniowiecza. W miarę jak produkcja w zbrojmistrzów i kuźni stawała się coraz bardziej znormalizowana i coraz tańsza, niezwykle kosztowną i tworzoną na wymiar zbroję płytową, którą posługiwała się głównie szlachta, zaczęły wypierać bardziej dostępne pancerze kirasjerskie. Wyposażeni w nie zwykli żołnierze i najemnicy byli chronieni niemal tak samo dobrze jak rycerze i stanowili realne zagrożenie na polu bitwy. Klasyczny przykład takiej ciężkiej piechoty stanowili XV-wieczni żołnierze z niemieckojęzycznych krajów zwani lancknechtami, walczący ciężkimi, dwuręcznymi mieczami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MAN_AT_ARMS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Masowa produkcja pancerzy w tym okresie doprowadziła do powstawania podobnych formacji ciężkiej piechoty również poza Europą. W epoce Sengoku w Japonii, gdy wyspą wstrząsały walki feudalnych klanów rywalizujących o cesarski tron, dużą rolę odgrywali ashigaru (żołnierze piechoty) noszący pancerze zwane tatami gusoku. Wraz z pojawieniem się piechurów w masowo produkowanych zbrojach piechota przestała być motłochem stanowiącym jedynie tło dla rycerskich potyczek – nagle stała się istotnym czynnikiem wpływającym na wynik bitew.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MECHANIZED_INFANTRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy pola bitwy zaszczyciła potęga silnika spalinowego i zaczęły po nich śmigać wszystkie czołgi i ciężarówki, odziana w trepy piechota miała problem z nadążeniem za tempem akcji. Pomiędzy światowymi wojnami różne nacje starały się zaradzić tej niewygodzie, to jednak głównie nazistowskie Niemcy, kładąc nacisk na blitzkrieg, włożyły dość pracy w zmechanizowanie swojej piechoty i umożliwienie jej utrzymania tempa sojuszniczych panzerów, zanim rozorały tymi siłami Polskę, Francję, Północną Afrykę i Rosję. Ponieważ ciężarówki nie radziły sobie z szybkim przemierzaniem wszystkich napotkanych w tych miejscach typów podłoży, niemieccy inżynierowie opracowali pierwsze zawieszenia półgąsienicowe (w Sd.Kfz 251), pomagając w odpowiednio szybkim transporcie piechoty oraz zasobów. Po dorzuceniu do zestawu gąsienicowej artylerii i dział p-lot otrzymywało się w ten sposób samowystarczalną grupę bojową zdolną do odparcia praktycznie każdej zagrywki przeciwnika. Metoda niemiecka okazała się na tyle skuteczna, że została zapożyczona przez prawie wszystkich uczestników konfliktu, co ostatecznie doprowadziło do niemalże całkowitej mechanizacji piechoty świata.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MEDIC_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Potrzeba nie lada odwagi, by ruszyć bez broni na pole bitwy, a zwłaszcza jeśli twoim celem jest ratowanie rannych z linii frontu. Choć sanitariuszy wojskowych „chronią” stare jak świat umowy oraz Konwencja Genewska, ich ścieżka kariery nie gwarantuje raczej długiego życia w dobrym zdrowiu. Niegdyś chirurg Dominique Larrey stworzył pierwsze „ambulances volantes” („latające ambulanse”) – ruchome szpitale polowe – które maszerowały z armią Napoleona. Gromadził też i szkolił ochotników, by pomagali rannym i transportowali ich do tych lazaretów. Nie dość, że zwiększyło to przeżywalność – co dobrze wpływało na morale – to jeszcze pozwalało przynajmniej części uratowanych na ponowne podjęcie walki. Podczas amerykańskiej wojny secesyjnej major Jon Letterman z amerykańskiej Armii Potomaku nie tylko opracował i spopularyzował nowe standardy sprzętu do ratowania życia (mówimy o czasach, w których lekarz rutynowo przepisywał amputację), lecz także poszerzył zadania sanitariuszy o leczenie chorób i innych dolegliwości żołnierzy. Dziś sanitariusze stanowią nieodłączną część każdej formacji wojskowej na świecie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MILITARY_ENGINEER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Saperzy poza zadaniami typowo bojowymi, jak rozbrajanie min czy podkładanie ładunków, zajmują się w wojsku również budowaniem fortyfikacji i innych budowli, a także tworzeniem i utrzymywaniem linii zaopatrzeniowych oraz komunikacyjnych. Większość sławnych armii w historii – rzymska, chińska, osmańska, brytyjska itd. – dysponowała świetnymi jednostkami saperskimi, które niezmiernie przykładały się do sukcesów swoich wojsk zarówno ze względu na ochronę zapewnianą żołnierzom, jak i dzięki niszczeniu umocnień wroga. Spytajcie Galów z Alezji (52 rok p.n.e.) czy zelotów z Jerozolimy (70 r. n.e.). Po upadku Rzymu Zachodniego rozpoczęły się wieki ciemne inżynierii wojskowej (jak i wszystkiego innego), która podniosła się dopiero w połowie średniowiecza, gdy oblężenia znów wróciły do łask. Pod koniec epoki była ona już niezbędna do prowadzenia zwycięskich wojen. Podczas wojen napoleońskich, wojny krymskiej i rozmaitych innych konfliktów domowych i międzynarodowych saperzy coraz bardziej się specjalizowali. Dziś taki wojskowy profesjonalista musi mieć ukończone studia w zakresie budownictwa, elektryki, mechaniki, architektury lub nawet inżynierii środowiska, by mieć szansę na zabawę w budowanie... albo niszczenie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MISSILE_CRUISER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Termin „krążownik” pojawił się w połowie XVII wieku jako określenie rodzaju wojennego okrętu, który mógł prowadzić niezależne i odrębne od floty działania – na tyle szybki, by uciec od czegokolwiek ciężej uzbrojonego, i na tyle duży, by zdmuchiwać ze swojej drogi pomniejsze jednostki. Przez następne dwa stulecia w roli tej występowały często rajdery, a floty czasami włączały je do głównych działań, by zapewnić osłonę głównym formacjom. Tak więc nie zajmowały szczególnie zaszczytnego miejsca w morskiej klasyfikacji... aż do pojawienia się pocisków dalekiego zasięgu. Choć w trakcie zimnej wojny sporo różnych marynarek wojennych inwestowało w projekty krążownikowych pocisków (nawet potężna flota peruwiańska cieszyła się takimi luksusami), tylko Amerykanie i Sowieci mieli dość zasobów, by utrzymywać swoje jednostki na falach. Pierwsze krążowniki klasy Ticonderoga wypłynęły w r. 1981 i można je uznawać za najpotężniejsze aktywne jednostki tego typu. Niektóre modele uzbrojone są na przykład w 122 pociski rakietowe, po 61 w każdej wyrzutni, i wykorzystują oszałamiający wachlarz ładunków woda-woda, woda-powietrze i podwodnych, więc są machinami zdolnymi do zniszczenia praktycznie wszystkiego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MISSIONARY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wśród wyznawców każdej religii nieuchronnie znajdują się tacy, którzy idą i nauczają narody „dobrej nowiny”. Historia zna mnóstwo kaznodziejów i homilistów wyruszających za granicę i często bardzo wiele ryzykujących (stąd wszyscy ci męczennicy i święci), by nawracać bezbożników i sprowadzać ich na właściwą wiarę, jaka by ona nie była. Oczywiście nie można zaprzeczyć, że misjonarze czynili również wiele dobra bardziej praktycznej natury: budowali szkoły, lecznice, tworzyli programy opieki społecznej, otwierali sklepy i nieśli innym liczne zdobycze cywilizacji. Niemniej jednak głównym zadaniem misjonarza było szerzenie swojej wiary – czy to mieczem, czy po dobroci – i pozyskiwanie nowych wyznawców. Kiedyś trzeba było w tym celu faktycznie wyruszyć w świat, dziś zaś można czynić to za pośrednictwem telewizji, co jest o wiele bezpieczniejsze i wygodniejsze.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MOBILE_SAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Podobnie jak miało to miejsce w przypadku wszystkich ciekawszych systemów uzbrojenia, to Niemcy jako pierwsi wpadli na pomysł pocisku ziemia-powietrze. W 1941 r. Friedrich Halder zaproponował koncepcję rakiety przeciwlotniczej, by zwalczać alianckie bombowce, lecz utarczki między naukowcami opóźniły faktyczne prace aż do 1943 r., i choć opracowano kilka prototypowych systemów, żaden z nich nie zdążył ujrzeć światła dziennego aż do końca II wojny. W międzyczasie marynarka USA, zmobilizowana sukcesami nazistowskich bomb szybujących i japońskich natarć kamikaze, wyprodukowała SAM-N-2 Lark, napędzany silnikiem strumieniowym pocisk do zastosowań długodystansowych... który również nie miał okazji wziąć udziału w wojennych działaniach. Choć alianci podchodzili od różnych stron do projektów rakiet SAM (surface-to-air, ziemia-powietrze), to Sowieci stworzyli S-75 Dwinę, czyli pierwszą rakietę z sukcesem na koncie (w 1959 r. strąciła nad Chinami tajwański bombowiec). Wojna w Wietnamie była pierwszym nowoczesnym konfliktem, w którym systemy ziemia-powietrze odgrywały znaczącą rolę i kolejnym krokiem do powstania przenośnych wyrzutni przeciwlotniczych (MANPADS – man-portable antiaircraft missile), które od lat 90. były popularnymi zabawkami zarówno grup partyzanckich, jak i terrorystycznych całego globu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MODERN_ARMOR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nowoczesne czołgi są stanowczo bardziej zabójcze od wszystkich tych wspaniałych Panter, T-34-ek, Cromwelli i Shermanów, które pruły bezlitośnie pola bitew II wojny światowej. Dzisiejsze czołgi są większe, szybsze, wyposażone w o wiele lepsze pancerze i uzbrojenie i, co chyba najważniejsze, w zaawansowane systemy komputerowe i komunikacyjne, które bardzo zwiększają ich potencjał i możliwości przetrwania na współczesnym polu bitwy. To, czego nowoczesny czołg nie jest w stanie rozerwać na kawałki, może po prostu rozjechać. Nowoczesne czołgi mogą utrzymać pełną precyzję ostrzału przy prędkościach rzędu 60 kilometrów na godzinę dzięki komputerowi celowniczemu, który dokonuje milimetrowych korekt nastawienia lufy, kompensując każde spowodowane wybojami drgnięcie. Piechota rzadko kiedy dysponuje uzbrojeniem na tyle silnym, by niszczyć grube pancerze nowoczesnych czołgów – może poza radiami, dzięki którym mogą wzywać wsparcie artyleryjskie bądź helikoptery bojowe. Niestety czołgi podstawowe nie sprawdzają się najlepiej w dzisiejszych teatrach działań wojennych, obracających się głównie wokół zwalczania bojówek partyzanckich.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MODERN_AT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pierwsza wojna światowa stała się ostrzeżeniem dla świata, że czołgi (gdy już zostaną rozwiązane gnębiące je problemy) zdominują pola bitew XX wieku, a niemiecka strategia blitzkriegu stosowana w pierwszych miesiącach II wojny światowej stanowiła na to koronny dowód. Choć działa przeciwpancerne całkiem nieźle radziły sobie z powstrzymywaniem wrogich czołgów, na niezwykle płynnie zmieniających się polach bitew tej wojny niezbędne było stworzenie dla piechoty broni pozwalającej na zwalczanie pojazdów opancerzonych bez potrzeby czekania na przybycie i rozstawienie się dział. Tak oto narodziły się przenośne systemy przeciwpancerne. Pod koniec pierwszej wielkiej wojny stosowano rusznice przeciwpancerne, wkrótce jednak rozpoczął się wyścig zbrojeń – II wojna światowa to nadejście najpierw lepszych rusznic, później wyrzutni granatów, bazooki i panzerschrecka, dział bezodrzutowych, a wreszcie (już po wojnie) przenośnych rakietowych systemów przeciwpancernych jak amerykański Javelin czy rosyjski Kornet. Pole bitwy nagle stało się dla czołgów niebezpiecznym miejscem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_MUSKETMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeśli strzała lub bełt potrafi powstrzymać szarżę opancerzonego człowieka, pomyśl tylko, co może sprawić szybko lecąca ołowiana kulka, gdy przedrze się przez metal do miękkiego ciała. Muszkiet zastąpił na początku XVIII wieku niewygodny arkebuz i był gładkolufową, odprzodową bronią z lontowym lub kapiszonowym mechanizmem zamka. Najbardziej typowym reprezentantem tego rodzaju oręża była brytyjska „Brown Bess”, której używały czerwone kurtki od 1722 do 1838 roku. Oczywiście koloniści wykorzystywali je na całym świecie do polowań, obrony i zabijania tubylców, lecz to europejskie wojny spowodowały rozwój taktyki, który pozwolił na masowe wykorzystanie muszkietu. Korzystały z niego również często chińskie dynastie Ming i Qing. Najskuteczniej wykorzystywali je w boju jednak Europejczycy i Turkowie Osmańscy, których elitarne jednostki używały właśnie muszkietów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_NATURALIST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ruch ochrony przyrody sięga swoimi korzeniami do Royal Society Johna Evelyna i jego opublikowanej w 1662 r. pracy naukowej „Sylva”, w której postulował on konieczność dbania o stan angielskich lasów. Choć te idee wiąże się z ogólnymi ruchami walki o przyrodę, różnica polega na tym, że ta konkretna forma ochrony miała na celu utrzymanie źródeł naturalnych zasobów do dalszego wykorzystywania przez ludzi. Zwolennicy tego ruchu skupili się głównie na wydzieleniu z naturalnych stref rejonów rekreacyjnych i edukacyjnych oraz aktywnej obronie dzikiej przyrody ze względu na jej wysoką wartość użytkową. W okolicach końca XIX wieku również i politycy przyłożyli rękę do tych chwalebnych starań: amerykański prezydent Theodore Roosevelt stanął (niewzruszenie) na czele frontu ochrony środowiska, wykorzystując swoje wpływy do stworzenia Biura Leśnictwa USA, wyznaczenia pięciu narodowych parków, czterech rezerwatów zwierzyny, 51 ostoi ptaków i 150 narodowych lasów. Ogólnie objął w ten sposób ochroną około 93 000 hektarów przyrody.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_NORWEGIAN_BERSERKER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wedle licznych staronordyckich źródeł berserkowie (Ulfheonar, „wyjątkowi wojownicy Odyna”) byli wikingami, którzy walczyli w stanie „niekontrolowanej, przypominającej trans furii”. W niektórych sagach pojawia się informacja, że nie nosili zbroi i ruszali w bój z odkrytą piersią, okryci wilczymi skórami. Byli rzekomo „szaleni niczym ogary, gryźli swoje tarcze... Zabijali ludzi, ale ich samych nie imał się ani ogień, ani żelazo”. Budziło to szacunek nawet innych, również przecież całkiem rozrywkowych Normanów. Król Harald Pięknowłosy używał rzekomo berserków około 800 roku n.e. jako żołnierzy szturmowych w pierwszych szeregach swojej armii, zaś inni władcy czynili z nich królewskich strażników, licząc, że ich reputacja pozwoli utrzymać porządek wśród niepokornych poddanych. Jak powiadali pobożni chrześcijanie: „zachowaj nas, Panie, od furii Normanów”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_NORWEGIAN_LONGSHIP_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„A furore Normannorum libera nos, Domine”. Ta słynna modlitwa, wypowiadana często przez nieszczęsnych ludzi, którzy właśnie ujrzeli z oddali żagle wikińskich langskipów, idealnie podsumowuje stan rzeczy. Wszędzie, od Irlandii po mury Paryża, te długie jednostki niosły krwiożerczych Normanów ku wyznaczonym do splądrowania i wyrżnięcia krainom. Pozwalały też jednak docierać nordyckim odkrywcom na ziemie położone za północnym Atlantykiem, jak Islandia, Grenlandia i Ameryka Północna. Handlarze zaś odwiedzać mogli Rzym bądź Konstantynopol. Tak, langskipy były szczytem osiągnięć europejskiej myśli marynistycznej na przestrzeni od IX do XIII wieku. Wikińskie łodzie tej kategorii dzieliły się na różne typy, z których największą (nie)sławę zdobył drakkar, płytko zanurzony, pięknie zdobiony (w smoki, węże i inne takie) okręt używany głównie z myślą o łupieskich wyprawach. Drakkary nie tylko mogły przemierzać pełne morza, lecz dzięki niewielkiemu zanurzeniu radziły sobie też z nawigacją po rzekach... co przydało się przy plądrowaniu na przykład Paryża.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_NUCLEAR_SUBMARINE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pierwsze koncepcje okrętu podwodnego o napędzie atomowym zostały zaproponowane w 1939 r. przez amerykańskie Naval Research Laboratory, a ostatecznej realizacji doczekały się wraz ze zwodowaniem U.S.S. Nautilusa w r. 1954. Jednostka była w stanie pozostawać w zanurzeniu przez okres do 4 miesięcy... choć po co miałaby robić coś takiego, nie zostało nigdy dokładnie wyjaśnione. Ponieważ podwodne okręty były idealne do wystrzeliwania zwieńczonych atomowymi głowicami pocisków balistycznych, stanowiły broń wręcz stworzoną na potrzeby zimnej wojny, choć poza tym jednym zastosowaniem były stosunkowo mało użyteczne. Związek Radziecki prędko poszedł w ślady USA, zapełniając oceaniczne otchłanie atomowymi okrętami, poczynając od feralnego K-19 w roku 1959. Pomimo problemów z reaktorami, awarii i zatonięć, obydwie strony konfliktu robiły co mogły, by tworzyć coraz to większe podwodne okręty rakietowe. W apogeum zimnej wojny ze stoczni co miesiąc wypływało od pięciu do dziesięciu takich nuklearnych jednostek. Choć tempo spadło trochę od tamtych czasów, dziś sześć krajów nadal utrzymuje podwodne atomowe jednostki w celach „strategicznych” (co oznacza niszczenie miast, a nie innych okrętów): USA, Rosja, Chiny, Francja, Wielka Brytania i Indie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_OBSERVATION_BALLOON_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wojskowi podjęli się początkowo używania balonów w czasie rewolucji francuskiej, by wysyłać w powietrze dzielnych aeronautów w celach zarówno zwiadu, jak i kierowania ogniem artyleryjskim. Najpowszechniej praktykę tę stosowano podczas I wojny światowej, później zaś zanikła, wyparta przez szybki rozwój lotnictwa. Francuski Korpus Balonowy powstał w 1794 roku i wykorzystywał zakotwiczone, napełniane helem balony do zwiadu – ich załogi dostarczały informacji o rozmieszczeniu wrogich wojsk. Po raz pierwszy metodę tę zastosowano w czerwcu tego samego roku pod Fleurus. Niezależnie od tego, jak dalece balon rzeczywiście przyczynił się do zdecydowanego zwycięstwa, jakie Francuzi odnieśli tam nad Austriakami, urządzenie miało już pozostać na polach bitew (chyba że ktoś odciąłby kabel i by odleciało). Podczas amerykańskiej wojny domowej, drugiej wojny burskiej i rozmaitych innych konfliktów balony wykorzystywano podobnie jak pod Fleurus. Charakterystyczny latawcowy kształt nadawany balonom używanym podczas I WŚ zapewniał większą stabilność, umożliwiał osiąganie większych wysokości i wykorzystywanie jednostek w trudniejszych warunkach pogodowych. Był to szczytowy i zarazem końcowy okres wykorzystania balonów do celów wojskowych, gdyż już w 1917 roku nieeleganccy piloci zwinnych dwupłatowców strącali je z nieba na pęczki. I tyle pozostało z relaksującego unoszenia się nad bitewnym błotem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_PIKEMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pika to, mówiąc najprościej, bardzo długa włócznia, której ostry koniec wbija się w przeciwnika, choć nikt nią nie rzuca. Jest orężem bardzo skutecznym przeciw innym piechurom, a zwłaszcza przeciw wszelkiego rodzaju konnym. Poza długimi łukami oraz błotem pika była właściwie jedynym narzędziem pozwalającym na powstrzymanie rycerzy na wierzchowcach przed tratowaniem chłopów. Najskuteczniej wykorzystywaną ją wobec tego w zwartych grupach, jak grecka falanga czy formacje wykorzystywane przez szwajcarskich najemników i niemieckich landsknechtów. Ponieważ jednak trudno utrzymać dwiema rękami pikę i tarczę jednocześnie, władający nią żołnierze byli odsłonięci na ataki łuczników i szermierzy – niezbyt dobrze radzili sobie w zwarciu. Gdy jednak uzbrojona w piki grupa zdołała zachować zwartą formację, była w stanie niemal przetoczyć się po przeciwniku, chroniąc przy tym flanki przed rycerzami. W epoce renesansu, gdy broń tę wykorzystywano najczęściej, stawała się ona coraz dłuższa – miewała nawet około 6 metrów długości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_PRIVATEER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wyparcie się wiedzy. Taka metoda unikania odpowiedzialności sprawdzała się równie dobrze w epoce wielkich żaglowców, jak i obecnie. Jedyną, cieńszą niż ostrze kordelasa różnicą między piratem a korsarzem była kartka papieru, list kaperski wręczany przez kapitana suwerenowi. Pływali oni na prywatnych okrętach (mogły to być zarówno proste slupy, jak i brygi czy karawele) wynajmowanych przez rząd do „pozyskiwania dla korony reparacji za określone wykroczenia innych państw w czasie pokoju” lub nękanie wrogich statków handlowych podczas wojny. Korona zatrzymywała część łupów z korsarskich napadów, reszta zaś – czyli większość – trafiała do kapitana i załogi. Ponieważ w epoce kolonialnej właściwie wszyscy w Europie mieli o coś żal do Hiszpanii, w XVII i XVIII wieku korsarstwo stanowiło powszechną praktykę, w której celowali zwłaszcza Anglicy. Dobrze znano „morskie psy” Elżbiety I, a także francuskich korsarzy protestanckich (którzy atakowali właściwie każdego).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_QUADRIREME_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Starożytni budowniczowie okrętów dodawali do podstawowego projektu galery kolejne rzędy wioseł, aż w końcu powstała kwadryrema, która posiadała ich aż cztery, zaś każde wiosło obsługiwane było przez dwóch ludzi. Według Pliniusza Starszego szanowany uczony, jakim był Arystoteles, przypisywał stworzenie tego rodzaju okrętu Kartagińczykom, którzy rzekomo opracowali go w IV wieku p.n.e. Pierwszy znany przypadek ich wykorzystania to oblężenie Tyru przez Aleksandra Wielkiego, który zmierzał akurat na południe, by zaatakować Egipt. Po śmierci wielkiego wodza projekt okrętu stał się popularny pośród jego spadkobierców walczących o kontrolę nad imperium. W późniejszych wojnach punickich kwadryremy wykorzystywane były przez obie strony. Źródła historyczne (niekoniecznie wiarygodne) donoszą, że miały one wyporność około 60 ton i miały załogę złożoną z 75 marynarzy. Szeroki kadłub o niskim zanurzeniu czynił je idealnym okrętem do działań na płytkich wodach przybrzeżnych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_RANGER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Angielskie słowo „ranger” ma wiele znaczeń: człowieka wędrującego, uzbrojonego strażnika pilnującego i patrolującego dany region, a także żołnierza wyszkolonego w przeprowadzaniu operacji specjalnych i wykorzystywanego do przypuszczania ataków z zaskoczenia. Dzisiejsze powszechne postrzeganie rangersów wiąże się ze wszystkimi trzema z tych znaczeń. Wykorzystanie podobnych ugrupowań w boju miało miejsce już podczas starć kolonistów północnoamerykańskich z miejscową ludnością, która doskonale radziła sobie wśród pozbawionych ścieżek lasów i bagien. Pułkownik Benjamin Church, któremu gubernator kolonii Plymouth zlecił ujarzmienie dzikich podczas wojny króla Filipa w 1676 roku, stworzył jednostkę, która wykorzystywała tę samą taktykę, do której uciekał się wróg. Podczas amerykańskiej rewolucji już kilka tego typu kompanii walczyło z Brytyjczykami. Adwersarze bardzo wówczas narzekali na metody walki kolonistów – zasadzki, nagłe najazdy łupieskie, wyburzenia, wystawianie strzelców wyborowych i tym podobne. Sądząc po przeznaczonym dla rangersów podręczniku armii USA, do dziś niewiele się pod tym względem zmieniło.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_ROCKET_ARTILLERY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Chińskie oddziały Wu wystrzeliwały napędzane prochem artyleryjskie rakiety już za czasów oblężenia Yuzhangu w 904 r. n.e., choć pewnie osiągały w ten sposób większy efekt wizualny niż destrukcyjny (może nie licząc wypadków wśród obsługi). Metalowe cylindry używane przez sułtana Tipu z Mysore w latach 80. XVIII wieku i brytyjskie rakiety Congreve z końcówki tego samego stulecia nie radziły sobie dużo lepiej. Świat musiał więc poczekać na niemieckie nebelwerfery i sowieckie katiusze z okresu II wojny światowej, by poznać rakietową artylerię stanowiącą na polu bitwy cokolwiek poza ciekawostką. Dopiero zaś po zakończeniu konfliktu pojawiły się nowe projekty, które uczyniły z artylerii rakietowej standardowe wyposażenie wojsk NATO i Układu Warszawskiego, mające anihilować Europę wraz ze świtem tak gorąco wyczekiwanej III wojny światowej. Minimalny odrzut przy wystrzale rakiety pozwala na wykorzystywanie lżejszych platform, co nadaje im większą mobilność (niektóre z dzisiejszych prowadzą ostrzał, nie przerywając ruchu), a bardziej zaawansowane konstrukcje wykorzystują systemy naprowadzania, które gwarantują im odpowiednią precyzję przy ostrzale ruchomych celów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_ROMAN_LEGION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Legion stanowił najwydajniejszą i najskuteczniejszą formację wojskową w historii... No, przynajmniej w swoich czasach. W pełni wyposażony rzymski legion w pełnym składzie był w stanie przedrzeć się przez każdy teren, kładąc przy tym jednocześnie drogę, budując na jej końcu ufortyfikowany obóz, a następnie pokonując dowolnego wroga lub zdobywając dowolny mur. W czasach cesarstwa składał się on z piechoty, której żołnierzami zostawali wyłącznie obywatele rzymscy, a także kucharzy, zbrojmistrzów, inżynierów, artylerzystów, sanitariuszy i dowództwa (oraz idących zazwyczaj wraz z wojskiem kupców i markietanek) niezbędnych do prowadzenia działań wojskowych nieraz i przez całe lata. Lekka piechota, łucznicy, zwiadowcy i kawaleria stanowili raczej siły dodatkowe złożone z prowincjuszy bez obywatelstwa (ci, którzy przetrwali i zakończyli służbę, otrzymywali je) oraz przydzielane legionowi w miarę zapotrzebowania. Niezwykle zdyscyplinowana (zazwyczaj) legionowa ciężka piechota uzbrojona była w pilum (miotaną włócznię) i gladiusa (krótki miecz). Podbiła ona w swoim czasie większą część znanego świata (choć oczywiście zazwyczaj były to ziemie barbarzyńców i upadających imperiów).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_RUSSIAN_COSSACK_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kozakami nazywano członków półdemokratycznych, półnomadycznych, częściowo zmilitaryzowanych społeczności zamieszkujących stepowe okolice brzegów Dniepru, Donu, Uralu, Wołgi i innych przecinających Ukrainę rzek. Nie wiadomo dokładnie, kiedy ci Słowianie zaczęli się osiedlać w opuszczonym po upadku chazarskiego imperium obszarze, ale zapewne miało to miejsce po wycofaniu się potopu Mongołów, czyli pod koniec XIII wieku. Kozacy, mieszanka konnych barbarzyńców i ludów bardziej „cywilizowanych”, wykształcili i przyjęli do XVII wieku formę luźnej konfederacji plemion i niezależnych komun. Bez względu na trudności w polityce wewnętrznej – czyli ciągłych walk pomiędzy włodarzami poszczególnych regionów – stali się niebagatelną potęgą, między innymi dzięki swojej godnej podziwu lekkiej kawalerii. Z czasem, w okolicach początku XVII stulecia, część kozackich władyków dołączyła swoje siły do rosnącego na północy królestwa Rosjan, by dawać odpór krymskim Tatarom i czyhającym na południu Osmanom. Kozacy pojawiali się później w kontekście każdej przyszłej rosyjskiej wojny aż do czasów po II wojnie światowej, gdy dzięki staraniom Stalina praktycznie przestali istnieć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SCOUT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Na przestrzeni dziejów mianem zwiadowców określani byli rozmaici ludzie (w tym nastolatkowie w mundurach jeżdżący na obozy i zdobywający sprawności, noszący miano skautów). Szybcy wojownicy wprawieni w poruszaniu się po dzikim terenie i szpiegujący wroga istnieją jednak od czasów cywilizacji zbieracko-łowieckiej. Specjaliści ci byli oczami i uszami dawnych cywilizacji. Wyruszali z osad ludzkich i badali nowe terytoria oraz poszukiwali wroga. Z czasem wyspecjalizowali się jeszcze bardziej i do dziś stanowią nieodłączną i niezwykle ważną część każdego oddziału wojskowego. Wiedza o położeniu i zamiarach przeciwnika nadal jest bardzo istotna, jeśli chce się uniknąć gwałtownej śmierci.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SCYTHIAN_HORSE_ARCHER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Określenie „saka” może pochodzić od perskiego i sanskryckiego słowa oznaczającego Scytów, a może też odnosić się do konkretnego plemienia pośród tych konnych, żyjących na północ od Asyrii barbarzyńców. Niepewność ta związana jest z niekonsekwentnym stosowaniem terminu przez starożytnych historyków – Herodota, Strabona, Pliniusza Starszego i innych. Herodot twierdzi, że saka byli konnymi łucznikami, którzy nie używali siodeł ani strzemion, wyróżniali się zaś noszeniem pikowanych spodni, otwartych tunik i „wysokich, stożkowatych, stojących sztywno czapek”. Ci konni jeźdźcy budzili wielki strach, gdy walczyli na otwartych przestrzeniach. Atakowali najczęściej maszerujące kolumny lub tabory, nie sprawdzali się jednak zbytnio w tradycyjnym starciu. Jak pokazał Aleksander Wielki w bitwie nad Jaksartesem (329 r. p.n.e.), saka nie potrafili wytrzymać naporu wroga i łatwo można było odeprzeć ich atakiem piechoty wspieranej przez pieszych łuczników, których większy zasięg i szybkostrzelność dawały wielką przewagę w starciu z konnymi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SETTLER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od zawsze istnieli ludzie skłonni do opuszczenia wszystkiego, co dotąd znali, z nadzieją na znalezienie lepszego życia w innym zakątku świata. Byli to osadnicy – właśnie dzięki nim ludzkość rozproszyła się po całym świecie. Podróżując wodą, lądem lub powietrzem, pionierzy ci docierali w końcu do miejsca, które im się podobało – zazwyczaj charakteryzowała je dobra gleba, czysta woda i przynajmniej pozory bezpieczeństwa, nie było to jednak żelazną zasadą. Niektórzy kończyli swoją podróż na pustyniach, bagnach, lodowych równinach czy górskich dolinach. I rzecz jasna pośród nieprzyjaznych tubylców. Przyczyny, dla których opuszczali rodzinne strony, były tak zróżnicowane, jak teren, po jakim podróżowali: głód, bogactwo, ambicja, zew przygody, strach, wolność, a przede wszystkim nadzieja, że ich potomkowie będą mieć to, czego nie mają oni sami. Tam, gdzie się zatrzymywali, powstawały wioski, miasteczka, miasta, cywilizacje. I cykl zaczynał się od nowa...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SIEGE_TOWER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wspinanie się po drabinach na mury, z których obrońcy wylewali wrzący olej oraz rzucali kamienie i ostre przedmioty, nie służyło zanadto morale żołnierzy. Asyryjczycy wynaleźli w związku z tym około IX wieku p.n.e. wieżę oblężniczą. Większość miast w Mezopotamii otaczały wówczas mury z glinianych cegieł, dające wystarczającą ochronę przed agresorami. Wieża pozwalała jednak przedostać się przez nie właściwie bez szwanku – pozwoliło to na niepowstrzymaną ekspansję imperium, która trwała trzy stulecia. Rozpoczęła się wówczas epoka tego wynalazku – już wkrótce wszystkie starożytne cywilizacje miały w swoim arsenale wieże oblężnicze. W swojej najprostszej formie były one pokrytymi drewnem wieżami na kołach. Gdy taka wieża została dopchnięta do muru, opuszczano trap, po którym żołnierze żwawo wdzierali się do miasta lub zamku. Rzymianie, świetni inżynierowie, dopracowali i wzmocnili konstrukcję, która używana była przez całe średniowiecze, aż do czasu wynalezienia prochu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SLINGER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Proca, podobnie jak większość wczesnych rodzajów broni, wyewoluowała z narzędzia służącego do polowań na zwierzęta w oręż do zabijania ludzi. Był to zwykły woreczek na dwóch długich sznurkach, którego używano do machania pociskiem – kamieniem, bryłą ołowiu lub innymi tego typu przedmiotami – po łuku, by nadać mu prędkość przed wyrzuceniem. Choć rzucony kamień nie jest tak śmiercionośny jak strzała czy kula, nadal może wyrządzić poważną krzywdę. W najgorszym razie deszcz kamieni spowolni próbującego skrócić dystans przeciwnika. Dopóki nie wynaleziono łuków kompozytowych, broń ta posiadała również dużą przewagę nad innymi, jeśli chodzi o zasięg. Starożytne proce znajduje się na wykopaliskach archeologicznych całego świata poza Australią. Nawet barbarzyńca potrafi rzucić kamieniem. Poza tym, jak dowiadujemy się z biblijnej Pierwszej Księgi Samuela, procarz potrafi powalić nawet Goliata...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SPANISH_CONQUISTADOR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Hiszpańscy konkwistadorzy („zdobywcy”) byli żołnierzami i badaczami, którzy kolonizowali świat w imię Hiszpanii od XIV do XVIII wieku. Wraz z końcem rekonkwisty w 1492 roku w kraju tym pojawiło się wielu doświadczonych żołnierzy bez pracy. Na szczęście wkrótce potem odkryty został Nowy Świat, który czekał tylko na podbicie i nawrócenie na chrześcijaństwo (to ostatnie, wbrew pozorom, naprawdę niektórych motywowało). Konkwistadorzy wyruszyli na cały świat – trafili do obu Ameryk, Afryki, Azji, a nawet Oceanii, wszędzie eksplorując, łupiąc, a czasem nawet osiedlając się. Tworzyli głównie lekkie jednostki konne wykorzystujące europejską taktykę, broń oraz wierzchowce i charakteryzujące się dużą bezwzględnością, co sprawiało, że większość tubylców miała bardzo małe szanse na ich pokonanie, jeśli zaś nawet, to tylko dzięki ogromnej przewadze liczebnej (o ile wystarczająco wielu było gotowych umrzeć). Nie ma wątpliwości, że tacy ludzie jak Cortes, Pizarro, de Balboa, de Soto i inni poszukiwacze fortuny umożliwili powstanie rozległego na cały świat imperium.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SPEARMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W pewnym punkcie cywilizacyjnej prehistorii znalazł się neolityczny wojownik, który uznał, że jego kij będzie skuteczniejszy, gdy naostrzy jego koniec. Tak oto powstała włócznia. Ostry czubek wciąż jednak tępił się wskutek dźgania nim zwierząt i ludzi. Wkrótce ludzie zaczęli hartować drewno, opalając je nad ogniem. Kolejną innowacją było dodanie do kija obłupanych kamieni, w końcu zaś metalowych grotów. Włócznie to broń stosunkowo łatwa do opanowania. Była tak popularna wśród wczesnych grup bojowych, że stała się podstawową bronią większości starożytnych armii. Można ją było dość szybko i tanio wyprodukować, a w dodatku dobrze sprawdzała się przeciwko konnym barbarzyńcom. Przez stulecia oręż ten ulegał licznym przemianom, których kulminacją stał się bagnet – nakładane na koniec karabinu ostrze zmieniające go w prowizoryczną włócznię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SPY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pomimo wszystkich wypocin Iana Fleminga, Alistaira MacLeana czy Toma Clancy’ego, dokonania większości szpiegów są o wiele mniej fascynujące – to raczej ponury zawód – i nie niosą ze sobą tych wszystkich obiecywanych w kulturze masowej radości i korzyści. Choć szpiegostwo było wykorzystywane na przestrzeni ogółu dziejów, przerodziło się w pożyteczne narzędzie rządowe dopiero wtedy, gdy Francis Walsingham, obywatel elżbietańskiej Anglii, opracował nowoczesne metody na ujawnianie bądź ukrywanie państwowych tajemnic (jak kryptografia, fałszerstwa, uwodzenie, szantaż, skrytobójstwa i inne). Bardzo rzadko też szpiedzy podejmują się swojej profesji z jakichś szczególnie szlachetnych pobudek. Większość z nich albo otrzymuje sowitą zapłatę, albo wkracza na tę niebezpieczną ścieżkę kariery przymuszona szantażem. Choć znamy kilka okresów, w których wywiadowcze zmagania wchodziły na wyższe obroty, żaden z nich nie miał porównania z zimną wojną, która przyniosła ze sobą istny deszcz nowych metod i szpiegowskich przedsięwzięć na terenie całego globu. Wszelkie iskierki romantyzmu zawodu szpiega zaczęły jednak gasnąć wraz z nastaniem ery elektroniki i satelitarnych metod zbierania danych, na których superpotęgi poczęły się skupiać w latach 90. XX wieku. Bond byłby straszliwie zawiedziony.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SUBMARINE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy ci szurnięci Konfederaci z Hunleya zatopili w 1864 roku USS Housatonic, rozpoczęła się nowa epoka walki na morzu. Niestety, Hunley również zatonął, zabierając ze sobą na dno całą swoją załogę. Tak czy inaczej okręty podwodne pojawiły się na wodach świata cichaczem. Jednostki te stworzono do podkradania się pod wodą do celu, a następnie zatapiania go torpedami lub, w razie nagłej potrzeby, używanymi po wynurzeniu żałosnymi działkami pokładowymi. Niemcy jako pierwsi zaczęli stosować je do zwalczania statków handlowych i czynili to bardzo skutecznie podczas I i II wojny światowej – w latach 1939–1945 zatopili statki o łącznej wyporności około 14,5 miliona ton (w tym również wrogie okręty wojenne). Rozwój technologii zbiorników balastowych, elektrowni, powierzchni sterujących, produkcji kadłuba i tym podobnych spowodowały rozpoczęcie „podwodnego wyścigu” między powojennymi supermocarstwami, wskutek którego powstały zasilane reaktorami atomowymi okręty głębinowe uzbrojone w pociski nuklearne, którymi można strzelać również w ośrodki miejskie. Co ten Hunley narobił?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SUMERIAN_WAR_CART_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Trwające niemal nieprzerwanie wojny (będące raczej zaściankowymi sporami niż konfliktami zbrojnymi) między sumeryjskimi miastami-państwami doprowadziły do opracowania szeregu innowacji w zabijaniu, które zostały później zaadoptowane przez cały starożytny świat. Pierwsza w historii bitwa, której przebieg został zachowany dla potomności, stoczona została między miastami Lagasz i Umma około 2525 roku p.n.e. – opisano ją na tzw. Steli Sępów. Pośród innych ciekawych rzeczy znaleźć tam można informację, że dowódca imieniem Eannatum jechał „rydwanem”, a właściwie czterokołowym wózkiem ciągniętym przez osły. Sumeryjski wóz bojowy stanowił urządzenie złożone z plecionego kosza umieszczonego na czterech drewnianych, litych kołach. Jechały nim dwie osoby uzbrojone w topory wojenne oraz lance, ciągnięty był zaś przez zaprzęg czterech osłów azjatyckich. Choć jego wizerunek znajduje się na wielu stelach, do dziś nie wiadomo, czy był on wykorzystywany w boju, czy stanowił raczej „bitewną taksówkę”, dzięki której dowódca mógł przemieszczać się między punktami strategicznymi, by następnie pieszo dowodzić wojskami podczas starcia. Niezależnie od swojej funkcji stał się on protoplastą późniejszych, ciągniętych przez konie rydwanów bojowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_SWORDSMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Sztuka miecza” – choć pierwsi jej adepci z epoki brązu nie wykazywali zapewne wielu artystycznych tendencji – ma swoje początki ma w czasach, gdy wspomniana broń stanowiła niewiele więcej niż duży, krótki i ostry nóż. Najstarsze miecze, jakie dotąd odzyskano, pochodzą z około 1600 roku p.n.e. Istniały różne ich rodzaje: niektóre ostrzone z obu stron, inne tylko z jednej. Niektóre cienkie z ostrym końcem, inne zaś ciężkie i masywne. Nierzadko ulubiony kształt miecza był najbardziej rozpoznawalną i charakterystyczną cechą danej cywilizacji. Warto też zauważyć, że rozwój tej broni znacząco wpłynął na zmiany, jakie dokonały się w kowalstwie, górnictwie i procesie wytopu, czyli raczej uniwersalnych i bardzo przydatnych technologiach. Każda chyba kultura w historii posiadała swoje miecze i skutecznie używała ich przeciwko innym ludziom. Z czasem doprowadziło to do rozwoju technik opancerzenia, co wkrótce rozpoczęło „wyścig zbrojeń” między zbroją a mieczem. Dziś miecze pełnią głównie funkcję ceremonialną i sportową, ale szermierka jednak pozostała nam, można powiedzieć, we krwi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_TANK_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Czołg, podobnie jak wiele innych narzędzi do wydajnego zabijania przeciwników, został po raz pierwszy wykorzystany podczas I wojny światowej, jego projekt dopracowano zaś podczas kolejnej. Jest to opancerzony, samobieżny (gąsienicowy), samodzielny pojazd bojowy. Koncepcja tego typu broni powstała o wiele wcześniej, a wizjonerzy tacy jak Leonardo da Vinci czy Herbert G. Wells roztaczali uproszczone, rzecz jasna, wizje opancerzonego lewiatana, który potrafił zdominować pole bitwy. To jednak nieruchome fronty I wojny światowej pełne drutu kolczastego, karabinów maszynowych, artylerii i błota stały się świadkami faktycznych narodzin czołgu. Nie wywarł on dobrego pierwszego wrażenia i wśród zwycięskich aliantów używano go wyłącznie w charakterze wsparcia piechoty. Pokonani wykorzystali za to lekcję, jaką otrzymali – na początku II wojny światowej Niemcy zaczęli stosować blitzkrieg – strategię polegającą na tworzeniu wyrw we wrogich liniach bojowych za pomocą wielu czołgów, a następnie na przedzieraniu się na tyły i sianiu zniszczenia. Dziś czołgi stanowią kluczowy element każdej armii. A przynajmniej każdej na tyle dużej, by mieć jakiekolwiek znaczenie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_TRADER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy tylko powstały wioski, pojawili się również handlarze. Z początku do transportu wykorzystywali oni konie, muły, wielbłądy, lamy, czasem też ludzi – dzięki nim mogli przenosić klejnoty, cenne metale, przyprawy i wszystko inne, co pozwalało zarobić, do odległych osad. Każda cywilizowana (i wiele z niecywilizowanych) kraina została pokryta siatką szlaków handlowych, z których niektóre – jak na przykład wiodący z Chin na Bliski Wschód Jedwabny Szlak – ukształtowały granice i cywilizacje równie mocno, jak wojny czy religie. Z czasem handlarze wyruszyli również na morza. Wiele z najwcześniejszych tekstów pisanych to rejestry zawartości ładowni okrętowych, archeolodzy zaś odnajdują dowody na istnienie handlu morskiego w basenie mórz Śródziemnego i Czerwonego już w pierwszym tysiącleciu p.n.e. W miarę jak handlarze urządzali coraz dalsze wyprawy, ewolucji ulegał wygląd ich statków. Zwierzęta juczne zostały wreszcie zastąpione konwojami ciężarówek. Handel jednak wciąż napędzany jest tą samą siłą – ludzką chęcią zysku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_TREBUCHET_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeśli rozwój artylerii przedstawić obrazowo jako dążenie do ciskania we wroga coraz to większymi kamieniami, to trebusz można bez wątpienia nazwać ukoronowaniem tego procesu – przynajmniej do czasu upowszechnienia prochu strzelniczego. Katapulta miota pociski, wykorzystując napięcie generowane przez liny i ramiona. Trebusz różni się od niej tym, że jego mechanizm oparty jest na dźwigni oraz na sile grawitacji. Zasada działania trebusza jest dosyć prosta: na jednym końcu ramienia umieszcza się balast, a na drugim pociski w postaci kamieni (względnie rozkładających się zwłok, by zaatakować wroga chorobami, lub zapalnej substancji w celu wywołania pożaru). Opadający balast powoduje gwałtowne wyrzucenie pocisków w kierunku celu. Budowa trebusza jest prosta, ale jego wynalezienie wymagało wiedzy na temat zasady działania dźwigni oraz podstaw fizyki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_TREBUCHET_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Trebusze wykorzystywane były w Europie podczas oblężeń od początku XII wieku aż do pojawienia się prochu strzelniczego, a w Azji używano ich czasem obok mniejszej, bardziej mobilnej machiny oblężniczej zwanej „przyczajonym tygrysem”. Z powodu dużych rozmiarów trebusze zazwyczaj budowano w pobliżu obleganych twierdz, co z jednej strony ułatwiało przemieszczanie się wojsk, a z drugiej sprawiało, że oblężenia wymagały znacznie więcej pracy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_WARRIOR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wedle słownika wojownik to dzielny, doświadczony żołnierz lub uczestnik walki między plemionami pierwotnymi. W tych ostatnich można więc uznać za wojowników wszystkich członków danej społeczności, gdyż stale ścierały się one między sobą. Nie trzeba było w końcu wiele treningu, by rąbnąć kogoś w łeb kamieniem czy kijem – wystarczyła odrobina siły i odporny żołądek. Pierwotne plemiona i osady nie tworzył więc zawodowej armii – to zdarzyło się dopiero cywilizacjom. Zamiast tego tworzono luźne bojówki, w których służyli wszyscy zdolni do walki. Formowano je w chwilach kryzysu, zaś po jego ustąpieniu (a czasem przed) ludzie wracali do swoich wiosek i pól. Wiele stuleci trzeba było, by starożytni królowie zdobyli się na dalekowzroczność nakazującą utrzymywanie stałej armii. Z czasem więc wojowników zastąpili specjaliści wytrenowani w używaniu konkretnych rodzajów broni.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_WARRIOR_MONK_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Mity mówiące o zdolnych do biegania po ścianach i używania magii mnichach wojownikach przetrwały do naszych czasów, głównie z powodu ich niesamowitej treści. Niestety, historyczne przekazy dotyczące wyczynów walecznych kapłanów każą nam pogodzić się z bardziej przyziemną – choć nie mniej niesamowitą – prawdą o ich wyjątkowych umiejętnościach bojowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_WARRIOR_MONK_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Za przykład służyć może klasztor Shaolin w Chinach, założony przez hinduskiego mnicha Batuo w roku 495 n.e. Opowieści o treningu w tym miejscu wielokrotnie pojawiają się w legendach oraz pop-kulturze, jednak powiada się, że Batuo oraz jego pierwsi uczniowie – być może będący wcześniej żołnierzami – posiadali już umiejętności walki, które przekazali potem kolejnym podopiecznym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_WARRIOR_MONK_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Do roku 581 mnisi Shaolin posiadali już własny, charakterystyczny styl walki, a nawet wspierali przyszłego cesarza Tanga Taizonga podczas wojen dynastycznych tamtego okresu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_UNITS_PAGE_UNIT_WARRIOR_MONK_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Z drugiej strony japońscy sohei wykorzystywali swoje umiejętności bojowe, biorąc udział w o wiele mniej efektownych, wewnętrznych walkach o przewagę polityczną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_INTRO_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Cuda to spektakularne budowle, wynalazki oraz pomysły, które wytrzymały próbę czasu i na zawsze zmieniły świat. Tworzenie cudów wymaga czasu, energii oraz wysiłku, jednak gdy praca nad nimi dobiegnie już końca, zapewniają cywilizacji wiele korzyści.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_ALHAMBRA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Alhambra była z początku małą fortecą postawioną około 889 r. w Andaluzji przez Maurów z Granady (Hiszpania). Później, w XI wieku, została przebudowana i powiększona przez emira Mohammeda I ibn Nasra, a następnie ponownie przez sułtana Jusufa I, który uczynił z niej swój królewski pałac. Al-Hamra (dosłownie „czerwona”) zawdzięcza swoją nazwę fortecznym murom z czerwonej gliny. Zbudowano ją z przepychem, przynajmniej według ówczesnych europejskich standardów – znajdowały się w niej wszelkie udogodnienia, w tym nawet hydraulika. Wspaniale łączyła naturalne piękno okolicy z budynkami i ogrodami zaprojektowanymi i wyposażonymi przez najlepszych muzułmańskich, żydowskich, a nawet chrześcijańskich rzemieślników i artystów w regionie. Jedną z najbardziej rzucających się w oczy cech tego miejsca są zapisane na wielu wewnętrznych ścianach i kolumnach fragmenty arabskiej poezji oraz cytaty z Koranu. Ostatni sułtan z dynastii Nasrydów, Muhammad XII, poddał Granadę Hiszpanom w roku 1492, co ocaliło Alhambrę przed najazdem krzyżowców, który przemieniłby ją w kolejną kupę gruzu i cień swojej dawnej świetności.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_BIG_BEN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wielki dzwon Big Ben znajduje się w Elizabeth Tower, nazwanej tak dla uczczenia diamentowego jubileuszu panowania królowej Elżbiety II (wcześniej nazywała się po prostu „wieżą zegarową”), sama wieża zaś znajduje się na północnym krańcu Pałacu Westminsterskiego służącym za miejsce obrad izby parlamentu. Mimo tego, że chodzi tylko o sam dzwon, większość raczej beztroskich językowo Brytyjczyków i turystów używa jednak wygodnej i popularnej nazwy Big Ben do nazywania całości. Sam wielki, szesnastotonowy dzwon został odlany w sierpniu 1856 roku w odlewni w Stockton-on-Tees, a potem naprawiony w odlewni Whitechapel Bell Foundry w kwietniu 1858, ponieważ pękł w trakcie transportu do Londynu. Werk zegara zaprojektował Astronom Królewski, wykonał go zaś zegarmistrz Edward Dent i jego przybrany syn Frederick. Ostatecznie ukończony został w 1854 roku. Jest tak precyzyjny, że dodanie lub odjęcie do ciężaru wahadła jednopensowej monety spowodowałoby rozregulowywanie się zegara o cztery dziesiąte sekundy dziennie. Wspaniałość ta musiała jednak poczekać, bo żeby uruchomić zegar, trzeba było jednak czekać na ukończenie samej wieży, które nastąpiło dopiero w 1859 roku. Od tego czasu co godzinę słychać jego głos, milknący jedynie podczas wojny i przy okazji pojawiających się czasem awarii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_BOLSHOI_THEATRE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Teatr Bolszoj w Moskwie – słowo „bolszoj” oznacza po rosyjsku „wielki” – jest siedzibą baletu i opery o tej samej nazwie, które są również jednymi z najstarszych i największych na świecie (balet liczy sobie około 200 tancerzy). Kompania baletowa została założona w marcu 1776 roku przez księcia Urusowa i Michaela Maddoxa, brytyjskiego dyrektora teatralnego. Przez pewien czas występowała w prywatnych rezydencjach i zarobiła dość pieniędzy, by zakupić teatr Pietrowka – pierwszy spektakl odbył się tam w grudniu 1780 roku. Niestety, budynek spłonął w roku 1805, po czym został zastąpiony przez Teatr na Nowym Arbacie, który spalił się w 1812 podczas okupacji miasta przez Napoleona. Istniejący do dziś Teatr Bolszoj zbudowano w latach 1821–1824 i udało się go nie podpalić, choć renowacje trzeba było przeprowadzać w 1843, 1856, 1921, 2002 i 2011 roku. Podczas tej ostatniej przywrócono pierwotną, doskonałą akustykę budynku (którą zepsuły władze komunistyczne) i pierwotne, carskie zdobienia (zabrane przez te same władze). Choć ceny biletów do tego teatru osiągają nawet 5000 rubli, spektakle baletowe i operowe wyprzedają się na pniu – głównie dzięki turystom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_BROADWAY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Broadway to długa na 24 km, biegnąca przez nowojorski Manhattan oraz Bronx arteria komunikacyjna. Choć w większości mieszczących się przy ulicy budynków znajdują się biura, mieszkania i sklepy, to nie o nich myśli się, kiedy ktoś wspomni nazwę tego miejsca. Sławę Broadwayowi zapewnia jego środkowa część mieszcząca się pomiędzy ulicami 42. i 53., która otrzymała nazwę „Great White Way” („wielkiej białej drogi”) – czyli tamtejsza dzielnica teatrów. Sale teatralne na Broadwayu zaczęto otwierać już na początku XIX w. Popularność tego miejsca sprawiła nawet, że w 1880 r. fragment między placami Madison i Union został oświetlony lampami łukowymi, czyniąc Broadway jedną z pierwszych elektrycznie oświetlonych ulic w Stanach Zjednoczonych (typowe dla nowojorczyków – najpierw oświetlić dzielnicę rozrywkową, a potem dopiero domy, szpitale i szkoły). Dzięki rosnącemu bogactwu oraz kulturalnym aspiracjom Ameryki teatry stały się mekką popularnej rozrywki. Do 1900 r. przy tym odcinku ulicy postawiono ok. 20 teatrów, których elektryczne billboardy były tak jasne, że ulicę zaczęto określać mianem właśnie Wielkiej Białej Drogi. W 1925 r., u szczytu popularności Broadwayu, działało tam aż 80 teatrów specjalizujących się w kosztownych spektaklach, głównie rewiach i musicalach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_CHICHEN_ITZA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Majowie postanowili swego czasu, że ich wielkie kamienne miasto w Jukatanie nie powstanie przy żadnej miłej plaży, lecz w samym środku dżungli. Niezależnie od tego, jaka logika kierowała nimi przy wyborze miejsca, wybudowali tam metropolię pełną domów, świątyń, pałaców, dziedzińców i bogato udekorowanych sal balowych. Niektóre z pokrytych zdobieniami budynków miasta liczą sobie ponad 1500 lat. Wykształciła się tam też silna kultura sportu, gdyż czas gry w piłkę był wyjątkowym wydarzeniem, po którym ucinano głowę kapitanowi zwycięskiej drużyny i składano ją w ofierze bogom (nie najgorszy powód, żeby podłożyć grę), najprawdopodobniej w potężnej schodkowej piramidzie, Świątyni Kukulkana. Chichen Itza trwała w potędze aż do XIII wieku, kiedy to pośród Majów wybuchła rewolucja i rozpoczęła się wojna domowa. Doprowadziło to do szybkiego upadku metropolii, która już nigdy nie wróciła do ułamka dawnej świetności. Spustoszeń zasianych pośród ludności przez wojnę dopełniły dodatkowo choroby i głód. Do czasów hiszpańskich podbojów centrum miasta było już prawie całkowicie opuszczone i czekało na zdobywców w ruinach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_COLOSSEUM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Powstały z betonu i kamienia Amfiteatr Flawiuszów, lepiej znany jako Koloseum, znajduje się w centrum Rzymu. Jego budowa rozpoczęła się za panowania cesarza Wespazjana około 72 r. n.e., zaś fundusze na to przedsięwzięcie pozyskano dzięki łupom z Drugiej Świątyni Jerozolimskiej po upadku Jeruzalem podczas wojny żydowskiej. To największy amfiteatr, jaki kiedykolwiek zbudowano, i stanowi tym samym jeden z uznanych wielkich cudów starożytnej architektury oraz myśli inżynierskiej. Mieścił swego czasu od 50 do 80 tysięcy widzów, którzy przybywali, by podziwiać walki gladiatorów, rzezie zwierząt, szczucie nimi, masowe egzekucje i tym podobne. Gdy już w regionie rozpowszechniło się średniowieczne chrześcijaństwo, w obrębie murów konstrukcji powstawać zaczęły tanie mieszkania, warsztaty, kwatery zakonników, kamieniołom i chrześcijańska kapliczka. Choć wiele szkód przyniosły trzęsienia ziemi i złodzieje kamieni, Koloseum nadal trwa i, dwa tysiące lat po pierwszej tamtejszej walce gladiatorów, wciąż robi niemałe wrażenie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_COLOSSUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kolos Rodyjski, powstały jako symbol zwycięstwa i przetopiony z porzuconego przez odpartych najeźdźców brązowego i żelaznego wyposażenia, przyjął formę 30-metrowego wyobrażenia tytana Heliosa. Budowa tego cudu świata rozpoczęła się w 292 r. p.n.e. pod nadzorem Charesa z Lindos i, ku zdumieniu wszystkich, dobiegła końca już w roku 280 p.n.e. Choć nie znamy dokładnie szczegółów – starożytne źródła nie są szczególnie precyzyjne – olbrzymi posąg górował nad wejściem do portu Rodos, stojąc na liczącym 10 metrów wysokości piedestale. Niestety, po ledwie 56 lat latach powaliło go trzęsienie ziemi. Ptolemeusz III, władca Egiptu, zaproponował wtedy, że zapłaci za jego odbudowę, Rodyjczycy odmówili jednak ze względu na przepowiednię Wyroczni Delfickiej, która przekazała im, że dzieło wzbudziło gniew bogów. I choć faktycznie bóstwa mogły czuć się urażone, to rdzewiejące resztki posągu i tak przez niemal 900 lat stanowiły wielką atrakcję turystyczną. W 653 roku naszej ery wojska muzułmańskiego kalifa Mu'awiji I zdobyły Rodos, a nowi właściciele miasta sprzedali kolosa na złom żydowskim kupcom, którzy – jak powiadają – potrzebowali 900 wielbłądów, by go przetransportować. Ze złomu powstałeś, w złom się obrócisz.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_CRISTO_REDENTOR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Największy na świecie pomnik w stylu art deco, Cristo Redentor (Chrystus Odkupiciel), stoi na szczycie Góry Corcovado, 700 metrów nad Rio de Janeiro, mając bliskie baczenie na wszystkich grzeszników tego miasta i rozkładając szeroko ramiona, jakby chciał objąć rozciągającą się przed nim w widowiskowym nieładzie miejscowość. Pomnik ma 30 metrów wysokości, a odległość między krańcami jego rąk wynosi 28 metrów. Został stworzony przez Francuza, Paula Landowskiego, który postanowił ukształtować go z betonu pokrytego następnie steatytem. Pomysł postawienia nad miastem wielkiego pomnika Chrystusa został po raz pierwszy wysunięty przez katolickiego księdza Pedro Bossa, a następnie ponowiony przez „Koło Katolickie” z Rio. Grupa zdobyła niezbędną do zbudowania posągu kwotę dzięki datkom, głównie pochodzącym od pobożnych brazylijskich katolików. Prace rozpoczęły się w 1922 roku, a odsłonięcie dzieła nastąpiło w październiku roku 1931.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_EIFFEL_TOWER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wieża Eiffla nazywana jest tak na cześć Alexandre'a Gustave'a Eiffla, którego firma zbudowała tę ogromną stalową konstrukcję, by służyła jako główne wejście na odbywające się w 1889 r. Exposition Universelle (targi światowe) w Paryżu. Dziś stanowi ona symbol „miasta świateł” (i biorąc pod uwagę blask, w którym skąpana jest nocą, wydaje się dobrze spełniać tę rolę). Gdy otwarto ją dla oniemiałej publiczności, była najwyższą budowlą świata, co nie przeszkodziło jej stać się przedmiotem dużych kontrowersji i krytyki ze strony samozwańczych obrońców kultury. Już zanim ją zbudowano trzystuosobowy komitet, w którego skład wchodzili najbardziej znani francuscy inżynierowie i artyści, wystosował petycję do ministra infrastruktury, zaczynając ją następującymi słowy: „My, pisarze, malarze, rzeźbiarze, architekci i pełni pasji miłośnicy nienaruszonego jak dotąd piękna Paryża, protestujemy z całych naszych sił i z całym naszym oburzeniem w imię urażonego francuskiego smaku przeciw budowie (...) tej bezużytecznej i potwornej Wieży Eiffla”. Wielu ludzi irytował również fakt, że za realizację projektu podatnicy mieli za zapłacić z własnej kieszeni około milion dolarów – niemałą sumę jak na tamte czasy. Szczęśliwie dla Paryskiego Biura Turystyki protesty zostały zignorowane i Wieża Eiffla ujrzała światło dzienne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_ESTADIO_DO_MARACANA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Stadion ten oficjalnie nazywa się Estadio Journalista Mario Filho (Filho musiał być naprawdę dobrym reporterem sportowym, skoro nazwali jego imieniem stadion), lecz lepiej znany jest jako Maracanã i stanowi część dużego kompleksu w centrum Rio de Janeiro, którego budowa rozpoczęła się w 1948 roku, kiedy to Brazylia wygrała w konkursie na gospodarza Mistrzostw Świata FIFA. Pierwsze rozgrywki na tamtejszej murawie (choć stadion nie był jeszcze ukończony) odbyły się w 1950 r. w ramach właśnie tego turnieju. Niestety, będąca faworytem Brazylia przegrała w finale z reprezentacją Urugwaju wynikiem 1:2 na oczach 199 854 rozszalałych kibiców – na samym środku największego i najgłośniejszego z ówczesnych stadionów świata. Od tego czasu Maracanã gościła igrzyska panamerykańskie, liczne koncerty i wydarzenia kulturalne oraz oczywiście tysiące meczów piłkarskich. Po renowacji, której skutkiem było zmniejszenie pojemności (do 78 838) i poprawienie komfortu odwiedzin (powstały m.in. 292 nowe toalety), na stadionie w 2016 po raz pierwszy odbyły się rozgrywki związane z Igrzyskami Olimpijskimi (letnimi, oczywiście).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_FORBIDDEN_CITY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Bez specjalnej dyspensy udzielanej przez samego cesarza odwiedzanie leżącego w sercu Pekinu Gu Gong (pałacu cesarzy chińskich) było pospólstwu zabronione – dlatego też kompleks ten nazywano w kraju „Zakazanym Miastem” (sytuacja przywodzi na myśl większość obecnych siedzib prezydenckich). Budowa otoczonego murem „miasta”, czyli całego kompleksu pękającego od ozdobnych ogrodów, pięknych tarasów, relaksujących fontann i funkcjonalnych biur administracyjnych, rozpoczęła się w 1408 roku naszej ery pod nadzorem cesarza Yongle, trzeciego władcy z dynastii Ming. Struktury Gu Gongu rozrastały się przez kolejne stulecia, służąc jako dom 24 cesarzy z dynastii Ming i Qing. U szczytu swego rozwoju pałac mieścił prawie 9 tysięcy (wg. legendy 9999) pokoi na ok. 720 000 metrach kwadratowych, a to wszystko mogło istnieć w poczuciu względnego bezpieczeństwa dzięki szerokiej na 50 metrów fosie i 25-metrowym murom (zadbano o to, żeby nikt z pospólstwa przypadkiem się nie przedostał). Mieszkało tam wówczas dziesięć tysięcy ludzi – tylko po to, by zaspokajać potrzeby jednego cesarza. Obecnie teren ten zamieszkuje zaledwie kilkaset osób pełniących funkcje przewodników i opiekunów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_GREAT_LIBRARY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Według ogólnego konsensusu Królewska Biblioteka w Aleksandrii została założona na początku III wieku p.n.e. za panowania Ptolemeusza II,po tym, jak jego ojciec zbudował w tym miejscu Świątynię Muz. Stworzenie pierwszej kolekcji dzieł przypisuje się Demetriuszowi z Faleronu, uczniowi Arystotelesa (prawdopodobnie to właśnie zwoje sławnego filozofa zasiały w umyśle Demetriusza ten pomysł). Patronat następców Ptolemeusza sprawił, że w bibliotece znajdowało się od 400 do 700 tysięcy zwojów papirusowych i rozmaitych pergaminowych kodeksów. Dla niektórych władców powiększanie zasobów tego zbioru stało się wręcz obsesją: dekret Ptolemeusza III nakazywał wszystkim przybywającym do miasta ujawnianie wszelkich posiadanych pism, które były następnie kopiowane na potrzeby biblioteki. Źródła historyczne nie są zgodne w kwestii odpowiedzialności za zniszczenie zbiorów Biblioteki Aleksandryjskiej przez ogień. Zazwyczaj na liście możliwych winowajców znajdują się żołnierze Juliusza Cezara (48 r. p.n.e.), cesarz rzymski Aurelian (ok. 270 r. n.e.) i wielu innych. W miarę pewne jednak jest, że resztki kolekcji spalono w 391 roku z rozkazu patriarchy Teofila w ramach wykorzeniania pogańskich wpływów w Egipcie. Nie był to ostatni raz, kiedy chrześcijanie postanowili się wziąć za palenie książek.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_GREAT_LIGHTHOUSE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wielka latarnia morska w Aleksandrii (jednym z siedemnastu miast, które egotyczny młody generał nazwał swoim imieniem), znanej starożytnym jako Faros, miała ponoć około 115–120 metrów wysokości, co na wiele stuleci zapewniło jej miano jednego z najwyższych budynków w historii cywilizacji. Jej budowę rozpoczął w 280 r. p.n.e. Ptolemeusz I Soter, jeden z macedońskich generałów i następców Aleksandra, nakazując zbudowanie na małej wyspie latarni mającej pomóc naprowadzać statki handlowe na port rozkwitającego miasta. Ukończona została dopiero w 247 roku p.n.e., a koszt jej skonstruowania wyniósł olbrzymią sumę 800 talentów. Światło na szczycie olbrzymiej wieży powstawało w palenisku stworzonym według podań z litych bloków wapiennych i było widoczne z odległości ok. 160 kilometrów. Choć jej struktura została poważnie uszkodzona trzema trzęsieniami ziemi na przestrzeni pomiędzy 956 a 1323 r., budowla nie przewróciła się, zasługując sobie tym samym na trzecie miejsce pod względem długości istnienia wśród cudów starożytnego świata. Ostatecznie sułtan Egiptu wykorzystał kamień z latarni (część wpadła do wód portowych), by zbudować w 1480 roku Cytadelę Kajtbaj, która miała ochronić Aleksandrię przed Turkami Osmańskimi (nie udało jej się).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_WONDERS_PAGE_BUILDING_GREAT_ZIMBABWE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Według jednej z legend Wielkie Zimbabwe było kompleksem pałacowym królowej Saby, według innych natomiast stanowiło miejsce, w którym odpoczywali w czasie wolnym robotnicy z Kopalni Króla Salomona (które, zdaniem całego pokolenia żyjących złudzeniami poszukiwaczy skarbów, znajdowały się gdzieś w pobliżu). Jeśli zaś chodzi o suche fakty, to było ono miastem o powierzchni około 7 kilometrów kwadratowych i zaludnieniu sięgającym 18 tysięcy – stolicą Królestwa Zimbabwe. Powstało w 1220 r. n.e. i trwało do 1450, kiedy to ostatecznie przeszło do historii. Zbudowano je w całości z kamienia (co w dżungli było nie lada dokonaniem), a wkrótce po upadku królestwa porzucono, pozwalając mu obrócić się w ruinę. Najdawniejsze znane zapiski dotyczące pozostałości po mieście zostały przygotowane w 1531 r. przez portugalskiego oficera o nazwisku Vincente Pedago. Wspomina on o wielkich murach stworzonych z kamiennych bloków bez użycia zaprawy. Ruiny dzielą się na trzy grupy nazwane „Akropolem”, „Kompleksem w Dolinie” i wreszcie „Świątynią”, w której odkryto najwięcej znalezisk archeologicznych: steatytowych figurek, złotych paciorków, sztab miedzi, brązowych grotów od włóczni, zdobionych klejnotami wisiorków i bransolet oraz wiele innych. Może więc ci poszukiwacze skarbów nie mylili się tak do końca?


