# LocalizedText

Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TOURISM_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Kurorty nadmorskie to specjalne ulepszenia, które można wybudować po opracowaniu technologii radia, generujące [ICON_Tourism] turystykę odpowiadającą poziomowi atrakcyjności pola.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TOURISM_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Wyznaczanie parków narodowych może znacząco zwiększyć [ICON_Tourism] turystykę i liczbę [ICON_Amenities] udogodnień. Parki narodowe wyznaczane są przez jednostki naturalistów, które można kupować za [ICON_Faith] wiarę po opracowaniu idei ochrony przyrody.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TOURISM_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
1. Znajdują się na nich cuda natury albo góry lub charakteryzują się one atrakcyjnością na poziomie czarującym albo lepszym.[NEWLINE]2. Wszystkie cztery pola należą do tego samego miasta.[NEWLINE]3. Pola ze sobą sąsiadują i są ułożone w kształt pionowego rombu.[NEWLINE]4. Na żadnym z pól nie znajduje się ulepszenie czy dzielnica.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TOURISM_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Możesz wybrać naturalistę, by podświetlić wszystkie lokalizacje na mapie, które nadają się do stworzenia parku. Wysłanie go na dowolne podświetlone pole odblokuje przycisk wyznaczania parku narodowego. Gdy go klikniesz, park powstanie, a naturalista zniknie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TOURISM_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_5
Text:
Ilość [ICON_Tourism] turystyki generowanej przez park narodowy równa się sumie atrakcyjności wszystkich pól wchodzących w jego skład. W mieście, do którego należy park, otrzymasz 2 [ICON_Amenities] udogodnienia, a ponadto po 1 [ICON_Amenities] udogodnieniu w 4 najbliższych należących do ciebie miastach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TOURISM_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Jeśli odwiedzający twoje imperium turyści z innej cywilizacji przewyższą liczebnością turystów krajowych, to zdominujesz kulturowo tę cywilizację. Zwycięstwo kulturowe jest przyznawane pierwszemu graczowi, który zdominuje kulturowo wszystkie pozostałe cywilizacje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TOURISM_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Niektóre budowle, takie jak muzeum sztuki czy muzeum archeologiczne, pozwalają na gromadzenie wielkich dzieł zgodnie z wybranym motywem, dzięki czemu gracz otrzymuje znaczną premię do [ICON_Culture] kultury i [ICON_Tourism] turystyki. Aby uzyskać premię tematyczną, należy wystawiać [ICON_GreatWork_Landscape] dzieła sztuki tego samego typu tworzone przez różnych artystów lub [ICON_GreatWork_Artifact] artefakty różnych cywilizacji pochodzące z tego samego okresu historii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
W Civilization VI istnieje wiele dróg do zwycięstwa lub porażki. Kiedy rozwijasz własną cywilizację, musisz obserwować postępy przeciwników na drodze do wygranej. Nic nie denerwuje w końcu bardziej, niż bycie o krok od zdobycia ostatniego miasta ostatniego z przeciwników i ujrzenie, jak właśnie kończy on budowę kolonii na Marsie i osiąga zwycięstwo naukowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Aby osiągnąć zwycięstwo przez dominację, musisz przejąć oryginalne [ICON_Capital] stolice wszystkich cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Jeśli utracisz swoją pierwotną [ICON_Capital] stolicę, ale nadal posiadasz miasta, możesz osiągnąć inne rodzaje zwycięstw: kulturowe, naukowe, punktowe lub religijne. Nie dokonasz jednak podboju świata, o ile nie odbijesz swojej dawnej [ICON_Capital] stolicy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Aby osiągnąć drużynowe zwycięstwo przez dominację, wszyscy członkowie drużyny muszą mieć kontrolę nad swoimi oryginalnymi [ICON_Capital] stolicami, podczas gdy pozostali gracze muszą utracić swoje oryginalne stolice.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Zwycięstwo naukowe osiągane jest przez pierwszego gracza, który stworzy kolonię na Marsie. Gdy rozpocznie się wyścig kosmiczny i ktoś wystrzeli swojego pierwszego satelitę, wszyscy gracze będą wiedzieć, kto dąży do tego rodzaju zwycięstwa. Gracze otrzymują premie za każde istotne dokonanie na drodze do sukcesu. Niezbędne jest wykonanie w kolejności następujących kroków:


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Podobnie jak w przypadku Sputnika z 1957 roku, możesz po opracowaniu techniki rakietowej i wzniesieniu portu kosmicznego zbudować satelitę, by wystrzelić go w kosmos. Po ukończeniu projektu „wystrzelenie satelity Ziemi” twoje dzieło zostanie umieszczone na orbicie, dzięki czemu odsłoni się cała mapa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_5
Text:
Podobnie jak w przypadku misji Apollo 11 z 1969 roku, wyślesz człowieka na Księżyc. Staje się to możliwe po opracowaniu technologii satelitów, zrealizować ten projekt można zaś w dowolnym mieście z portem kosmicznym. By rozpocząć tę misję, w menu produkcji wybierz projekt lądowania na księżycu. Po wystrzeleniu rakiety natychmiast otrzymasz dużą ilość [ICON_Culture] kultury.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_7
Text:
Choć w rzeczywistości jest to na razie motyw rodem z filmów science fiction, w grze możesz wysłać pierwszych w historii ludzi na Marsa. Po opracowaniu robotyki, technologii rozszczepienia jądra atomu oraz nanotechnologii będziesz mieć możliwość realizacji w dowolnym mieście z portem kosmicznym projektu budowy reaktora, osiedla mieszkalnego oraz hydroponiki. Zwróć uwagę, że jeśli masz więcej portów kosmicznych, możesz realizować te projekty jednocześnie!


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_10
Text:
Aby osiągnąć drużynowe zwycięstwo naukowe, jeden z członków drużyny musi spełnić warunki standardowego zwycięstwa naukowego. Wypełnianie poszczególnych wymagań nie jest współdzielone. Członkowie drużyny mogą wspierać się przy pomocy wspólnych badań. Więcej informacji znajdziesz na stronie dotyczącej drużyn.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Jeśli chcesz uczynić swoją cywilizację kulturalnym centrum świata, ten rodzaj zwycięstwa jest dla ciebie. Pierwsza cywilizacja, która będzie mieć więcej [ICON_Tourism] turystów zagranicznych niż liczba [ICON_Tourism] turystów krajowych każdej z pozostałych, osiągnie zwycięstwo kulturowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
[ICON_Tourism] Turystyka generowana jest przez [ICON_TradeRoute] szlaki handlowe, wspólne (lub konfliktujące) ustroje późnych faz gry, otwarte granice, wielkie dzieła oraz [ICON_GreatWork_Relic] relikwie w posiadaniu twojej cywilizacji, dzielnice świątynne, parki narodowe, [ICON_GreatWork_Artifact] artefakty i cuda.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Aby osiągnąć drużynowe zwycięstwo kulturowe, jeden z członków drużyny musi mieć więcej [ICON_Tourism] turystów zagranicznych niż każda z pozostałych cywilizacji spoza drużyny ma [ICON_Tourism] turystów krajowych. [ICON_Tourism] Turyści zagraniczni nie są współdzieleni z członkami drużyny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Aby osiągnąć zwycięstwo religijne, musisz uczynić swoją religię dominującą u każdej znaczącej cywilizacji w grze. Oznacza to, że nie wszystkie miasta należące do cywilizacji muszą wyznawać twoją religię – wystarczy, że nawrócisz większość z nich.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Choć twoja wiara będzie szerzyć się samoistnie dzięki osiedlaniu się w pobliżu innych graczy, to twoi misjonarze i apostołowie zwiększą twoje szanse na zwycięstwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_5_CHAPTER_CONTENT_PARA_4
Text:
Aby osiągnąć drużynowe zwycięstwo religijne, religie założone przez członków drużyny muszą stać się dominujące we wszystkich pozostałych cywilizacjach. Proporcje dominujących religii nie mają znaczenia, o ile wszystkie religie zostały założone przez członków drużyny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Wiele rozgrywek kończy się, gdy któryś z graczy osiąga jeden z czterech możliwych rodzajów zwycięstwa. Jeśli jednak żaden z graczy nie osiągnie żadnego z nich przed upływem roku 2050 (lub ustaloną przez gracza turą), zwycięzcę determinuje uzyskany wynik. Punkty przyznawane są na podstawie liczby idei, wielkości populacji, liczby miast, liczby technologii, liczby „technologii przyszłości”, cudów, dokonań wojskowych, liczby [ICON_GreatPerson] wielkich ludzi oraz wierzeń.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_VICTORY_6_CHAPTER_CONTENT_PARA_3
Text:
Podczas gry w drużynie całkowity wynik punktowy jest sumą punktów zdobytych przez poszczególnych członków drużyny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TEAMS_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Przed rozpoczęciem rozgrywki pojedyncze cywilizacje mogą zostać zgrupowane w drużyny, aby wymóc w ten sposób między nimi większą współpracę. Członkowie drużyny dzielą się wieloma korzyściami i razem mogą osiągnąć zwycięstwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TEAMS_1_CHAPTER_CONTENT_PARA_2
Text:
Obecnie rozgrywka drużynowa jest dostępna podczas standardowej gry wieloosobowej i w większości scenariuszy gier wieloosobowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TEAMS_2_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Członków drużyny łączy trwały dyplomatyczny sojusz, z którym wiążą się wszystkie standardowe zasady i korzyści.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TEAMS_3_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Członkowie drużyny prowadzą wspólne wojny. Jeśli jeden z nich wypowie wojnę, to warunki użytego casus belli dotyczą też pozostałych członków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_CONCEPTS_PAGE_TEAMS_4_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Członkowie drużyny częściowo współdzielą postępy naukowe. Otrzymują przyśpieszenie badań nad każdą technologią posiadaną przez któregokolwiek z nich.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_INTRO_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
W Civilization VI budowle nie są już zamknięte w centrum twojego miasta i jako część dzielnic mogą rozprzestrzeniać się na całym należącym do ciebie terytorium. Mapa stała się teraz niezwykle ważna, ponieważ to na niej podejmiesz istotne decyzje strategiczne związane z rozmieszczeniem dzielnic. Zarówno kampusy, jak i dzielnice świątynne otrzymują na przykład specjalne premie za sąsiedztwo gór, ale tylko dzielnica świątynna czerpie korzyści z pobliskich lasów deszczowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_CITY_CENTER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Polityczne, kulturalne, historyczne, komercyjne i geograficzne serce miasta... przynajmniej w teorii. W różnych regionach świata, gdy wioski rozrastały się w miasteczka, a później miasta, podkreślano bardzo różne symbiotyczne wartości tych cywilizacyjnych wytworów, zwykle bez dokładniejszego przemyślenia sprawy. Tymczasem spacer po miejskim centrum może wiele powiedzieć na temat ludności. Raczej rzadko mieszka ona właśnie tam (aż do momentu, gdy pojawią się drapacze chmur i apartamentowce), rejon ten staje się jednak tak zwanym „śródmieściem”, które ma za zadanie ukazywać charakter aglomeracji za pomocą spektakularnych posągów, wielkich parków, strzelistych biurowców, pretensjonalnych budynków rządowych czy innych, podobnych tworów. Centrum często pokrywa się też z zasiedlonym w pierwszej kolejności obszarem miasta (po zburzeniu prostych domostw w procesie miejskiej odnowy), stanowiąc tym samym najbogatszy historycznie fragment rozległej metropolii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_HOLY_SITE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nierzadko zdarza się, że żyjące według boskich praw cywilizacje tworzą w niektórych miastach całe „dzielnice” religijne, umieszczając tam wszelkie kapliczki, świątynie, ołtarze, klasztory i kościoły. Dzielnice takie mają zwyczaj wyrastać w punktach uznanych za święte, miejscach doznanych wizji, objawień i tym podobnych. Przykładem może być najświętsze miejsce islamu z centrum w Kabie czy Jerozolima, która stanowi wręcz epicentrum świętych miejsc. Nie można również zapominać o rzymskokatolickim Watykanie, całym świętym mieście, które wyrosło w obrębie Rzymu. Ludzie nadal nie zaprzestają pielgrzymek w takie miejsca: muzułmanie wyruszają w hadżdż do Mekki, sikhowie codziennie modlą się o wizytę w Złotej Świątyni w Amritsarze, a naród wybrany żyje pragnieniem ujrzenia Świątynnego Wzgórza.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_CAMPUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Termin „kampus”, znaczący po łacinie „pole”, został po raz pierwszy użyty do nazwania terenów, które miały się stać Uniwersytetem Princeton, założonym jako College of New Jersey w roku 1746. Z czasem słowo to zaczęło być stosowane do określenia każdego miejsca przygotowywanego pod siedzibę instytucji nauczania wyższego (a czasami także pretensjonalnych korporacyjnych kompleksów biurowych). Sama tradycja kampusu jako specjalnej dzielnicy edukacyjnej ma swoje korzenie w XII-wiecznych europejskich szkołach, gdzie kadra i uczniowie żyli razem w samostanowiących, odizolowanych społecznościach. Takie wczesne kampusy posiadające swoje prawa kolektywu oraz przywileje prawne często istniały na podstawie gwarancji udzielanych przez książęta i prałatów, powstając na ziemiach „podarowanych” przez swoje rodzime miasto.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_ENCAMPMENT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kiedy starożytny władca postanawiał, że niezbędna jest mu profesjonalna armia – w ramach odmiany od grupy rolników z dobrym nastawieniem i zaostrzonymi kijkami – potrzebował jakiegoś miejsca, w którym jej żołnierze mogliby spędzać czas w przerwach od siania śmierci i zniszczenia. Ponieważ jednak nie do pomyślenia było, żeby wchodzili w konszachty z plebsem, organizowano dla nich specjalne obozy mieszkalno-treningowe. Te często umacniane ośrodki oferowały wszystko, co potrzebne dla dobra armii – koszary, stajnie, magazyny, place treningowe i o wiele więcej, dlatego też często robiły naprawdę duże wrażenie. U szczytu chwały Imperium Rzymskiego na przykład standardowy obóz wojskowy mógł pomieścić i utrzymać cały legion. Tak naprawdę rzymskie prawo i tradycja wręcz zabraniały wtedy legionom wkraczania do miast... co było dość dobrym pomysłem, póki Lucius Sulla nie wkroczył do nich wraz ze swoimi i nie obwołał się dyktatorem w 87 r. p.n.e.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_HARBOR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Schronienie, osłona przed sztormami, miejsce odpoczynku i odnowy zasobów – przystań. Kiedy tylko ludzkość wypłynęła na morza, konieczność budowy przystani stała się jasna. Wczesne cywilizacje poszukiwały ich w naturalnych formacjach, a historia często pisana była właśnie przez geograficzne położenie takich nadmorskich osad. Z czasem powstawały przy nich falochrony, pirsy, opaski brzegowe, latarnie morskie i suche doki, a dno było bagrowane, jeśli okazywało się to konieczne do dalszego funkcjonowania przystani. Porty stanowiły centra handlu, kluczowe punkty w morskich konfliktach, początki podróży odkrywców oraz kres wędrówek imigrantów. Z czasem rozwój technologii pozwolił też na tworzenie „sztucznych” przystani przeznaczonych dla nowoczesnych statków handlowych, jak na przykład Long Beach Harbor, która powstała na słonych bagnach i terenach zalewowych dzięki konstrukcjom z betonu oraz stali, zdzierającym dno barkom i stacjom odpompowującym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_AERODROME_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Aerodrom to, jak sama nazwa wskazuje, miejsce lądowania i startu aeroplanów. Technicznie rzecz biorąc natomiast, zgodnie z ustaleniami Międzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego, aerodrom jest „wytyczonym obszarem ziemi lub wody (...) przeznaczonym w całości lub częściowo do przyjmowania, wysyłania i przemieszczania samolotów drogą naziemną”. Pierwszym miejskim rejonem, który całkowicie spełniał te wymagania, było dopiero Viry-Chatillon na przedmieściach Paryża – we wczesnych dniach lotnictwa rolę tę pełnić mógł bowiem każdy względnie płaski skrawek trawiastego terenu... i tak właśnie się działo. W tamtych czasach, w przeciwieństwie do dzisiejszych, samoloty mogły lądować i startować w dowolnym kierunku, zważając tylko na wiatr oraz ogólne warunki pogodowe, w związku z czym polegały wyłącznie na rękawach wiatrowych lub flagach. Dopiero później ktoś wpadł na pomysł dodania utwardzanych pasów startowych, co uczyniło cały ruch lotniczy o wiele bardziej skomplikowanym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_COMMERCIAL_HUB_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Komercyjny węzeł” miasta znajduje się zwykle w centralnej dzielnicy biznesowej, gdzie kapitalizm i chciwość ożywiają miejski budżet. To tutaj właśnie odnaleźć można sklepy, banki i kantory, dzięki którym bogaci się garstka mieszkańców, a miasto może się rozrastać. Z czasem, w procesie ewolucji, taka zwykła kolekcja lokalnych zakładów finansowych i korporacyjnych biur może wręcz przerodzić się w „globalne centrum finansowe”. Istnieje nawet system rankingowy takich miejsc: do roku 2013 to Londyn zajmował pierwsze miejsce w indeksie globalnych centrów finansowych, zastąpiony później przez Nowy Jork, z Hong Kongiem, Singapurem i Tokio depczącym obydwu konkurentom po piętach. Walka o zysk jest najwyraźniej uniwersalną cechą cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_ENTERTAINMENT_COMPLEX_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Dzielnica „rozrywki” zapewnia zwykle całym rodzinom sposób na oderwanie się od trudów wielkomiejskiego życia. W niektórych miastach kompleksy rozrywkowe są przepełnione muzeami, zoo i innymi uciechami dla oka, w części to rejony przeznaczone dla teatrów, pubów czy sal koncertowych, a w jeszcze innych – nawet sportowe centra miast ze stadionami i krytymi obiektami. Bez względu na przyjmowaną formę – czy jest to Quartier des Spectacles w Montrealu, Te Aro District w Wellington, czy nawet St. Pauli w Hamburgu – każde cywilizowane miasto posiada taki obszar, by wskrzeszać w mieszkańcach dumę i radość, kreując poczucie społecznej jedności, którego nie jest w stanie osiągnąć wieś.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_THEATER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W miarę jak miejskie klasy średnie zaczęły przejawiać zainteresowanie kulturą w późnych latach XIX wieku, zaczęły się domagać bardziej wyrafinowanych form rozrywki niż publiczne dręczenie niedźwiedzi czy boks bez rękawic. Odpowiedzią na tę potrzebę okazały się dzielnice teatralne, zwykle obrastające istniejące już teatry i muzea wspierane przez wyższe klasy społeczne. I tak nowojorski Broadway doczekał się kolekcji nowych lokali muzycznych oraz restauracji, które powstały zaraz po przeniesieniu w 1883 r. budynku Metropolitan Opera na 39. ulicę, we wcześniejszych latach natomiast londyńska dzielnica teatralna West End rozkwitła wokół budynku Opery Królewskiej w Covent Garden. Z czasem swoje miejsce w tych dystryktach znaleźli ci wszyscy, którzy potrafili zarobić na cudzym talencie teatralnym: studia nagraniowe, radiowe, agenci, producenci i tak dalej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_INDUSTRIAL_ZONE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Strefa przemysłowa (czasami nazywana eufemistycznie „parkiem” industrialnym) służy produkcji poważniejszych wytworów współczesnej cywilizacji i wysyłaniu ich w świat. Już długo przed rewolucją przemysłową najczęściej umieszczało się najgłośniejsze, zanieczyszczające powietrze i potencjalnie niebezpieczne miejsca pracy, jak garbarnie, odlewnie czy rzeźnie, poza miejskimi murami. Po prostu nikt nie chciał mieć ich w sąsiedztwie. Z czasem nie dało się w związku z tym uniknąć ewolucji ciężkiego transportu koniecznego do przenoszenia surowców oraz ukończonych produktów do i z rejonów przemysłowych. Dziś stanowią one w efekcie istne węzły z autostradami, torami kolejowymi, lotniskami i portami morskimi. Wraz z tymi obszarami rozrastała się odpowiednia infrastruktura: magazyny, elektrownie, wieże ciśnień, kanalizacja, a także sieci komunikacyjne. Same strefy rosły natomiast wraz z rozwojem przemysłu, i tak na przykład Upgrader Alley przy Edmonton pokrywa już 318 kilometrów kwadratowych (około 123 mile kwadratowe).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_NEIGHBORHOOD_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Telewizyjny Pan Rogers żył w sąsiedztwie wyidealizowanym, podobnie jak Wielki Ptak czy Ciasteczkowy Potwór – w prawdziwym życiu trudno znaleźć tak funkcjonalną sferę społeczną o przyjaznych wartościach, aspiracjach oraz wyższej kulturze. Wraz z nadejściem rewolucji przemysłowej po raz pierwszy liczba mieszkańców miast przerosła tereny wiejskie, co przy ograniczonych i powolnych metodach transportu zaowocowało powstaniem przeludnionych i higienicznie kulejących osiedli w miastach takich jak Londyn, Nowy Jork czy Berlin. Pracownikom fabryk oraz biur zależało przede wszystkim na życiu w pobliżu miejsca zatrudnienia, dopiero później pojawiły się telefony i samochody, które nagle pozwoliły niewolniczo harującym wyrobnikom klasy średniej uciec z przepełnionych slumsów i gett na przedmieścia metropolii. W latach 80. XIX wieku planowane osiedla typu Wembley Park czy Kingsbury Garden Village otaczały już cały Londyn... a wkrótce i inne przemysłowe miasta czekał podobny los.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_AQUEDUCT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Resztki akweduktów, czyli stworzonych przez człowieka cieków wodnych, znaleźć można rozsiane w okolicach starodawnych osad całego świata: w Egipcie, Indiach, Persji, Grecji, krainie Azteków, a głównie na ziemiach dawnego Rzymu. Ponad 415 kilometrów (około 258 mil) akweduktów dostarczało świeżą pitną oraz kąpielową wodę do rzymskiej metropolii i były one prawdziwymi cudami inżynierii (jak na tamte czasy), często posiadając zadaszenie, a także służąc tym samym za mosty w miejscach, gdzie przecinały rozpadliny oraz przeszkody wodne. Choć ich projekt rodził kilka problemów natury zdrowotnej – zwłaszcza przez ołów, którym niekiedy je wyściełano – w ogólnym rozrachunku stałe dostawy względnie czystej wody były prawdziwym skarbem dla każdej pragnącej przerodzić się w miasto osady.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_SPACEPORT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wizerunek portu kosmicznego (czy też kosmodromu) jako bramy do gwiazd przywołuje sentymenty przygody i odkryć, walki o nowe „wielkie rubieże” cywilizacji... Rzeczywistość jest jednak o wiele bardziej prozaiczna: jest to po prostu miejsce do startów (a czasem być może lądowań) rakiet przypominające mocno port dla statków lub lotnisko dla samolotów. Tak samo znajdujemy tu wysięgniki, dźwigi, budynki administracji, centra kontrolne, pojemniki z paliwem czy infrastrukturę roboczą. Pierwszym na świecie ośrodkiem do wysyłania ludzi na orbitę był Bajkonur – pierwotnie sowiecki poligon wojskowy – powstały w roku 1955. Jego stworzenie sprowokowało wkrótce także Stany Zjednoczone do przekształcenia swego centrum testów rakietowych Sił Powietrznych na Cape Canaveral w placówkę do wystrzeliwania testowych rakietowych misji orbitalnych... i tak rozpoczął się kosmiczny wyścig.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_ACROPOLIS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W starożytnej Grecji akropol oznaczał, dość dosłownie, „górne miasto”, i zarówno w Atenach, Koryncie, Tebach, jak i innych miejscach był właśnie tym: częścią osady położoną na wzniesieniu – często wzgórzu o stromych zboczach – wykazującym wyraźne właściwości defensywne. W razie przełamania przez wroga zewnętrznych murów akropol miał stanowić ostatni bastion obrońców. W wielu przypadkach z czasem stary akropol przemieniał się jednak też w centrum, z którego rozrastał się nowy miejski organizm. W greckim okresie archaicznym na przykład, gdy zagrożenie ze strony barbarzyńców osłabło, a miasta kwitły, te stare, wyniesione dzielnice poczęły przechodzić proces odnowy, doczekując się świątyń, teatrów, forów, pałaców, budynków rządowych i innych tym podobnych ośrodków, które zastępowały skromne domostwa, bazary, koszary oraz place stanowiące wcześniej istotę miejskiego wzniesienia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_BATH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W dawnym Rzymie termami nazywano duże kompleksy kąpielowe. Choć wiele rzymskich willi i pałaców posiadało prywatne, podgrzewane baseny, termy były miejscem publicznym, otwartym dla wszystkich zabieganych, brudnych obywateli, którzy potrzebowali odprężenia i ablucji. Choć styl tych struktur różnił się wielce pomiędzy rzymskimi miastami, ogólną zasadą była budowa atrium dla relaksu i ćwiczeń fizycznych, caldarium (do gorącej kąpieli), tepidarium (do ciepłej kąpieli) oraz frigidarium (do kąpieli chłodnej), jak również apodyterium (przebieralni) i tym podobnych pomieszczeń. Najbardziej ekskluzywne lokale oferowały też sudatorium (łaźnię parową), a także laconium (łaźnię suchą). Termy dla kobiet były prawie równie wymyślne i zdobione nawet większymi ilościami murali i mozaik. Po długim dniu spędzonym na oglądaniu rzezi w Koloseum wizyta w miejscowych termach musiała stanowić prawdziwy szczyt luksusu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_HANSA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Hanza, co w starofrancuskim oznacza „kompanię kupiecką”, była dobrowolnym stowarzyszeniem kupców i handlarzy organizowanym w miastach w celu zapewnienia ochrony oraz uproszczenia handlu i transportu. W XIII wieku te produkcyjno-kupieckie cechy stały się wyjątkowo potężne i wpływowe w portach handlowych na Bałtyku oraz Morzu Północnym, tworząc swe siedziby w dzielnicowych kompleksach również zwanych hanzami. W największych z nich znajdowały się nie tylko biura administracji konkurencyjnych gildii, lecz również magazyny, warsztaty, sklepy, banki i ogółem wszystko, co potencjalnie zyskowne. Po raz pierwszy zauważono je w Lubece około roku 1159, gdzie miały służyć rozwojowi handlu między Europą Zachodnią i bogatymi w zasoby obszarami północnej Rosji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_LAVRA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W tradycji kościoła prawosławnego ławra (taka jak te na górze Athos w Grecji czy w rumuńskim Neamț) to zespół pustelniczych celi skupionych wokół świątyni i/lub plebanii. Jednym z najsłynniejszych monasterów tego typu jest ławra Aleksandra Newskiego (Rosjanie uwielbiają nadawać swoim świątyniom imiona wojowników) w Sankt Petersburgu, w którym spoczywa wielu znamienitych lecz martwych Rosjan – poza Newskim Euler, Suworow, Musorgski, Czajkowski, Dostojewski i wielu innych. Sądzi się, że tradycja ławr została zapoczątkowana w IV wieku n.e.. Pierwszą było prawdopodobnie skupisko 600 mnichów pustelników w pobliżu Nitrii na egipskiej pustyni. Mnisi żyjący zgodnie z rygorami eremickiej tradycji wiedli pustelniczy żywot poświęcony modlitwie, której często towarzyszyły śluby milczenia, celibat, medytacje oraz post. To kolejny dowód na to, do czego potrafią posunąć się religijni ludzie, by dostąpić zbawienia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_MBANZA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Mbanza to kongijska nazwa miasta, a w niektórych przypadkach po prostu „osady”. W momencie, gdy Portugalczycy dotarli do Afryki Środkowej, M'banza Kongo było już dużą miejscowością, która wzbogaciła się na handlu i rzemiośle, lecz większość populacji zamieszkiwała w mieszkalnych osiedlach leżących w otaczających je dolinach – niewykluczone, że mowa tu nawet o ok. 100 tysiącach ludzi. Te pomniejsze ośrodki mogły dysponować rynkiem czy warsztatem, lecz istotne budowle, jak kościoły, pałace, szkoły, kliniki lub biura notarialne, znajdowały się na stołecznym wzgórzu. Do samego M'banza Kongo prowadziło z nich kilka wijących się po zboczach dróg, które potrafiły być mocno zatłoczone, gdy nadchodził czas świątecznego ucztowania lub regulowania podatków. A wszystko to miało miejsce w roku 1648, zgodnie z relacjami odwiedzającego miasto Francesco da Romy, można więc rzec, że cywilizacja zawdzięcza Kongijczykom nie tylko przedmieścia, ale też wynalazek „godziny szczytu”!


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_STREET_CARNIVAL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Uliczne karnawały odbywają się w wielu miastach – zwłaszcza w okresie poprzedzającym chrześcijański Wielki Post – ale tylko Brazylijczycy wiedzą, jak naprawdę zapomnieć o troskach i dać się porwać zabawie. Parady, koncerty, występy, maskarady i publiczne bankiety (podlane rzekami alkoholu) stanowią istotę radosnego świętowania. Według sztywnych, postmodernistycznych socjologów karnawał jako instytucja socjologiczna nie tylko przynosi wytchnienie od trosk miejskiego życia, ale daje też upust naturalnym impulsom zagrażającym porządkowi społecznemu oraz pozwala zwrócić uwagę marginalizowanych grup na konflikty społeczne poprzez wplecenie ich w „bezsensowne” działania. Bez względu na to, czy interpretacja ta ma jakikolwiek sens, zabawa w Rio de Janeiro to największy karnawał uliczny na świecie, skupiający w ostatnich latach ponad dwa miliony uczestników każdego dnia swego trwania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_DISTRICTS_PAGE_DISTRICT_ROYAL_NAVY_DOCKYARD_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Sieć zakładów stoczniowych rozrzuconych po całym świecie, do późnych lat 60. XX w. zwanych oficjalnie „Królewskimi Stoczniami Jej Królewskiej Mości”, była utrzymywana przez Królewską Marynarkę Wojenną w celu zapewnienia jej okrętom baz, w których przeprowadzano remonty, przebudowy i naprawy nieprzewidzianych uszkodzeń. Pierwsza tego typu stocznia powstała w Portsmouth w 1496 roku – w sam raz, by przez następne kilka stuleci nękać Hiszpanów i Francuzów. W 1728 r. założono pierwszą królewską stocznię poza granicami Wielkiej Brytanii – był to zakład w English Harbour na wyspie Antigua. Podczas wojny Francji z koalicją, wojen napoleońskich, wojen kolonialnych i dwóch wojen światowych królewskie stocznie stanowiły wielkie wsparcie dla brytyjskiej floty. Jednak wraz ze stopniową utratą znaczenia Królewskiej Marynarki Wojennej i erozją imperium te królewskie stocznie, które wciąż działały w drugiej połowie XX w., zostały przekształcone w ośrodki szkolenia i koszary dla personelu marynarki wojennej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_INTRO_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Cechy terenu to jego elementy i roślinność, które mogą pojawiać się na polach, np. na heksie łąki mogą znajdować się lasy lub mokradła. Cechy zmieniają produktywność pola oraz mogą wpłynąć na liczbę punktów ruchu wydawanych przez jednostki, które się po nim poruszają. Cechy mogą być też źródłem premii lub kar bojowych obejmujących jednostki zajmujące dane pole.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_BARRIER_REEF_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wijąca się przez 2300 km (1400 mil) nieopodal północno-wschodniego brzegu Australii Wielka Rafa Koralowa, największa struktura zbudowana przez żyjące organizmy, jest tworem widocznym nawet z orbity. Przez ponad pół miliarda lat tworzyły ją miliardy koralowych polipów, co ostatecznie doprowadziło do powstania około 2900 indywidualnych raf i 900 wysp cieszących się nieprawdopodobną różnorodnością fauny – od 30 gatunków wielorybów, delfinów i morświnów poczynając, na 215 gatunkach ptactwa kończąc. Niestety, skażenie, nadmierne połowy, turystyka oraz zmiany klimatu zagrażają przyszłości rafy, która bieleje w coraz większym tempie. Jeżeli nie podejmiemy drastycznych kroków, to według naukowców do 2030 roku dozna „nieodwracalnych uszkodzeń”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_CLIFFS_DOVER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Słynne białe klify w Dover stoją na straży najwęższego odcinka kanału La Manche, zwrócone ku europejskiemu kontynentowi. Warstwy białej kredy na czarnym krzemieniu wspinają się miejscami na wysokość 110 metrów (350 stóp). W pogodne dni da się je dojrzeć nawet z samych wybrzeży Francji. Ten cud natury zawdzięcza swoją sławę na równi wartości symbolicznej, jak i naturalnemu pięknu, co może nie potrwać wiecznie, w obydwu aspektach: co roku aura zdziera około centymetra powierzchni klifów, a czasami odpadają od nich większe kawałki... W związku z czym naciska się, aby zwiedzający trzymali się raczej z dala od krawędzi urwiska (poza tym cóż to byłby za blamaż, gdyby Anglik spadł z białych klifów w Dover).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_CRATER_LAKE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jezioro Kraterowe, zwane czasem „Deep Blue Lake” (z ang. „głębokie niebieskie jezioro”) lub „Majesty Lake” (z ang. „majestatyczne jezioro”), jest świętym miejscem żyjącego w jego pobliżu plemienia Klamath, które przypisuje jego powstanie wielkiej bitwie między bóstwem niebios, Skellem, i władcą podziemi, Llao. W rzeczywistości niecka powstała, gdy 7700 lat temu zapadł się stratowulkan Mazama w północnoamerykańskich Górach Kaskadowych, tworząc głębokie kraterowe jezioro. Ponieważ nie łączą się z nim żadne rzeki, świeża woda pochodzi w nim wyłącznie z opadów atmosferycznych; według naukowców oznacza to, że cała zawartość wymieniana jest co około... 250 lat. Zdecydowanie nie jest to najlepsze miejsce do napełnienia bidonu podczas przejażdżki po cudnych kaskadowych szlakach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_DEAD_SEA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Morze Martwe, znane starożytnym Hebrajczykom jako „Morze Soli”, a dla Arabów będące „Morzem Śmierci”, co stanowi równie adekwatne nazwy, jest słonym jeziorem leżącym w Lewancie, w najniżej położonym punkcie (420 m pod poziomem morza) stałego lądu na Ziemi. 34,2% zawartości soli czyni je też jednym z najbardziej zasolonych akwenów planety... i marnym miejscem na ogródek warzywny. Stało się jednak ono swego czasu jednym z pierwszych sanatoriów leczniczych, które upodobał sobie Herod Wielki, i oferowało terapie skuteczne podobno przeciw łuszczycy, zapaleniu zatok, mukowiscydozie i zwyrodnieniu stawów. Działalność wydobywcza przy jego brzegach zapewniała ponadto liczne handlowe atuty, od potrzebnego do mumifikacji asfaltu po użyźniający glebę potaż. Trzeba przyznać, że ludzkość zawsze dobrze radziła sobie z zamianą niczego w coś... i nawet Morze Martwe nie było tu wyjątkiem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_EVEREST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Mount Everest – zwany przez Tybetańczyków „Qomolangma”, co znaczy „święta matka” – to najwyższa góra świata, która wznosi się na 8848 m (29 029 stóp) nad poziom morza, stanowi część pasma Himalajów i jest jedną ze „skrytych dolin-sanktuariów” wskazanych przez żyjącego w IX wieku buddyjskiego sawanta, Padmasambhavę. Jest też zabójcą ponad 250 niedoszłych zdobywców, licząc tylko od 1922 roku. Ta część historii Everestu rozpoczyna się w roku 1802, kiedy to Brytyjczycy rozpoczęli Wielki Trygonometryczny Pomiar Indii, używając ogromnych teodolitów w celu wskazania najwyższych szczytów świata. Pół wieku później, w roku 1858, niejaki Andrew Waugh, główny mierniczy Indii, obwieścił ostatecznie, że Szczyt XV (czyli właśnie Everest) jest najwyższym z nich. I od tego czasu zawzięci poszukiwacze wrażeń próbują się na niego wspiąć, bo „przecież jest”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_FLOODPLAINS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Równiny zalewowe to przylegające do rzek, nisko położone obszary narażone na działanie corocznych (lub częstszych) powodzi, pozostawiających warstwę użyźniających glebę namułów, które sprawiają, że tereny te stanowią jedne z najbardziej produktywnych areałów na świecie. Prawdopodobnie najpowszechniej znanym przykładem tego typu obszarów są tereny położone wzdłuż brzegów Nilu, dzięki którym starożytny Egipt stał się jedną z największych cywilizacji w historii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_FLOODPLAINS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Większość cywilizacji nie jest w stanie wznosić dzielnic na równinach zalewowych. Jedynym wyjątkiem od tej reguły jest Egipt.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_FOREST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Lasy były kluczowym czynnikiem dla przetrwania wielu plemion. Stanowiły źródło niewyobrażalnego bogactwa drewna, zwierząt i roślin. Niestety, wraz z rozwojem cywilizacji lasy często padały pod ostrzami toporów, by zrobić miejsce dla farm, dróg i przedmieść… Nie oszczędzają ich też chciwe korporacje, które pragną wzbogacić się na futrach, drewnie i metalach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_GALAPAGOS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wyspy Galapagos zostały po raz pierwszy dotknięte stopą Europejczyka, gdy wiatr zepchnął z kursu hiszpańskiego biskupa Panamy, Fraya Tomása de Berlangę, zmierzającego właśnie do Peru w roku 1535. Później nikt specjalnie nie zwracał uwagi na ten odosobniony równikowy archipelag – aż do 1835 r., kiedy to HMS Beagle niosący na pokładzie młodego naturalistę, Karola Darwina, natrafił na niego podczas wytyczania tras ku portom Pacyfiku. Darwin zauważył podczas swoich eskapad po wyspie Charles, że tamtejsze żółwie różnią się od tych zamieszkujących pozostałe wyspy łańcucha, a ponadto odkrył też pojedynczy gatunek zięby, różniący się jednakowoż szczegółami w zależności od miejsca zamieszkania. I tak właśnie rozpoczął się jego wywód „O pochodzeniu gatunków”... zmieniając bezpowrotnie sposób, w jaki ludzkość rozumiała wszystko, co biologiczne (o duchowym nawet nie wspominając).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_ICE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Lód stanowi nieprzekraczalną barierę dla statków (wiele z nich przekonało się o tym na własnym poszyciu – może o tym zaświadczyć załoga Titanica) oraz uciążliwą przeszkodę dla pozostałych podróżników. No, może poza niedźwiedziami polarnymi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_JUNGLE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Lasy deszczowe odznaczają się olbrzymią bioróżnorodnością, co utrudnia ich przemierzanie, ale czyni je także prawdziwym skarbcem naukowej i medycznej wiedzy. Lasy deszczowe Azji, Afryki i Ameryki Południowej od dawna dostarczały bogactw i żywności, a teraz stanowią też źródło cennych farmaceutyków dla nowoczesnych cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_KILIMANJARO_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W języku Masajów góra Kilimandżaro znana jest jako Ngaje Ngai, czyli „dom Boga”. Tworzą ją trzy wulkaniczne stożki, z których najpotężniejszy sięga 5900 m n.p.m. (19 304 stóp), co czyni go najwyższym szczytem całej Afryki i najwyższą samotną górą świata. Masyw Kilimandżaro wznosi się w północno-wschodniej Tanzanii. Dwa szczyty tej uważanej za stratowulkan góry (Mawenzi i Shira) wygasły, podczas gdy największy (Kibo) spoczywa w uśpieniu po ostatniej erupcji około 150 tysięcy lat temu. Po wielu nieudanych próbach szczyt Kibo udało się ostatecznie zdobyć w 1889 roku Niemcowi Hansowi Meyerowi i Austriakowi Ludwigowi Purtschellerowi, którzy potwierdzili jego kraterową strukturę. Pomimo kolejnych późniejszych odwiedzin mapy Kibo rozrysowano jednak dopiero w roku 1964 na podstawie wykonanych kilka lat wcześniej zdjęć lotniczych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_MARSH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Porośnięte roślinami zielnymi słodkowodne mokradła zazwyczaj rozciągają się wzdłuż wolno płynących rzek i nad brzegami jezior. Stanowią źródło wielu zasobów, roślin i zwierząt. W niektórych cywilizacjach miasta założone na bagnach i moczarach stawały się wielkimi metropoliami. Za przykład mogą służyć choćby Sankt Petersburg, Nowy Orlean i miasta położone na brazylijskiej równinie Pantanal.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_OASIS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Oazy to owiane legendami enklawy życia nieodłącznie związane ze źródłami czystej wody, których znaczenia dla wędrujących poprzez bezkres pustyni nie da się przecenić. Liczbie opowieści sławiących wspaniałości tych ogrodów rozrzuconych wśród jałowych pustkowi dorównuje chyba tylko liczba bitew, które toczono, by przejąć nad nimi kontrolę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_PANTANAL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Równina Pantanal, rozciągająca się na 195 tysięcy kilometrów kwadratowych (około 75 tysięcy mil kwadratowych) swoimi połaciami wody, trzęsawisk i błota, jest uważana za największe tropikalne mokradła świata. Stanowi też, rzecz jasna, dom dla niesamowicie bogatego biosystemu flory i fauny, wliczając w to około 1000 gatunków ptaków oraz 480 gatunków gadów. Przez stulecia tubylcy nacji Bororo prowadzili spokojny żywot wśród tych stworzeń, lecz do końca XIX wieku zostali zdziesiątkowani przez choroby, brazylijskich odkrywców, handlarzy niewolnikami, wydobywców oraz osadników. Obecnie na Pantanal leży kilka brazylijskich miast.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_PIOPIOTAHI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Piopiotahi to wspaniały fiord określony kiedyś przez Rudyarda Kiplinga „ósmym cudem świata”. Jego nazwa, nadana przez Maorysów, pochodzi od wymarłego już ptaka piopio – europejscy osadnicy nazywali go swego czasu Milford Sound. Wyrzeźbione przez lodowce klify tego nowozelandzkiego fiordu wznoszą się tu pionowo z mrocznych odmętów, zdobione mknącymi wzdłuż ich powierzchni kilometrowej wysokości wodospadami. Wcześni odkrywcy, jak kapitan James Cook, całkowicie zignorowali ten zakątek, pozostał więc nieodkryty, przynajmniej przez Europejczyków, aż do czasu, kiedy to pierwsi biali przybysze ochrzcili go na wzór pewnego mało znanego miejsca w Walii. W 1888 roku odnaleziono tu natomiast przełęcz MacKinnon, co umożliwiło dostęp do fiordu wzdłuż Szlaku Milford, jednej z najciekawszych pieszych tras świata. Obecnie co roku prawie 750 tysięcy gości wędruje i żegluje po cieśninie, co czyni to miejsce najsłynniejszą atrakcją turystyczną kraju.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_TORRES_DEL_PAINE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ostre iglice Torres del Paine zawdzięczają nazwę swemu kolorowi – słowo „paine” oznacza w języku ludu Tehuelcze kolor niebieski. Feministka i korespondentka Lady Florence Dixie, nosząca niespecjalnie zaszczytne miano „pierwszej zagranicznej turystki” regionu, wspomniała te trzy granitowe wieże w swojej wydanej w 1880 roku książce, nazywając je „Igłami Kleopatry”. Niestety nie odwiedziła tej okolicy jako ostatnia – niestety, bo park Torres del Paine ucierpiał od roku 1985 z powodu trzech poważnych pożarów lasu, a to właśnie dzięki zasługom beztroskich wędrowców. Trzy szczyty masywu Paine wznoszące się na wysokość 2850 m n.p.m. otoczone są jednak szczęśliwie jeziorami i lodowcami, co pozwoliło im uchronić się od najgorszych skutków pożogi. Sam otaczający szczyty Torres del Paine park został natomiast założony w 1977 roku przez chilijski rząd, a już w roku następnym UNESCO obwołało go rezerwatem światowej biosfery.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_TSINGY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Patrząc na krasową, poszarpaną wapniowymi, poznaczonymi przez zapadliny i jaskinie formacjami skalnymi topografię Tsingy de Bemaraha na wyspie Madagaskar, zdecydowanie trudno uznać to miejsce za wakacyjny raj dla dzieci. Wraz z przyległym ścisłym rezerwatem przyrody (wśród mieszanki lasów i iglic znalazło sobie dom wiele zwierząt, wliczając w to jedenaście gatunków lemura) zostało ono w 1990 r. wpisane przez UNESCO na listę światowego dziedzictwa. Do tego labiryntu pionowych, ostrych jak brzytwy skał sięgających miejscami 90 metrów wysokości nie jest łatwo dotrzeć – to pięć dni podróży od stolicy Madagaskaru – i poleca się takie próby tylko zahartowanym podróżnikom. Wielu chcących odwiedzić Tsingy de Bemaraha naturalistów ledwie się stamtąd wydostało, potrzebując opieki medycznej. Czego innego się jednak spodziewać, skoro w języku malgaskim „tsingy” oznacza „tam, gdzie nie chodzi się boso”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_FEATURE_YOSEMITE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ciągnąca się przez 13 kilometrów, gęsto porośnięta sosnami i okolona granitowymi szczytami El Capitan oraz Half Dome dolina Yosemite jest dumą zachodniego Sierra Nevada. Pierwotnie nosiła nazwę Ahwahnee, nadaną przez mieszkańców – lud, który sam siebie nazywał Ahwahnechee, co oznaczało „ludzie z doliny Ahwahnee”. Jednak pogoń za surowcami (w tym przypadku za złotem), tak charakterystyczna dla historii amerykańskiego Zachodu, sprowadziła do tego regionu europejsko-amerykańskich osadników wspieranych potęgą wojska. W 1851 roku, podczas dużego konfliktu zbrojnego między rdzenną ludnością Kalifornii i armią Stanów Zjednoczonych, batalion Mariposa zaatakował plemię Ahwahnechee, któremu przewodził człowiek zwany Tenaya. Chociaż pokonani Ahwahnechee pozostali w dolinie, to nowo „opróżniony” (przynajmniej według władz stanowych) region miał zostać przekształcony w park krajobrazowy – pierwszy tego typu park w Stanach Zjednoczonych. Było to możliwe dzięki jego naturalnemu pięknu, potężnym sekwojom oraz turystom i artystom (w tym Thomasowi Ayresowi), którzy zaczęli tłumnie odwiedzać to miejsce. Piękno doliny Ahwahnee trwa do dziś – podobnie jak Ahwahnechee – chociaż przy tym naturalnym uroku łatwo zapomnieć o jej trudnej historii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_COAST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wody przybrzeżne (oczywiście nie chodzi o wody jezior) wabiły wczesne cywilizacje, oferując im różnego rodzaju bogactwa oraz żywność. Dzięki ich zasobności przez tysiąclecia ludzie nie potrzebowali (lub obawiali się) wypływać w morze tak daleko, by tracić z oczu ląd.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_DESERT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ogólnie rzecz biorąc, pustynie są wybitnie bezużyteczne i żyją na nich tylko nieliczne stworzenia oraz ludzie, którzy przystosowali się do ich ekstremalnych warunków. Wielkie pustynie takie jak Sahara, Gobi, Mojave czy Wielka Pustynia Victorii od zarania dziejów pochłaniają ludzi i ich cywilizacje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_DESERT_HILLS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pustynne wzgórza są jeszcze mniej atrakcyjne niż płaska pustynia i jedyne, do czego się nadają, to bycie osłoną podczas walki. Nie powinno więc dziwić, że stały się kryjówkami grup takich jak Beduini, Tuaregowie i Barberowie oraz członków innych pustynnych plemion.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_DESERT_MOUNTAIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Historia uczy nas, że góry to niegościnna przeszkoda, a ich sąsiedztwo przynosi niewielkie korzyści poza tą, że stanowią barierę chroniącą przed inwazjami. W związku z tym pociągają one wyłącznie fotografów, pustelników i górołazów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_GRASS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Żyzne obszary porośnięte trawą stanowiły dom dla wielu cywilizacji, zapewniając im żywność i przestrzeń niezbędną do rozwoju. Niestety, z tych właśnie powodów przyciągały również barbarzyńców, a źdźbła trawy przez setki lat zraszała krew przelewana w niezliczonych bojach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_GRASS_HILLS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jedynym sposobem na obronę tych wszystkich bogactw w razie ataku było umieszczanie oddziałów na szczytach wzgórz, bo zdobycie przewagi wysokości w czasach przed wynalezieniem broni palnej i bomb stanowiło całkiem niezłą strategię. I tak z czasem wzgórza zaroiły się od zamków i fortów strzegących leżących niżej wsi i pól.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_OCEAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Głębiny oceanów od zawsze przerażały ludzkość. Czoła stawiali im nieliczni, pokroju Polinezyjczyków czy wikingów. Dopiero postępy związane z technologią żeglugi pozwoliły podbić ten wodny przestwór. Obecnie pokonanie oceanu to kwestia zaledwie kilku godzin lotu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_PLAINS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Równiny to duże obszary płaskiego terenu mniej żyznego niż obszary trawiaste, lecz nie tak suchego jak pustynie. Pozostawione same sobie (przed pojawieniem się tych wszystkich traktorów) stanowiły więc idealne żerowiska dla zwierząt stadnych, takich jak bizony, antylopy i konie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_PLAINS_HILLS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wzgórza na równinach pełnią funkcję punktów orientacyjnych. Wystarczy spojrzeć na Hawkeye Point – najwyższe wzniesienie Iowa o imponującej wysokości 510 metrów. Ze względu na to, jak płaskie są równiny, ze wzgórz rozciąga się doskonały widok na nudne, ciągnące się w nieskończoność połacie terenu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_SNOW_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Historia nie zna zbyt wielu przykładów ludzkich społeczności, które przetrwały na zaśnieżonych obszarach położonych w strefie zimnego klimatu. Choć istnieją wyjątki, takie jak Inuici czy Tlingici, to z reguły śnieżne pustkowia nie sprzyjają ludziom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_SNOW_HILLS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Bardzo malownicze i niezwykle pobudzające – ulubione miejsca narciarzy, skoczków narciarskich i innych straceńców. Śnieg na wzgórzach jest bardzo ładny i dostarcza mnóstwa zabawy... chyba że nigdy się nie topi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_TUNDRA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Tundra jest na wpół zamarzniętym lądem i występuje w chłodniejszych rejonach Ziemi. Nikt nie buduje miast w tundrze, chyba że potrzebne mu są znajdujące się tam surowce, np. złoża rud i ropy naftowej... lub nie ma się gdzie podziać.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_FEATURES_PAGE_TERRAIN_TUNDRA_HILLS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wzgórza w tundrze są zazwyczaj jałowymi wzniesieniami, ponieważ coroczne topnienie wierzchniej warstwy zmarzliny powoduje spływanie gleby wraz z kiełkującymi nasionami. Pomimo tego to właśnie na wzgórzach budowano większość miast w tundrze. Dzięki temu łatwiej było zabezpieczyć ulice przed wilkami i niedźwiedziami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_INTRO_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Ustroje pozwalają na dostosowanie cywilizacji tak, by pasowała do twojego stylu gry. Dzięki nim możesz uzyskać różne kombinacje rozmaitych doktryn, a także wyjątkowe premie. Doktryny społeczne odzwierciedlają natomiast sposób, w jaki rządzisz swoimi ludźmi. Będziesz autorytarnym władcą, który poświęci wolność obywateli, by uzyskać wzrost produktywności? Zorganizujesz swoją cywilizację tak, by dysponowała silną armią, a może skupisz wysiłki na rozwoju [ICON_Culture] kultury i poszerzaniu granic? Możesz wybierać z wielu rodzajów doktryn. Każdą z nich umieszcza się w odpowiadającym jej miejscu danego ustroju.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_CHIEFDOM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W ostatnim stuleciu antropolog Robert Carneiro zdefiniował system wodzowski jako „autonomiczną jednostkę polityczną, na którą składa się grupa wiosek (...) pod stałym zwierzchnictwem najwyższego wodza”. W odróżnieniu od bardziej egalitarnych form organizacji w systemie wodzowskim władzę sprawować mogą rady starszych, pojedyncze osoby ze szlacheckiego rodu lub jedne i drugie ustępujące sobie miejsca w zależności od bieżącej sytuacji (na przykład na czas wojny lub pokoju). Ze względu na ogromną różnorodność form politycznych działających na niewielką skalę termin ten jest już mniej przydatny, ale nadal może być wykorzystywany do opisywania grup takich jak XIX-wieczni Nuerowie (w Afryce Wschodniej), którzy mieli rody książęcych wodzów, czy XVII-wieczni Powatanowie (w Wirginii).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_CHIEFDOM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Przewagą systemu wodzowskiego było abstrakcyjne podejście do zarządzania populacją. Nie trzeba było osobiście znać każdej osoby, gdy istniała ustalona hierarchia – każdy mógł zostać opisany jako dostojnik, wojownik lub przedstawiciel pospólstwa. To z kolei pozwalało tworzyć organizacje o większym zasięgu, takie jak miasta czy „cywilizacje”. Oczywiście, jak zauważa James C. Scott, wczesne społeczeństwa były w dużej mierze pozbawione wolności, ponieważ zakrojone na szeroką skalę rolnictwo wymagało szczególnej formy pracy – pańszczyzny lub w najgorszym przypadku niewolnictwa. Wraz ze wzrostem populacji pojawiła się potrzeba rozbudowy opisującej je abstrakcji, więc wodzowskie rody przekształciły się w rody królewskie, charyzmatyczne osoby stały się autokratami, a rady starszych – oligarchami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_AUTOCRACY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Grecki historyk Herodot opisał debatę trzech kandydatów na władcę Persji. Jeden opowiadał się za demokracją, drugi za oligarchią, a trzeci – Dariusz – wysuwał argumenty przeciw obu. W demokracji niedoinformowane masy mogą ulec charyzmatycznemu, ale krótkowzrocznemu władcy (jak ma to miejsce do dziś), a w oligarchii jeden oligarcha nieuchronnie triumfuje nad pozostałymi. Rządy jednej osoby, jak argumentował Dariusz, są idealne, jeśli sprawuje je najlepszy z możliwych władców. „Dzięki najlepszemu osądowi byłby najlepszym strażnikiem dobra ludu” – rozumował Dariusz, a następnie doszedł (co nie powinno chyba dziwić) do wniosku, że to on jest taką osobą: „Skąd wzięła się wolność, którą posiadamy, i kto ją nam dał? Zostaliśmy uwolnieni przez jednego człowieka, więc powinniśmy zachować tę formę władzy”. Podejście to było bardzo dogodne dla Dariusza (ale należy zaznaczyć uczciwie, że tekst Herodota był grecką propagandą wymierzoną przeciwko Persom, więc należy podchodzić do niego z rezerwą).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_AUTOCRACY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Skupienie władzy w rękach jednego człowieka oznacza, że pałac jest zdolny do sprawnej organizacji zasobów – cywili bądź żołnierzy – by zaspokoić każdą potrzebę, którą autokrata uzna w danej chwili za istotną. Niektóre ze wspaniałych cudów cywilizacji, jak Sfinks, Wielki Mur, Tadż Mahal czy Ermitaż powstały właśnie jako autokratyczna zachcianka, a i część najpotężniejszych armii w historii cywilizacji należała do autokratów (co przydawało im się zarówno do pilnowania własnego ludu, jak i zagranicznych agresorów).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_CLASSICAL_REPUBLIC_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ateny Klejstenesa, Rzym sprzed rządów Cezara, Kartagina, a także liczne mniej słynne cywilizacje funkcjonowały na podstawie modelu republikańskiego. W republice władza trafia w ręce jednostek, które reprezentują obywateli (zwykle pewien ograniczony wycinek społeczeństwa) i rządzą zgodnie z jakimś wspólnie określonym prawem. Uogólniony termin „republika” może odnosić się do rządów takich jak islandzki „Althing” będący średniowiecznym parlamentem lub Tlaxcala Nahua – prekolumbijskie wolne państwo w Meksyku, w którym istniało zgromadzenie reprezentantów, a w nim (co pewnie zaszokowałoby umysły Greków z okresu klasycznego) znajdowali się też reprezentanci pospólstwa. Mimo to słowo „republika” kojarzy się najczęściej z basenem Morza Śródziemnego, a w szczególności z Republiką Rzymską (509-27 r. p.n.e.) z jej złożonym systemem zgromadzeń i magistratów czerpiących z idei sektora „obywatelskiego” – reprezentatywnej próbki określonych populacji – i pewnego stopnia zabezpieczeń przed nastaniem autokracji. Oczywiście w przypadku Rzymu zabezpieczenia te na niewiele się zdały.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_CLASSICAL_REPUBLIC_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Pojęcia obywatelskiej dumy i społeczeństwa obywatelskiego pojawiły się ponownie w okresie renesansu, aby wpłynąć na nowoczesną europejską myśl polityczną. Gdy Europa sięgnęła po idee starożytności i zetknęła się ze światem muzułmańskim, pojawiły się nowe alternatywy dla boskiego prawa królów. Państwa-miasta, zwłaszcza we Włoszech, przyjęły idee republikańskie, a pisarze tacy jak filozof polityki Niccolo Machiavelli przygotowali zaktualizowany wzorzec. Pojęcia cnoty obywatelskiej i instytucji klasycznej republiki uległy jednak przy tym zmianie i zaczęły zmierzać w kierunku czegoś nowego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_COMMUNISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Komunizm, któremu w teorii bliżej jest do systemu ekonomicznego niż systemu rządów, opiera się na napięciach społecznych między siłą roboczą a kapitałem. W swoich dziełach Karol Marks przedstawił problem: praca tworzy wartość, ale robotnikom („proletariatowi”) płaci się tylko tyle, by mogli się wyżywić i utrzymać. Cały zysk trafia do tych, którzy są właścicielami fabryki (lub gospodarstwa rolnego, akcji firmy, czyli – jak to określał Marks – „środków produkcji”). Dla wielu osób żyjących na przełomie XIX i XX wieku brzmiało to jak kradzież: owoce ich pracy były rozkradane przez właścicieli fabryk („burżuazję”), którzy sami nie pracowali. I tak narodziła się idea komunizmu – „dyktatury proletariatu”, czyli rządów tych, którzy pracowali, i swobodnego dostępu robotników do owoców ich własnej pracy. Nie przypominało to w żadnej mierze autokratycznej „dyktatury” – w szeregach proletariatu mieli w końcu znaleźć się wszyscy, każdy miał „dawać według zasług i dostawać według potrzeb”, a do tego wszyscy mieli brać udział w demokratycznych rządach (chociaż trudno znaleźć przykład funkcjonującego demokratycznego rządu w znanych z historii dużych państwach komunistycznych). W praktyce państwa komunistyczne miały problemy z realizacją tej wizji. Model zaproponowany przez Marksa opierał się na produkcji przemysłowej, więc co powinny z nim zrobić społeczeństwa rolnicze? Komunizm postrzegał religię jako mistyfikację używaną do utrzymywania niższych klas w ryzach, ale co z robotnikami, którzy są bardzo przywiązani do swojej wiary? Komunizm postrzegał walkę klas jako konflikt wykraczający poza granice narodowe i etniczne, ale co z ludźmi, którzy nie byli w stanie zaakceptować międzynarodowej jedności? W starciu z tymi pytaniami ideologia Marksa uległa rozbiciu i fragmentacji. Związek Radziecki przyjął koncepcję, według której wybrana grupa przedstawicieli – Partia Komunistyczna – powinna przewodzić realizacji wymaganych przemian (powstała w ten sposób tradycja „marksistowsko-leninowska”, którą widzimy obecnie w miejscach takich jak Wietnam). Później Józef Stalin wprowadził do (z gruntu antynacjonalistycznej) ideologii komunizmu nacjonalizm i ideę charyzmatycznego przywódcy. W miarę czynionych postępów Sowieci coraz częściej musieli tłumić głosy sprzeciwu za pomocą coraz ostrzejszych środków. W innej części świata Mao zasugerował, że w centrum komunistycznych przemian powinni znajdować się rolnicy, a nie robotnicy przemysłowi. Opierając się na spuściźnie Stalina, inni przywódcy w miejscach takich jak Korea Północna zbudowali społeczeństwa totalitarne, trudne do odróżnienia od faszyzmu, któremu komunizm – w teorii – gorliwie się sprzeciwiał.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_COMMUNISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Komunizm stał się atrakcyjną możliwością dla wielu narodów wyzwalających się z niewoli europejskiego kolonializmu. Podczas gdy narody kapitalistyczne obiecywały „trzeciemu światowi” członkostwo w międzynarodowej społeczności zdominowanej przez zachodnie firmy, komuniści oferowali samodzielność i sprzeciw wobec kapitalistycznego porządku, choć okupione dostosowaniem narodowej polityki do kierunku wyznaczanego przez ZSRR. Nacjonalizm również odegrał ważną rolę w polityce tych nowych państw i to on był impulsem, dzięki któremu zrzuciły one jarzmo kolonialnych reżimów. Tak narodziła się zimna wojna: starcie kapitalistycznej i komunistycznej wizji świata rozdzierające każdy naród, który pragnął pójść drogą środka, i często sprzyjające powstawaniu autorytarnych reżimów, w niewielkim stopniu przypominających ich demokratyczne ideały. Najgorszym horrorem, jaki powstał pod szyldem komunizmu, były rządy Czerwonych Khmerów – maoistycznego reżimu w Kambodży, który dążył do stworzenia utopijnego społeczeństwa, a zakończył się ludobójstwem przerwanym dopiero przez interwencję (również komunistycznych) sił Wietnamu. Partie komunistyczne nadal istnieją, nierzadko jako pomniejsze ugrupowania polityczne, w wielu krajach, a część oficjalnie komunistycznych państw zaadaptowała jakąś formę kapitalizmu (wskazać tu można przede wszystkim Chiny i Wietnam). Na liście istniejących obecnie państw – przynajmniej oficjalnie – komunistycznych znajdują się Kuba, Chiny, Wietnam i Laos. Czasem dołącza się do niej również Koreę Północną z jej „dżucze”, czyli doktryną łączącą komunizm z totalitaryzmem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_DEMOCRACY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Demokratyczny rząd – czyli dosłownie „rządzony przez lud” – to taki, w którym duża część populacji (a najlepiej cała populacja) bierze udział w podejmowaniu decyzji politycznych, bezpośrednio lub pośrednio poprzez wybranych reprezentantów. Określenie tego, kto należy do „ludu”, zawsze jest delikatną kwestią. Podczas gdy w krajach takich jak Stany Zjednoczone Ameryki prawem głosu dysponuje obecnie większość obywateli, to nie zawsze tak było – ludności afroamerykańskiej, grupom rdzennych mieszkańców i kobietom przez długi okres odmawiano prawa do brania udziały w życiu politycznym. Demokracja jest systemem „liberalnym”, przy czym oznacza to, że jednostka ma w nim prawo do własnych opinii i działania w zgodzie z nimi, co buduje dobro wspólnoty („liberalny” nie oznacza tu „niekonserwatywny”). W idealnym wariancie system ten zapewnia swobody obywatelskie, możliwość aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i politycznym, ochronę praw człowieka oraz rządy prawa. Jak jednak przypomina nam Herodot (i co udowodnili nam liczni dyktatorzy), większość nie zawsze podejmuje najlepsze dla siebie decyzje. Choć wolność wypowiedzi, wolność politycznej ekspresji, wolność wyznania i wolność prasy teoretycznie brzmią wspaniale, to mogą doprowadzić do niezgody, niestabilności, apatii, paraliżu i przemocy w obliczu trudnych wyzwań. Z drugiej strony takie osobiste wolności doprowadzają czasami do spontanicznych eksplozji artystycznej i naukowej kreatywności, kwitnącej gospodarki i swobodnej ekspresji przekonań.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_DEMOCRACY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wczesne demokracje były w zasadzie demokracjami „bezpośrednimi”, w takim sensie, że uprawnieni (do grona ludzi z prawem głosu na ogół nie dopuszczano kobiet, niewolników, osób pozbawionych majątków i tak dalej) głosowali w kwestii każdej istotnej decyzji na publicznych forach. Wraz ze wzrostem populacji metoda ta traciła jednak na praktyczności. Wobec powyższego większość demokracji ewoluowała w sposób charakterystyczny dla republiki rzymskiej, dając obywatelom (określonym na podstawie różnych kryteriów) prawo wyboru reprezentantów wyrażających ich poglądy i broniących wspólnego interesu. Demokracje to z jednej strony olbrzymie biurokratyczne machiny, w których emanacja woli ludu (w postaci rządu) zarządza dużą częścią życia społecznego, a z drugiej – systemy, w których prawa wyborcze są ograniczone niemal do poziomu oligarchii, ale wszystkie te demokratyczne ustroje łączy idea, według której zbiorowa ekspresja indywidualnych poglądów obywateli prowadzi do większego dobra.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_FASCISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Faszyzm, czyli autorytarny nacjonalizm, ewoluował z chaosu zrodzonego przez I wojnę światową i globalny wielki kryzys. Chociaż termin w swoim pierwotnym znaczeniu odnosił się do włoskiej Narodowej Partii Faszystowskiej, to obecnie stosujemy go do określania rządów, jakie panowały w imperialnej Japonii, we Włoszech Mussoliniego, Hiszpanii generała Franco i nazistowskich Niemczech. Co prawda faszyzm skupia się na postaci wodza, ale przypomina też ekstremalną formę nowoczesności – jako ostateczna futurystyczna ideologia dążąca do całkowitego przekształcenia społeczeństwa. Na początku XX wieku natura wojny, społeczeństwa i technologii przeszła tak ekstremalne zmiany, że w wielu krajach całej planety zaczęły formować się faszystowskie ruchy (również w takich demokracjach, jak Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Francja, Włochy, Niemcy czy inne). W niektórych z nich faszystowskie partie polityczne zdołały nawet przejąć władzę – podstępem, rozlewem krwi, a czasem i w toku wyborów, jak we Włoszech, Niemczech, Hiszpanii, Portugalii, na Węgrzech lub w Republice Chińskiej, gdzie Chiang Kai-shek uznał faszyzm za „praktyczną” metodę ekspresowej modernizacji. Inne kraje tymczasem, z naciskiem na regiony Azji i Ameryki Południowej, zdecydowały się na różne wariacje na temat faszystowskiej ideologii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_FASCISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Naznaczone militaryzmem, nacjonalizmem, modernizmem, represjami i sprzeciwem wobec komunizmu faszystowskie rządy ucieleśniają totalitaryzm, w którym państwo stara się kontrolować serca i umysły obywateli za pomocą propagandy lub jawnych represji. Pod względem ekonomicznym systemy faszystowskie łączą w sobie elementy zarówno kapitalizmu, jak i socjalizmu – w tym sensie, że mobilizują prywatny przemysł, by zwiększyć potęgę państwa (czyli wojska). Wraz z klęską państw osi w II wojnie światowej faszyzm przestał być zagrożeniem dla światowego porządku, ale faszystowskie reżimy i tendencje utrzymywały się w innych państwach (i trwają nadal w krajach, które kładą nacisk na silną pozycję przywódcy i wojskową potęgę), a faszystowskie ruchy polityczne można znaleźć niemal wszędzie, wymachujące flagą rasistowskiego etnonacjonalizmu, monarchii czy zaciekłej narodowej dumy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_MERCHANT_REPUBLIC_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
We wczesnym renesansie garść niewielkich, bogatych i opartych na handlu państw, zwłaszcza w rejonie Italii i Bałtyku, przyjęła republikańskie idee. W tych „republikach kupieckich” przywódcy – zwykle rada kupców z dożą na czele – wybierani byli przez obywateli przede wszystkim po to, by powiększali kolektywną zamożność miasta-państwa. Tym samym konflikty militarne, choć nadal istotne, koncentrowały się na otwieraniu oraz ochronie szlaków handlowych, dyplomacja natomiast skupiała się na takich sprawach, jak taryfy, cła i ogólne rozliczenia finansowe. Krótko mówiąc, kupieckie republiki dysponujące kapitałem wyznaczały kierunek i wykazywały pragmatyczne podejście do rządzenia, chociaż czasem i one nie były w pełni odporne na zwodnicze wizje chwały, jak w przypadku doży Dandolo, który wyruszył na IV krucjatę i pomógł złupić Konstantynopol.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_MERCHANT_REPUBLIC_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Ogólnie rzecz biorąc, takie kupieckie republiki rodziły się w tych regionach Europy, gdzie feudalna kontrola monarchii absolutnej była znikoma lub wręcz nieistniejąca. W Świętym Imperium Rzymskim 51 „wolnych imperialnych miast” ustanowiło u siebie na przykład zalegalizowane republiki kupieckie, z których wiele złożyło się potem na Ligę Hanzeatycką. Na wschodzie natomiast dwa rosyjskie miasta – Nowogród i Psków – utrzymywały republikanizm aż do XV wieku, dopóki Moskwa nie ucięła ich wszelakich niepodległościowych pretensji. To właśnie we Włoszech jednak aspiracje kupieckich republik osiągnęły swoje apogeum, z władzą utrzymywaną przez potężne miasta-państwa, jak Wenecja, Genua, Piza, Florencja i inne, dopóki wojny napoleońskie nie przygasiły ich zachłanności.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_MONARCHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Monarchia opiera się na idei powierzenia władzy jednej osobie – królowi, królowej czy księciu – wywodzącej się ze szczególnego (często obdarzanego boskimi przymiotami) rodu, a także utrzymującej władzę do chwili śmierci lub abdykacji (albo, w razie rewolucji, abdykacji i śmierci). Spadkobierca tego przywileju zwykle określany jest więzami krwi: to najbliższy członek rodu w linii (mniej więcej) prostej od bieżącego monarchy. Monarchia występuje w wielu formach – khmerscy królowie wywodzili swoje pochodzenie od związku bramińskiego władcy z królową będącą wodnym smokiem, a królowie Madżapahitu twierdzili, że są potomkami hinduskich bóstw. W monarchii absolutnej (takiej jak dawne Cesarstwo Niemieckie) nie nakłada się żadnych ograniczeń na uprawnienia władcy, w konstytucyjnej zaś (takiej jak współczesna Wielka Brytania) władza jest w pewnej mierze spętana ustaleniami prawa... Żadnego ścinania głów bez wcześniejszego procesu, na przykład. W monarchii elekcyjnej władcę wybiera się natomiast zwykle za pośrednictwem specjalnego zgromadzenia (jak te, które organizowano w Świętym Imperium Rzymskim).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_MONARCHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Monarchie absolutne funkcjonują tak skutecznie, jak skuteczni są stojący na ich czele władcy i otaczająca ich biurokracja, oczywiście o ile tylko władzę obejmuje ktoś taki jak Elżbieta I, Fryderyk Wielki czy Qin Shi Huang – w innym wypadku państwo zwykle popada w stagnację. Najbardziej nieudolni monarchowie sprowadzają na siebie natomiast widmo rewolucji: to Karol I, Ludwik XVI, car Mikołaj II i długa lista innych. Za bardziej stabilne i mogące liczyć na sukces uznaje się monarchie konstytucyjne, z których wiele rozpoczęło byt jako elekcyjne. Większość istniejących nadal na świecie monarchii należy właśnie do konstytucyjnych, a władca służy w nich zarówno za symbol tradycji oraz patriotyzmu, jak i narzędzie propagandy. Co nie znaczy, że nie odgrywa istotnej i wpływowej roli... Wystarczy choćby spojrzeć na królową Wielkiej Brytanii lub japońskiego cesarza. Oczywiście wciąż istnieją też monarchowie (na przykład w Tajlandii, Suazi czy Bhutanie), którzy dysponują odrobinę większymi możliwościami kontroli.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_OLIGARCHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Grecy ukuli słowo „oligarchia”, by określić „rządy niewielu”. Mowa tu o elitach odseparowanych od ogółu więzami rodzinnymi, prestiżem religijnym lub militarnym, osobistymi osiągnięciami czy innymi atrybutami – dla Arystotelesa oznaczało to rządy bogatych, Platon w „Państwie” postulował natomiast dominację elit intelektualnych. Tak czy inaczej, oligarchowie określają, jakie kwestie powinny znaleźć się w programie politycznym, debatują nad nimi i podejmują decyzje „dla dobra ludu”. W zależności od kwalifikacji oczekiwanych od oligarchy system ten może być całkiem wydajny, jednak bywa też, że przekształca się w żmijowe gniazdo intryg.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_OLIGARCHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Klasycznymi przykładami oligarchii są ustroje rejonów starożytnej Grecji, jak Korynt, Sparta czy Teby – tak naprawdę podążyły tą drogą praktycznie wszystkie główne miasta-państwa poza demokratami z Aten. Ostatnie prace badaczy polityki, na przykład niemieckiego socjologa Roberta Michelsa, wskazują wręcz na istnienie „żelaznego prawa oligarchii”: wszystkie formy rządów nieuchronnie dążą ku ustrojom oligarchicznym. Nawet w demokracjach reprezentatywnych praktyczne wymagania organizacji rządów doprowadzają do koncentracji władzy w rękach niewielkiej grupy, rozrostu biurokratycznego monolitu i rygorystycznej walki z opozycyjnymi ideami. Fakt ten może też mieć jednak pozytywne skutki, gdyż jak powiada historyk Spencer Weart, oligarchie rzadko toczą ze sobą wojnę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_THEOCRACY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Niech się dzieje wola Boga” to mantra każdej teokracji, bez względu na jej religię. Jest to bowiem, krótko ujmując, forma rządów, w której najwyższy autorytet stanowi boska potęga, zwykle personifikowana w postaci ludzkiego reprezentanta (bądź reprezentantów) interpretującego „Słowo” dla pospólstwa. W czystej formie teokracji cywilny przywódca posiada bezpośredni kontakt z Bogiem – u Izraelitów był to Mojżesz, wśród Arabów Mahomet, dla Deseret jest to Joseph Smith, w Watykanie zasiada papież, a Islamska Republika Iranu ma swoich ajatollahów. Tak naprawdę jednak większość wytworzonych przez cywilizację „boskich rządów” to tylko quasi-teokracje, w których władca staje się półbogiem lub przypisuje sobie boskie względy jako mandat do objęcia władzy. W takich też sytuacjach zamysł rozdziału państwa od Kościoła jest uważany za herezję. A wszyscy wiemy, jaki los czeka heretyków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_GOVERNMENT_THEOCRACY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W starożytnym Egipcie faraona uznawano za półboga, podobnie jak w przypadku azteckiego imperatora. W innych wypadkach więzi władcy z bogiem były raczej niepewne... ale i tak wystarczały do zapewniania posłuszeństwa świeckich mas. W związku ze swoją naturą teokracje cechują się ponadto wysokimi poziomami uczuć patriotycznych (co pozwala uczynić z wezwania do wojny sprawę zarówno wiary, jak i obywatelskiego obowiązku), porządną organizacją świątynnych struktur i podwyższoną produktywnością społeczeństwa (również mobilizowaną poprzez wiarę). Ich słabymi stronami są natomiast brak elastyczności oraz spowolniony czas reakcji, które mogą doprowadzić do politycznej zapaści w razie nadejścia kryzysu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_AESTHETICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Estetyka, dział filozofii zajmujący się badaniami nad naturą sztuki i dobrego smaku, została stworzona przez dawnych myślicieli zastanawiających się nad powstawaniem i docenianiem piękna (nie ma co gadać o tej całej zależności od punktu widzenia). Pod koniec wieków średnich estetyka była już rozwinięta do poziomu, w którym nie zajmowała się funkcjonalnością czy przydatnością przedmiotu, lecz raczej tylko pięknem jego formy, koloru, kontrastu i innych aspektów. Stąd też wzięły się te strzeliste gotyckie katedry. Tuż przed narodzinami renesansu – kiedy to ocenami estetycznymi zaczęli zajmować się najróżniejsi ludzie – średniowieczni myśliciele opracowywali ogólne teorie dotyczące proporcji, perspektywy i harmonii w sztuce.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_AGOGE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Używane w attyckiej Grecji słowo „agoge” pochodziło od „agogeus” oznaczającego „lejce” i używano go jako nazwy rygorystycznej edukacji i treningu obowiązującego wszystkich mężczyzn w Sparcie. Poza kultywowaniem lojalności wobec państwa szkoły edukowały również w zakresie sztuki wojennej, odporności na ból, łowiectwa, tańca, śpiewu, przemawiania publicznego i wszelakich umiejętności przydatnych wojownikowi. Odrębna jej forma obowiązywała dziewczęta – zakres nauki był nieco inny (miał na celu przygotowanie kobiet do rodzenia wojowników). Praktyka agoge zanikła w Grecji w III wieku p.n.e., odżyła jednak w niektórych regionach po rzymskim zwycięstwie nad Achajami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_ARSENAL_OF_DEMOCRACY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Rok przed atakiem na Pearl Harbor, w październiku 1940 roku, prezydent Roosevelt drogą radiową obiecał Amerykanom, że prześle wsparcie materialne udręczonej wojną Wielkiej Brytanii... pozostając przy tym w stanie pokoju przeciw niepowstrzymanym jak dotąd nazistowskim Niemcom. Podczas swego przemówienia Roosevelt przedstawił Amerykę jako „arsenał demokracji”, przeciwstawiając się tym samym izolacjonistycznej i antyinterwencjonistycznej doktrynie wyznawanej przez kraj od zakończenia krwawej pierwszej wojny światowej. W ten sposób zamiast przeciwstawiać się bezpośrednio państwom osi, Roosevelt zobowiązał się do dostarczania broni aliantom podczas wojny. Choć spełnienie tej obietnicy wymagało od niego złamania szeregu międzynarodowych i amerykańskich przepisów, dotrzymał jej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_BASTIONS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Bastion to wielokątny szaniec wystający z fortyfikacji posiadający zazwyczaj dwie ściany i dwie flanki. Z tych ostatnich można było prowadzić ostrzał wzdłuż muru do przeciwników, którzy w innym wypadku byliby zasłonięci od góry. Choć budowano je głównie w średniowieczu, wczesne konstrukcje tego typu znajdujemy już w Cesarstwie Rzymskim. Jego obywatele fortyfikowali swoje miasta potężnymi, spajanymi zaprawą murarską kamiennymi murami, później zaś – gdy barbarzyńcy zaczęli napierać na granice – dodali do wielu z nich bastiony (przykładem może być Mur Aureliana w Rzymie czy mury Konstantynopola).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_CARAVANSARIES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W miarę jak szlaki wędrówek karawan rozciągały się coraz dalej na Bliski Wschód, Azję Środkową i Afrykę Północną, coraz większa stawała się potrzeba stworzenia miejsc, w których juczne zwierzęta i ich opiekunowie mogliby się bezpiecznie schronić, odpocząć i uzupełnić zapasy – oczywiście za opłatą. Publiczne karawanseraje były kompleksami budowanymi poza miejskimi murami. Prywatne zazwyczaj przybierały formę ufortyfikowanego placu na odludziu, wokół którego znajdowały się magazyny, sypialnie, stajnie i kuchnie. Największe z nich mogły przyjąć setki wielbłądów, mułów lub koni. Większość karawanserajów za opłatą zapewniała podstawowe zapasy takie jak woda, pasza, żywność, jedzenie, ubranie i inne rzeczy niezbędne w podróży. Najdawniejsze znane karawanseraje stały wzdłuż perskiej Drogi Królewskiej, łączącej Suzę z Sardes i mającej długość około 1600 km.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_CHARISMATIC_LEADER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niemiecki socjolog Max Weber zdefiniował autorytet charyzmatyczny jako „poleganie na wyjątkowej świętości, bohaterstwie lub sile charakteru danej osoby oraz na wzorcach normatywnych przez nią ujawnionych bądź wprowadzonych”. To całkiem dobre podsumowanie, charyzmatyczni przywódcy kształtują bowiem życie swoich ludzi, czyniąc je gorszym lub lepszym, czasem zaś jednym i drugim naraz. „Charyzma” przybiera dwie formy: 1) ujmującego uroku, który rodzi posłuszeństwo, 2) zesłanej przez bóstwo potędze lub talentowi dowódczemu. W czasach starożytnych najczęściej chodziło o ten drugi przypadek (a przynajmniej tak myślał słabo ucywilizowany lud), ostatnio zaś chodzi przede wszystkim o przypodobanie się mediom.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_CHIVALRY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nim nasze romantyczne rozumienie rycerskości zostało przekształcone przez chrześcijaństwo, wprowadzili je w Europie iberyjscy Maurowie, snując opowieści o przygodach szlachty w imię chwały i miłości. Gdy „Baśnie tysiąca i jednej nocy” zostały w XII wieku przetłumaczone na francuski, dżina tego nie dało się już zamknąć z powrotem w lampie. Rycerskość, częściej wyobrażona niż faktycznie praktykowana, była zdaniem chevalerie (żołnierzy konnych) Karola Wielkiego wzorcem zachowań, który ponad wszystko stawiał wierność, honor, wyrozumiałość, twardość i hojność, w przeciwieństwie do innych cech rycerzy (jak skłonność do deptania bezbożników). Chodzi o te wszystkie rzeczy, o których wciąż ględził wariat Don Kichot.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_COLLECTIVE_ACTIVISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Podczas gdy liberalni (w sensie gospodarczym) ekonomiści opowiedzieli się za ideą, według której ludzie osiągają najlepsze rezultaty, pracując we własnym, indywidualnym interesie, socjolodzy wskazali na siłę płynącą z polegania na wspólnej idei – wspólnym dobru. W drugiej połowie XX wieku szereg przywódców-aktywistów (Gandhi, King, Mandela itd.) nawoływało do pozbawionych brutalności działań zbiorowych: bojkotów, zgromadzeń, strajków, okupacji budynków, marszów, petycji, programów edukacyjnych i tak dalej. Miały one poskutkować zmianami społecznymi, ekonomicznymi, politycznymi i środowiskowymi. W krajach uprzemysłowionych z choć trochę demokratycznym ustrojem działania te okazywały się (czasem) skuteczne. Aktywizm grupowy nosi obecnie znamiona poczty pantoflowej, a media społecznościowe i internet ułatwiają wspieranie (choćby finansowe) takich ugrupowań.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_COLLECTIVIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy w 1928 roku niedobór zbóż w wysokości 2 milionów ton stał się przyczyną głodu, Stalin ogłosił, że ziarno gromadzone jest przez kułaków. Na plenum Komitetu Centralnego w listopadzie 1929 roku Politbiuro rozpoczęło program kolektywizacji gospodarstw rolnych w Związku Radzieckim – przeprowadzono go siłowo. Między rokiem 1929 a 1940 ponad 91% gospodarstw zostało przekształconych w skolektywizowane kołchozy. Pola uprawne będące własnością chłopów poddano industrializacji i rozpoczęto masową produkcję żywności mającą na celu wykarmienie gwałtownie rozwijających się miast, a także zarabianie poprzez eksport (jako że większość krajów kapitalistycznych nie chciała handlować z Rosją niczym innym). Kolektywizacja, choć wydajniejsza i łatwiejsza w kontroli od metod przedrewolucyjnych, nigdy nie osiągnęła ich poziomu produkcji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_COLONIAL_OFFICES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy rządy narodowe zaczęły udzielać się w zakładanych przez kompanie handlowe, wojskowych poszukiwaczy przygód i fanatyków religijnych koloniach zamorskich (i przejmować je), tworzone ad hoc władze administracyjne tych odległych placówek potrzebowały rządów silnej ręki. Hiszpanie stworzyli z tego powodu biura kolonialne, wkrótce zaś w ślad za nimi podążyły inne państwa. Pod koniec XVI wieku hiszpańska monarchia utworzyła Radę Indii (choć swój ostateczny kształt urząd ten uzyskał dopiero sto lat później), hierarchiczną organizację, która zarządzała koloniami w imieniu króla, który miał inne sprawy na głowie. Z początku utworzono dwa wicekrólestwa (później powstały dwa kolejne). Hiszpańscy wicekrólowie sprawowali sądową i legislacyjną władzę nad swoim terytorium i – co ważniejsze – mieli bezpośredni dostęp do kolonialnego skarbca.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_COLONIAL_TAXES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zgodnie z duchem merkantylizmu wielkie potęgi potrzebowały kolonii, które miały być „dojnymi krowami” zapewniającymi stabilność ekonomii swego państwa. Najlepszym sposobem na zdobywanie pieniędzy były podatki nakładane na wszystko, co możliwe – obywatele nie będący kolonistami często nie musieli ich płacić. Podczas gdy zamorskie opodatkowanie stosowane było przez większość potęg kolonialnych – Portugalię, Hiszpanię, Francję (w niewielkim stopniu) i inne – to Brytyjczycy poczuli gniew niewdzięcznych kolonistów rozbudzony tą praktyką. Ustawa o cukrze, opłata stemplowa, ustawy Townshenda i w końcu ustawa o herbacie doprowadziły ostatecznie do rewolucji... Być może podatki kolonialne nie były więc jednak szczególnie dobrym pomysłem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_COLONIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Dążenie do prokreacji to jeden z podstawowych mechanizmów biologicznych człowieka, mający zastosowanie zarówno dla poszczególnych osób, jak i cywilizacji. Z początku kolonie zakładane były przez nadmorskie miasta-państwa na odległych (stosunkowo) brzegach. Grecy i Fenicjanie stworzyli wiele z nich na wybrzeżach uważanych za nich przez niezamieszkane. Rzymianie tworzyli miasta kolonialne na obrzeżach swojego imperium w Europie Zachodniej, Afryce Północnej i Azji Zachodniej. Wczesne dynastie chińskie prowadziły podobną politykę. W niespokojnym średniowieczu jedynym ludem, który prowadził osadnictwo na dużą skalę, byli ci włóczykije zwani wikingami, gdy jednak inni Europejczycy zaczęli przemierzać oceany, również zaczęli zakładać na całym świecie kolonie... I kłócić się, jaka część świata należy do kogo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_CONSCRIPTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zaciąg do wojska istniał w większości cywilizacji starożytnych, które nie utrzymywały armii zawodowej (w odróżnieniu od systemów ilkum i pańszczyzny realizujących bardziej pokojowe cele). Zamiast tego stosowano zaciąg mniej lub bardziej zdolnych do walki i wyszkolonych „rekrutów”. Choć ich uzbrojenie i umiejętności różniły się znacząco w poszczególnych oddziałach, służyły one jako piechota pod wodzą króla lub jego podwładnych. Wczesne wojny nie trwały jednak długo – w interesie każdego leżało zakończenie bitew przed żniwami, jako że większość poborowych stanowili rolnicy. Byli oni za to tani w utrzymaniu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_CONTAINMENT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy rozpoczęła się zimna wojna, Stany Zjednoczone wybrały politykę izolowania Związku Radzieckiego, „złego imperium” komunistycznego. George Kennan, doświadczony amerykański dyplomata, stworzył doktrynę, która stała się podstawą reakcji administracji Trumana na zagrożenie ekspansją komunizmu. Była ona, mówiąc delikatnie, kontrowersyjna. Eisenhower odmówił interwencji podczas powstania na Węgrzech w 1956 roku, lecz Johnson wykorzystał ją do usprawiedliwienia amerykańskiej działalności w Wietnamie. Nixon i Kissinger odrzucili ją całkowicie na rzecz odprężenia w stosunkach z Rosją i Chinami poprzez rozwinięcie handlu i wymiany kulturalnej. Reagan powrócił do tej strategii, wysyłając pomoc licznym bojownikom antykomunistycznym, zwłaszcza w Afganistanie, co doprowadziło ostatecznie do rozpadu Związku Radzieckiego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_CORVEE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć termin ten odnosi się do średniowiecznej praktyki płacenia podatków poprzez bezpłatną pracę – zazwyczaj przez określoną liczbę dni każdego roku – pańszczyzna istniała już w starożytnym Egipcie. Od około 2600 roku p.n.e. stare królestwo wykorzystywało tego typu „podatek” do budowy piramid, świątyń i pomników. Cesarskie Chiny wykorzystywały podobny system. Qin Shi Huang i kolejni cesarze wprowadzili go na potrzeby robót publicznych, jak budowa Wielkiego Muru i Wielkiego Kanału. W średniowieczu pańszczyzna stała się elementem systemu feudalnego, na mocy którego wasale zmuszeni byli do wykonywania prac budowlanych na prywatnych ziemiach swoich panów. Dzięki temu na przestrzeni dziejów szlachetnie urodzeni mieli ładne domy i grobowce, zaś cała reszta mieszkała i była grzebana w norach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_CRAFTSMEN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gildie rzemieślnicze w średniowieczu nie tylko chroniły rzemieślników (i ich kupców od marnych wyrobów), ale pilnowały, by ich nie zabrakło. Gdy ktoś chciał wyuczyć się fachu, przechodził przez kolejne szczeble nauki i odpowiedzialności – od terminatora do czeladnika – a następnie otrzymywał zadanie stworzenia dzieła mistrzowskiego. Jeśli zostało ono zaakceptowane, kandydat stawał się mistrzem w swoim fachu, zdolnym do tworzenia najwspanialszych dzieł swego rzemiosła, czy było nim jubilerstwo, czy też ciesielstwo. W miarę rozwoju rzemiosła w średniowiecznej Europie nowi mistrzowie pojawiali się w rosnących miastach: szewcy, fryzjerzy, piwowarzy, masztalerze, kowale, aptekarze... niemal nieskończona lista przedstawicieli klasy średniej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_CRYPTOGRAPHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kryptografia przed epoką współczesną stanowiła głównie metodykę tworzenia szyfrów, często poprzez zwykłe przesuwanie lub podmianę znaków, przez co wiadomość stawała się bez użycia klucza bezsensowna. Coś jak zabawa dla inteligentnych dzieci. Już jednak podczas II wojny światowej stanowiła ona dziedzinę z zakresu informatyki i teorii matematycznej... i nie miała nic wspólnego z dziecinną zabawą. Algorytmy kryptograficzne opracowywano na podstawie założeń obliczeniowych i rozkładania liczb całkowitych na czynniki pierwsze. W Bletchley Park w Anglii podczas II wojny światowej opracowano Colossusa – pierwszy na świecie elektroniczny, cyfrowy, programowalny komputer – którego zadaniem było rozszyfrować kod Lorenza. Dziś kraje, korporacje i hakerzy poświęcają ogromną moc obliczeniową oraz czas na analizę kryptosystemów, tworząc je i łamiąc.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_DEFENSE_OF_MOTHERLAND_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wiele grup przyjęło termin „ojczyzna”, by określać tak swój rodzinny kraj, lecz największą sławę pojęcie to zdobyło w Związku Radzieckim podczas obrony Rosji przed inwazją nazistowskich Niemiec w trakcie II wojny światowej. W tym starciu w Rosji zginęło około 26,6 mln ludzi, z których 16 milionów stanowili cywile – było to około 13,7% ludności Rosji z 1940 roku. Duch walki i niezwykłe poświęcenie prostych ludzi w walce z agresorem uważane są za przyczynę zwycięstwa. Dziś w Rosji 23 lutego obchodzony jest jako Dzień Obrońcy Ojczyzny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_DIPLOMATIC_LEAGUE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Starożytni Grecy uwielbiali tworzenie w różnych celach luźnych i ograniczonych sojuszy między miastami-państwami. W okresie archaicznym Amfiktionia stanowiła religijny związek plemion. Pod koniec VII wieku p.n.e. Sparta była najsilniejszym miastem-państwem na Peloponezie. Aby ograniczyć jej wpływy, ponad 150 miast stworzyło w 477 roku p.n.e. Ateński Związek Morski pod wodzą Aten. Większość swojego istnienia strawił on na odpieraniu ataków perskich. Około 338 roku władca Macedonii, Filip II, stworzył Związek Koryncki, na czele którego Aleksander podbił (na jakiś czas) znany świat. Związek Achajski istniał między 280 a 146 rokiem p.n.e. i miał na celu powstrzymanie Rzymian. Nie udało mu się.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_DISCIPLINE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W swoich dziennikach „O wojnie galijskiej” Cezar opisał sposób walki Galów – każdy wojownik atakował wroga indywidualnie w desperackiej próbie udowodnienia wszystkim swojej potęgi i wartości. Galowie byli onieśmielającymi przeciwnikami: masywnymi, muskularnymi mężczyznami, czasem walczącymi całkiem nago. Mimo to Rzymianie – gdy nie wpadali nieprzygotowani w zasadzkę – rozgramiali ich, bo każdy żołnierz ich armii czuł się nie potencjalnym bohaterem, lecz częścią swojej jednostki. Wraz z powstaniem zawodowych armii prawo wojskowe uległo kodyfikacji i skomplikowaniu, choć metody karania niezbyt się zmieniły – między 1942 a 1961 rokiem 160 członków sił zbrojnych USA zostało straconych za rozmaite przestępstwa po wyroku skazującym wydanym przez sądy wojskowe. Do przewinień należały m.in. dezercje, bunty i morderstwa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_ECOMMERCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W 1979 roku Michael Aldrich zaprezentował pierwszy internetowy system zakupów, rozpoczynając tym samym epokę handlu w sieci (zwanego też e-handlem). Początki były prymitywne, lecz obecnie branża ta wykorzystuje sieci komputerowe (zwłaszcza Internet) do działań takich jak elektroniczny transfer funduszy, marketing i handel sieciowy, wirtualne zakupy, zarządzanie liniami zaopatrzeniowymi, elektroniczna wymiana danych czy zarządzanie magazynami. E-handel pozwala konsumentom na elektroniczną wymianę dóbr i usług z pominięciem barier czasu i odległości. W 2012 roku sprzedaż w sieci osiągnęła po raz pierwszy wartość miliarda dolarów, od tego czasu zaś rozwinęła się jeszcze bardziej, zacierając coraz mocniej granice między biznesem tradycyjnym a elektronicznym.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_ECONOMIC_UNION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Impet globalizacji sprawił, że mniejsze kraje straciły szansę rywalizowania z większymi pod względem kapitału, siły roboczej, możliwości produkcyjnych i podaży surowców. By temu zaradzić, od 1980 roku zaczęły one tworzyć unie – bloki handlowe tworzące wspólny rynek i likwidujące cła, nieraz wprowadzające też wspólną walutę. Kraje członkowskie ustalają wspólne prawa dotyczące biznesu i produktów, pozwalają na darmowy transgraniczny przepływ dóbr i usług, tworzą jednolite regulacje dotyczące handlu zewnętrznego i tak dalej. Przez ostatnich kilka dekad powstało ich kilka: CARICOM, Euroazjatycka Unia Gospodarcza, Mercosur, lecz największą i najbardziej wpływową jest bez wątpienia Unia Europejska, która powstała w 1992 roku na mocy Traktatu z Maastricht.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_ELITE_FORCES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od czasu, gdy królowie hetyccy i asyryjscy stworzyli straż pałacową, każda profesjonalna armia dysponuje wojskami specjalnymi, jednostkami wyszkolonymi do przeprowadzania niekonwencjonalnych, bardzo ryzykownych misji bojowych. Mają też one zazwyczaj fajniejsze mundury. Jednostki elitarne zyskały na znaczeniu podczas II wojny światowej, szczególnie w krajach totalitarnych. Niemcy wykorzystywali m.in. jednostkę Brandenburg oraz batalion jäger SS Skorzenego z niszczycielskim skutkiem, natomiast faszystowskie Włochy posiadały kilka specjalnych jednostek morskich. Od czasu wojny jednostki w rodzaju rosyjskiego specnazu i amerykańskich oddziałów Zielonych Beretów, kontynuują tradycję bezlitosnej skuteczności działania (i noszenia wyróżniających się mundurów).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_EXPROPRIATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wywłaszczenie to przejęcie własności prywatnej na potrzeby „interesu publicznego” nie uwzględniające przy tym żadnej formy rekompensaty. Często dotyczy ono ziemi, lecz w XX wieku zaczęto stosować je wobec innych form własności i stało się ono ważnym elementem nacjonalizacji, rządy państwowe pragnęły bowiem naprawić rzekome nadużycia, ustabilizować gospodarkę lub zmniejszyć zagraniczne wpływy (lub zrobić wszystkie te trzy rzeczy naraz, jak w przypadku meksykańskiego wywłaszczenia nieruchomości amerykańskich kompanii naftowych w marcu 1938 roku). Komunistyczne doktryny lat 20. XX wieku, które po II wojnie światowej zdominowały Europę Wschodnią, zakładały wywłaszczenie właściwie wszystkich zagranicznych nieruchomości w tych krajach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_FEUDAL_CONTRACT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pańszczyźniacy byli wasalami związanymi umową feudalną ze swoim panem. Z punktu widzenia prawa cieszyli się wolnością, podlegali jednak władzy zwierzchnika. Na mocy umowy feudał zobowiązany był zapewnić pańszczyźniakowi feudum, chronić go i dochodzić jego praw na dworze królewskim. W zamian domagał się wierności i prawa do usług określonych umową (wojskowych, pracy, podatków i tak dalej). Złamanie przysięgi wierności było przestępstwem. Przypominało zerwanie umowy, lecz konsekwencje był surowsze.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_FINEST_HOUR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
18 czerwca 1940 roku premier Churchill zwrócił się do parlamentu w sprawie sytuacji na wojnie z nazistowskimi Niemcami. Sporą część przemówienia poświęcił, chwaląc postawę RAF-u w walce z Luftwaffe. Choć określenie „godzina próby” nie dotyczyła konkretnie do pilotów, dziś jednak najczęściej odnosi się właśnie do nich. Churchill zauważył: „To ogromna szkoda, że nie mamy lotnictwa co najmniej równego temu, jakie ma najpotężniejszy nasz wróg w zasięgu naszych samolotów”. Choć nie wezwał on do zwiększenia wydatków na zbrojenia, jego przemówienie nadało impet działaniom brytyjskiego rządu, który przez rok większość swoich zasobów produkcyjnych i szkoleniowych poświęcił na budowę samolotów i kształcenie pilotów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_FIVE_YEAR_PLAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W Związku Radzieckim plany pięcioletnie były zaleceniami rozwoju sporządzanymi przez państwowy komitet planowania, który mianowała partia komunistyczna. Pierwszy plan wdrożono w 1928 r., a ostatni realizowany był aż do rozwiązania Związku Radzieckiego w roku 1991. Wykonanie planu stało się głównym czynnikiem motywacyjnym dla radzieckiej biurokracji, przez co stała się ona nieporadna w swych działaniach. Mimo tego początkowe sukcesy pierwszych planów zmotywowały inne kraje komunistyczne, jak np. maoistyczne Chiny czy Kuba Fidela Castro, a nawet te państwa kapitalistyczne, które zdecydowały się wprowadzić tę metodę promocji i koordynacji rozwoju gospodarczego. Większość rozsądnie zrezygnowała z tak nieelastycznego, a często wręcz nierealistycznego podejścia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_FREE_MARKET_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W systemie wolnorynkowym ceny dóbr i usług ustalane są na zasadzie ugody między sprzedającymi a kupującymi opartej wyłącznie na siłach podaży i popytu, nie zaś narzucane przez rząd, monopol lub inną instytucję je kontrolującą. Istnieją dwa filary wolnego rynku: dobrowolna wymiana i własność prywatna. Przekonującą argumentację za prywatyzacją wszelkich dóbr wywiódł w XVII wieku John Locke. Sto lat później Adam Smith (uważany jest przez ekonomistów za ojca gospodarki wolnorynkowej) przedstawił krótki argument za ekonomią leseferyzmu, która, jak dowodził, była tak samo korzystna (chciwość jest dobra) dla każdego członka cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_FRESCOES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Słowo „fresk” wywodzi się od włoskiego terminu „fresco” oznaczającego „świeży” i jest nazwą stylu malarskiego, który rozwinął się właśnie we Włoszech w epoce renesansu. Freski stanowią coś więcej, niż po prostu obrazy na ścianie – powstają przez nałożenie wody i farby na mokry gips, dzięki czemu barwniki mogą go nasycić. Choć najsławniejszym chyba freskiem jest stworzone przez Michała Anioła zdobienie sufitu Kaplicy Sykstyńskiej, technika ta znalazła na przestrzeni dziejów szerokie zastosowanie. Najwcześniejsze ze znanych fresków pochodzą z około 2000 roku p.n.e. i są autorstwa Minojczyków. Choć fresk stracił na popularności, w XX wieku narodził się podobny styl, znany jako muralizm meksykański.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_GOD_KING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niektórym dynastiom nie wystarczały zwykłe tytuły królewskie, otaczały się więc nimbem boskości, by zapewnić sobie posłuszeństwo, prestiż i pozór nieomylności. Egipskich faraonów uważano powszechnie za wcielenie boga Horusa. W cesarskich Chinach władca uważany był często za syna niebios rządzącego na mocy „mandatu niebios”, jego rozkazy zaś uważano za boskie polecenia. Niektórzy cesarze rzymscy również ogłaszani byli przez senat bogami, zazwyczaj jednak już po ich śmierci, by nie przeszkadzało im to w wykonywaniu obowiązku. Choć cała ta boskość została w końcu zastąpiona nadanym przez niebiosa prawem królów do sprawowania rządów, odbijała się echem przez cały czas istnienia cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_GOTHIC_ARCHITECTURE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gotycka architektura wyróżnia się łękami oporowymi, sklepieniami żebrowymi, ostrymi łukami, maswerkami... i gargulcami, mnóstwem gargulców. Stanowiła ona dominujący styl największych europejskich budynków od połowy XII do XVI wieku. Wywodziła się ze stylów rzymskich i wykorzystywano ją przy budowie katedr, opactw, zamków, pałaców, siedzib gildii i wszelakich budynków, które miały zadziwić pospólstwo i wywrzeć na nim wielkie wrażenie. Przestronne wnętrza i strzelistość czyniły goryckie budowle idealnymi dla pompy i widowiskowości, jaką wielbili królowie i biskupi. Niestety, od XVIII do XX wieku styl ten kilkukrotnie się odradzał – głównie w postaci porażająco brzydkich budowli uniwersyteckich. Nie oszczędzono nawet gargulców.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_GRANDE_ARMEE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
U szczytu swej potęgi, tuż przed inwazją na Rosję, Grande Armée Napoleona liczyła sobie około 680 tysięcy ludzi pochodzących głównie z Francji, choć posiadała też kontyngenty z 11 innych krajów (samych Polaków było w niej 95 tysięcy). Historycy wojskowości powszechnie uznają ją za jedną z najpotężniejszych armii w historii, a dzięki dowództwu Napoleona i jego generałów również taktycznie przeważającą nad każdym wrogiem. Grande Armée była pierwotnie siłą, którą Napoleon stworzył na potrzeby inwazji Anglii, lecz w 1805 roku nadał jej on nową nazwę i zaczął wykorzystywać w innych celach, jak na przykład podbicie większości kontynentalnej Europy. Stała się ona czymś w rodzaju szablonu, na podstawie którego potęgi tworzyły własne wielkie armie narodowe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_GRAND_OPERA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jak gdyby sama opera nie wystarczała (choć wielu ludziom wystarczy), od końca lat 20. do lat 50. XIX wieku we Francji panowała moda na „wielką operę”. Gatunek ten charakteryzował się podziałem na cztery lub pięć aktów, liczną obsadę aktorską i orkiestry, bogate kostiumy i efekty sceniczne oraz fabułą opartą na dramatycznych wydarzeniach historycznych. Pierwszą z tych monumentalnych produkcji była „La Muette de Portici” autorstwa Daniela Aubera. Akcja miała miejsce w rewolucyjnym Neapolu roku 1647. Kończy się wybuchem Wezuwiusza i skokiem bohaterki w jego krater. Na premierze panowało ogromne wzruszenie. Przez niemal dwa pokolenia europejska publiczność tłumnie gromadziła się na wielkich operach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_GUNBOAT_DIPLOMACY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W stosunkach międzynarodowych „dyplomacja kanonierek” – lub, jak mawiał Teddy Roosevelt, polityka dużego kija – to realizacja celów polityki zagranicznej potężniejszego państwa poprzez otwartą demonstrację przeważającej potęgi wojskowej, popartą groźbą otwartego ataku. Sam Roosevelt określał ją jako „metodę inteligentnego planowania i zdecydowanych działań odpowiednio wyprzedzających ewentualne kryzysy”. Termin ten nabrał popularności w okresie europejskiego imperializmu, gdy mocarstwa kolonialne wykorzystywały obecność okrętów wojennych do wymuszania ustępstw na lokalnych królestwach (czego przykładem są m.in. czarne okręty Perry'ego czy incydent w Paknam).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_HERITAGE_TOURISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Turystykę dziedzictwa brytyjskie National Trust określa jako „podróż w celu poznania miejsc, przedmiotów i czynności, które wiernie przedstawiają historie i ludzi z dawnych czasów”. No, w miarę wiernie, nie uwzględnia się bowiem podłego jedzenia, czerwonki, pasożytów, braku higieny i innych niebezpieczeństw przeszłości. Coś w rodzaju średniowiecznego grodu, Gniezna, ale z dzisiejszymi udogodnieniami. Turystyka dziedzictwa dynamicznie się rozwija – zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych – ludzie bowiem pragną znaleźć swoje korzenie i w ten sposób nadać większy sens życiu. Turyści tacy zamiast muzeów szukają raczej wciąż działających linii kolejowych, interaktywnych pól bitew, nadal istniejących gospodarstw rolnych, wiosek tubylczych... Wszystkiego, co naśladuje przeszłość, za którą tęsknią.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_ILKUM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zaciąg po raz pierwszy pojawił się za rządów Hammurabiego (około 1750 r. p.n.e.) w postaci systemu zwanego ilkum. Podczas wojny objęci nim obywatele mieli obowiązek walki w babilońskiej armii, natomiast w okresie pokoju wymagano od nich świadczenia nieodpłatnych usług na rzecz „dobra państwa”, które obejmowały m.in. wznoszenie budowli, zbieranie plonów czy produkcję dóbr przeznaczonych na handel. W zamian otrzymywali oni prawo do posiadania ziemi. W kolejnych wiekach różne państwa powoływały do życia podobne rozwiązania, które z czasem wyewoluowały w system feudalny, tak rozpowszechniony wśród chłopstwa średniowiecznej Europy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_INDUSTRIAL_RELOCATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Podczas II wojny światowej najwięcej fabryk zmieniło lokalizację w Związku Radzieckim po inwazji niemieckiej. Tylko w listopadzie 1941 roku przeniesiono na wschód 1503 zakłady przemysłowe, zarówno małe, jak i duże. W późniejszych etapach wojny przeniesień dokonywały też Niemcy i Japonia, choć na mniejszą skalę. Od czasów wojennych „przeniesienie produkcji” zmieniło znaczenie i dziś dotyczy wyprowadzania wytwórstwa do krajów o niższych kosztach pracy lub słabszej ochronie prawnej pracowników bądź środowiska. Choć dla kraju rozwijającego się niesie to pewne korzyści – dochody z podatków, transfer technologii, większe zatrudnienie itd. – pojawiają się także charakterystyczne, wyraziste zagrożenia, czego dowodem może być katastrofa budowlana w nienadzorowanej szwalni w Szabharze w 2013 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_INSPIRATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niektóre nowe idee powstają dzięki próbom i błędom, inne zaś rodzą się dzięki inspiracji (artystycznej, intelektualnej, czasem może wręcz boskiej). Ta ostatnia, niezależnie od swego źródła, stała się przyczynkiem do wielu znaczących przełomów w dziedzinie nauki i technologii. Wszystkim chyba znany jest sławny okrzyk „Eureka!”, który według tradycji wydał z siebie około 250 roku p.n.e. grecki polihistor Archimedes, zauważywszy, że gdy wchodzi do wody, jej poziom ulega podniesieniu. Inspiracji nie da się wywołać w sobie na życzenie – co więcej, Mareike Wieth i Rose Zacks w swoich niedawnych badaniach wykazują, że pomysłowość i innowacyjność osiągają najwyższy poziom w chwilach, gdy nie jesteśmy w szczytowej formie. Jest więc jeszcze dla nas nadzieja.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_INSULAE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy wszystkie te prowadzące do Rzymu drogi zaroiły się pragnącymi w nim zamieszkać ludźmi, pojawiła się potrzeba zapewnienia im dachu nad głową. Tak oto zrodziły się insule, coś w rodzaju apartamentowców z kamienia i betonu (który został odkryty właśnie przez Rzymian) przeznaczonego dla plebejuszy niższej i średniej klasy. Miały po pięć lub sześć pięter (choć zdarzały się i wyższe) – na parterze mieściły się sklepy i warsztaty, nad nimi zaś lokale mieszkalne, z których najlepsze znajdowały się blisko ziemi. Insule miały jednak tendencję do zawalania się, były też mocno zagrożone pożarami. Cesarzowie August i Neron ustalili dla nich standardy konstrukcyjne. Mimo obostrzeń ocenia się, że w IV wieku w mieście istniało od 42 do 46 tysięcy insuli.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_INTEGRATED_SPACE_CELL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Przeprowadzony w 2007 roku w Chinach test antysatelitarny, w ramach którego władze zestrzeliły jedno z własnych starzejących się orbitalnych urządzeń meteorologicznych, wywołał poruszenie wśród rządu indyjskiego. Mimo że zarówno Stany Zjednoczone, jak i Rosja były w stanie zestrzeliwać swoje satelity na orbicie, Indie znalazły się w sytuacji kryzysowej ze względu na swą ogromną zależność od systemów kosmicznych w operacjach wojskowych i handlowych oraz w świadczeniu usług publicznych. Sprawiło to, że w czerwcu 2010 roku ogłosiły one rozpoczęcie działalności Zintegrowanej Komórki Kosmicznej (która na orbicie mogła się znaleźć już o wiele wcześniej), największej ze znanych konstelacji satelitów obserwacyjnych – jak dotąd jest ich 11 – stanowiących „architekturę obronną” na wypadek wojny kosmicznej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_INTERNATIONAL_SPACE_AGENCY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Międzynarodowa Agencja Kosmiczna jeszcze nie istnieje, jej powstanie jest jednak wyłącznie kwestią czasu. Biorąc pod uwagę stworzenie niedawno przy ONZ Biura do Spraw Przestrzeni Kosmicznej, którego zadaniem jest promocja pokojowej współpracy międzynarodowej przy badaniu (i prawdopodobnej eksploatacji) kosmosu, a także wykorzystywanie nauk oraz technologii kosmicznych do trwałego rozwoju ekonomicznego i społecznego państw członkowskich, agencja taka mogłaby również stanowić jej przyległość. Międzynarodowe organizacje takie jak ESA (Europejska Agencja Kosmiczna powstała w 1975 roku) z pewnością stanowić będą ważny element takiej hipotetycznej agencji. Bez wątpienia też jednym z pierwszych jej projektów będzie przejęcie zarządzania Międzynarodową Stacją Kosmiczną, która obecnie stanowi wspólny projekt pięciu narodowych agencji i chroniona jest siecią międzyrządowych traktatów oraz umów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_INTERNATIONAL_WATERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Wody międzynarodowe” to termin, którego zastosowanie odnosi się do tezy, że niektóre akweny nie mieszczą się w granicach żadnego państwa i mogą przez nie swobodnie przepływać wszyscy. Choć można go zastosować do niektórych jezior, rzek i bagien, najczęściej wykorzystywany jest w stosunku do oceanów i mórz. Wszystkie kraje mogą sprawować kontrolę nad swoimi wodami terytorialnymi, które kończą się 12 mil morskich (22,2 km) od brzegu, dalej jednak nie mają już władzy. Koncepcja „wolnych mórz” pochodzi już z XVII wieku, nie została jednak skodyfikowana aż do chwili publikacji w latach 60. XX wieku szeregu ustaw ONZ.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_INVENTION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od czasu upadku Rzymu niewiele zmieniało się w Europie, choć na wschodzie Arabowie nie próżnowali i tworzyli wciąż nowe wynalazki. Dawna wiedza i starożytne technologie ustaliły wygląd europejskiego świata. Wraz z nastaniem renesansu, gdy żelazny chwyt Kościoła ograniczający ciekawość zmalał, najrozmaitsi majsterkowicze, jak Leonardo da Vinci czy Jan Gutenberg, rozpoczęli jednak wynajdowanie „nowych” rzeczy. Za pośrednictwem Maurów do Europy zaczęły trafiać też liczne wynalazki ze świata islamu, jak korbowód, gitara, szczoteczka do zębów czy młyn o osi pionowej. Wszystkie te odkrycia stały się podwaliną mającej nadejść rewolucji naukowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_LAISSEZ_FAIRE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Leseferyzm to Święty Graal kapitalistów, zgodnie z jego duchem bowiem wszelkie transakcje prywatne są całkowicie wolne od jakiejkolwiek kontroli czy nadzoru rządowego, w tym taryf, dotacji, regulacji, limitów na monopole, narzucanych odgórnie cen, kwestii pracowniczych i innych tego typu bzdur. Debata nad leseferyzmem trwała już za panowania w Chinach dynastii Han, Tang, Song i Ming, kiedy to urzędnicy i kupcy przez stulecia spierali się, jak duży udział rządu w handlu był niezbędny i usprawiedliwiony. Dziś, gdy międzynarodowe korporacje zdobywają coraz większe wpływy, debata ta staje się coraz gorętsza. Adam Smith zauważył związane z leseferyzmem dylematy moralne, zaś John Maynard Keynes jednoznacznie potępił ten rodzaj ekonomii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_LAND_SURVEYORS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy wśród ludzi rozpowszechniła się idea własności ziemskiej, niezbędne stały się metody wyznaczania granic. W starożytnym Egipcie, by na nowo określić ich przebieg po corocznych wylewach Nilu, stosowano sznur z węzłami i prostą geometrię. Geodeci mieli dużo pracy również przy wielu z tych starych konstrukcji, które dziś tak tłumnie odwiedzają turyści. Stonehenge, podobnie jak Wielka Piramida w Gizie, został przez nich zaplanowany przy użyciu kołków i lin. Chińczyk Liu Hui opisał stosowane przez geodetów metody w dziełach opublikowanych już około 263 roku. To jednak Rzymianie jako pierwsi uznali geodezję za zawód. Zajmujących się nią specjalistów określano tam mianem gromatici – od pochodzącego jeszcze ze starożytnej Mezopotamii przyrządu zwanego gromą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_LEVEE_EN_MASSE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W odpowiedzi na porażki poniesione z rąk Pierwszej Koalicji francuski rewolucyjny Konwent Narodowy ogłosił w sierpniu 1793 roku „levée en masse” – pobór powszechny wszystkich zdrowych, bezżennych mężczyzn w wieku 18–25 lat. Choć instytucja poboru istniała już wcześniej w wielu innych krajach, podejście francuskie umożliwiało wystawienie do walki bezprecedensowo wielkich armii, dzięki czemu generałowie dysponowali wojskami niezbędnymi do zadania klęski przeciwnikowi. Pobór w czasie kryzysu stał się ważnym elementem historii współczesnej wojny – dzięki niemu w każdym kolejnym konflikcie brały udział coraz większe siły, czego zwieńczeniem stały się toczone na olbrzymią skalę pierwsza i druga wojna światowa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_LIBERALISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć liberalizm jako filozofia polityczna zyskał sobie popularność później, w epoce oświecenia, jego korzenie wywodzą się z czasu chwalebnej rewolucji, jaka miała miejsce w Anglii w 1688 roku. W jej wyniku John Locke i Algernon Sidney jako jedni z licznych angielskich filozofów rozpoczęli promowanie nowego sposobu patrzenia na świat, opartego na zasadach wolności i równości. Wedle nich główne zadanie rządu polegało na ochronie swobód, życia i dobytku jego obywateli – nawet przed samym sobą. Tak oto wywołany renesansem i reformacją liberalizm zaczął promować wolność słowa, prasy, religii i rynków oraz swobodę cieszenia się nawet najbardziej śmiertelnymi grzechami. Konserwatyści od tego czasu patrzą na to wszystko i aż ich skręca.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_LIGHTNING_WARFARE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wojna błyskawiczna, bardziej znana pod niemiecką nazwą „blitzkrieg”, to strategia oparta na siłach zmotoryzowanych dokonujących szybkiego przełamania linii nieprzyjaciela. Korzystając z połączonych rodzajów broni i lotnictwa taktycznego, wojska w wojnie błyskawicznej mają wytrącić przeciwnika z równowagi, wedrzeć się głęboko na jego tyły i zaatakować jednostki znajdujące się na skrzydłach wyłomu. Skutki takiej strategii są naprawdę niszczycielskie, zwłaszcza jeśli chodzi o morale (żołnierze nie lubią, gdy się ich otacza). Pionierem tej taktyki był Heinz Guderian, a udoskonalili ją Erich von Manstein i Erwin Rommel. Blitzkrieg okazał się tak skuteczny w Polsce, Francji i ZSRR, że Sowieci i alianci przyjęli tę samą taktykę, by pokonać nazistowskie Niemcy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_LIMES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Limites (liczba mnoga od „limes”) stanowiły ufortyfikowane pogranicze Cesarstwa Rzymskiego i najeżone były również ufortyfikowanymi miastami i placówkami wojskowymi. Wał Hadriana często określano mianem Limes Britannicus. Granicę wysuniętą na wschód nazywano Limes Arabicus. Istniały też Limes Germanicus, Limes Alutanus itd. itd. Bazy wojskowe tam położone nosiły miano castra (fortece legionowe) i castella (bazy strzeżone przez wojska pomocnicze, zazwyczaj złożone z tubylców oddziały piechoty). Choć cesarstwo zawsze dbało o ochronę rubieży, najwięcej umocnień budowano w latach 40–280. Rzymscy pisarze przedstawiali wówczas limites jako coś w rodzaju świętej granicy, za którą cywilizowany człowiek się nie zapuszczał.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_LITERARY_TRADITION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Każda grupa językowa wykształciła własną tradycję literacką. Jest to jeden z elementów odróżniający od siebie cywilizacje – przekazywanie opowieści nadających znaczenie ludzkim przeżyciom. Wczesne tradycje literackie miały charakter ustny (dotyczy to na przykład dzieł Homera), lecz gdy pismo stało się czymś więcej niż malunkami na ścianach, liczne formy literackie zostały unieśmiertelnione, a ich przekazywanie nie wymagało już nauki na pamięć. W starożytnych Chinach ustną poezję zbierano w dziełach takich jak „Shijing” czy „Chuci”. Zachodnie tradycje literackie powstały głównie w oparciu o dzieła wczesnych autorów greckich i rzymskich oraz o Biblię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_LOGISTICS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pod koniec XVI wieku rozmiar armii w Europie gwałtownie wzrósł, a liczebność wojsk na poziomie 100 tysięcy nie była niczym niezwykłym (choć meldunki mogły uwzględniać też rzesze ludzi ciągnących za oddziałami). Biorąc pod uwagę stan dróg i transportu w czasach renesansu, armia podczas działań na terytorium wroga plądrowała okolicę, by się utrzymać. Nie zdobywała jednak w ten sposób wielu niezbędnych zasobów: amunicji, dział oblężniczych, mundurów, leków, alkoholu i wszystkich innych rzeczy zapewniających żołnierzom zadowolenie. Rosły przez to towarzyszące armiom tabory: podczas wojny trzydziestoletniej niektóre wojska zaciężne posiadały wozy w liczbie jednego na piętnastu ludzi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MACHIAVELLIANISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Makiawelizm definiuje się jako „stosowanie podczas rządzenia przebiegłości i dwulicowości” (w psychologii oznacza się tym mianem jeden z elementów mrocznej triady, ale to inna sprawa). W swoich dziełach „O sztuce wojny” (1521) i „Książę” (1532) Machiavelli głosił, że skuteczni władcy rutynowo wykorzystują szpiegostwo, podstęp i skrytobójstwo, by zadbać o swoje interesy... które oczywiście stanowiły też interes państwa. Choć władców, którzy wzięli sobie jego rady do serca, było wielu, to mistrz szpiegów królowej Elżbiety (właściwie był to sekretarz stanu) wykształcił najlepszą w epoce renesansu siatkę szpiegowską zatrudniającą lingwistów, uczonych, pisarzy, inżynierów, żołnierzy i dyplomatów, którzy odkrywali i analizowali tajemnice (zarówno krajowe, jak i międzynarodowe).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MANEUVER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy wojna przestała oznaczać bezładne okładanie się maczugami przez małe grupki osób, manewrowanie dało żwawszym wojownikom zdecydowaną przewagę w walce. Koncepcja wykorzystania szybkich ruchów do utrzymania przeciwnika na przegranej pozycji jest niemal tak stara, jak sama wojna. Manewry taktyczne przeznaczone są do wykorzystania na polu bitwy, zaś termin „wojna manewrowa” odnosi się do wszystkiego, co zmusza przeciwnika do walki w miejscu i czasie, który jest dla niego niekorzystny. Oba te aspekty zyskały na znaczeniu wraz z pojawieniem się rydwanów oraz kawalerii i ważne są do dzisiaj.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MARITIME_INDUSTRIES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W niektórych regionach świata starożytnego ludzie zaczęli wypuszczać się na morza i prowadzić eksplorację, rybołówstwo, handel i walkę. Czasami przy okazji wykształcał się również zajmujący się produkcją i taklowaniem statków przemysł stoczniowy, dzięki któremu można było lepiej eksplorować, łowić ryby, handlować i walczyć. Choć pierwsze statki morskie zbudowali Egipcjanie, to Minojczycy okazali się pierwszymi wielkimi marynarzami w historii – prowadzili handel nawet na Sycylii, zaś król Minos podbił inne Wyspy Egejskie. Fenicjanie stworzyli morskie imperium złożone z luźno sprzymierzonych miast-państw. W Indiach zaś państwo dynastii Maurjów (IV w. p.n.e.) stworzyło najwcześniejszy znany urząd państwowy odpowiedzialny za budowę statków oraz opracowało naukę znaną jako nawigacja.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MARKET_ECONOMY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć przez wiele stuleci gospodarka leseferyzmu funkcjonowała z powodzeniem, w połowie XIX wieku tryby wolnego rynku z rozmaitych przyczyn napotykały opór. Rządy uprzemysławiających się państw interweniowały w imieniu robotników i społeczeństwa, wprowadzając standardy fabryczne i prawa ochrony konsumenta, a także rozbijając monopole. Wykształciły się gospodarki rynkowe, w których zakup i sprzedaż dóbr oparta była o zasady podaży i popytu. Mogą one mieć różną formę – od silnie uregulowanych po oparte na różnego rodzaju interwencjonizmie. W rzeczywistości żadna gospodarka rynkowa ani wolny rynek nie istnieją w swojej czystej formie – w XX wieku rządy w różnym stopniu uregulowały większość gałęzi biznesu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MARTIAL_LAW_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Stan wojenny to sytuacja, w której prawo wojskowe tymczasowo zastępuje cywilne. Wprowadza go rząd, by nie musieć przejmować się takimi uprzejmościami jak prawa obywatelskie, zakaz bezprawnego aresztowania czy cywilne procesy (cywile łamiący prawo stanu wojennego sądzeni są przez trybunał wojskowy) i pozwala na swobodne wprowadzanie godziny policyjnej, zakazu podróżowania, racjonowania dóbr itp. W efekcie cała władza przekazywana jest wojsku, odbierana zaś tradycyjnym władzom wykonawczym, ustawodawczym i sądowym (jej przedstawiciele mogą zresztą zostać wówczas aresztowani). Istnieje wiele powodów, dla których wprowadza się stan wojenny „w celu przywrócenia porządku”: po przewrocie (jak w Tajlandii w 2006) lub klęsce żywiołowej (jak trzęsienie ziemi w San Francisco). Czasem też w czasie niepokojów społecznych (stan wojenny w Polsce) czy wojny (jak na Hawajach w latach 1941–1944).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MEDINA_QUARTER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
We wszystkich arabskich miastach mogących pochwalić się jakąś historią znajdują się medyny – zazwyczaj otoczone murem dzielnice mieszkalne charakteryzujące się labiryntem wąskich (miejscami ich szerokość nie przekracza jednego metra) uliczek. Według wyznawców islamu układ taki zgodny jest z wytycznymi Proroka. Medyny realizują wiele zadań społecznych – w ich centrum często umiejscawiano fontanny, meczety oraz place handlowe, ich wąskie i kręte uliczki w przeszłości pełniły funkcje obronne, a obecnie sprawiają, że po medynach nie poruszają się samochody, natomiast ruch motocyklowy i rowerowy jest ograniczony.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MERCHANT_CONFEDERATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Konfederacje kupieckie, często nazywane ligami handlowymi, powstają, by chronić interesy ekonomiczne i przywileje dyplomatyczne kupców w miastach i królestwach leżących wzdłuż szlaków handlowych. Choć konfederacje te rzadko miewały oficjalne wpływy, wiele z nich – jak Company of Merchant Adventurers of London (założona w 1407 r.) czy jeszcze potężniejsza Liga Hanzeatycka (stworzona około 1356 r.) – w ogromnym stopniu wpływały na politykę. Te i inne ligi były w stanie na długi czas zdominować handel określonym towarem lub w danym regionie. Konfederacje kupieckie tego typu osiągnęły szczyt rozwoju w XV i XVI wieku, lecz później szybko straciły na znaczeniu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MERITOCRACY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Platon, a także inni myśliciele, promowali merytokrację jako najsensowniejszą formę administracji publicznej. On sam twierdził, że władcami powinni być królowie-filozofowie, których prawo do sprawowania rządów jest pochodną intelektu i mądrości. Mówiąc najprościej, merytokracja to system, w którym najbardziej utalentowani oraz wartościowi ludzie dostają pracę i awansują w rządowej administracji – w przeciwieństwie do systemu, w którym dostają ją ci, którzy są osobistymi znajomymi obecnego władcy (lub kongresmena) albo ludzie pochodzący z określonego plemienia, kasty czy wyznania. Większość cywilizacji oscyluje pomiędzy jakimś rodzajem merytokracji i mniej rozsądnymi metodami wybierania ludzi do rządu. Ten cykl będzie się powtarzał, dopóki Słońce nie eksploduje, a całe życie nie zniknie z powierzchni planety.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MILITARY_FIRST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy Stany Zjednoczone zaangażowały się w II wojnę światową, były całkowicie do tego nieprzygotowane – dostosowanie się do warunków wojennych zajęło Ameryce długie miesiące. W następstwie zimnej wojny władze przyjęły strategię dominacji wojskowej w zakresie wydatków i badań, która doprowadziła do nieformalnego sojuszu między wojskiem a korporacjami, które wspólnie zaczęły wpływać na politykę publiczną. W swoim przemówieniu pożegnalnym w styczniu 1961 roku prezydent Eisenhower po raz pierwszy użył określenia „kompleks wojskowo-przemysłowy”. Obecnie wydatki armii USA stanowią około 47% łącznej światowej produkcji broni, w 2011 roku kraj ten wydał na wojsko więcej niż 13 kolejnych państw na liście łącznie. Nie da się ukryć – wojsko dominuje.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MILITARY_ORGANIZATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niezwykle sztywna, hierarchiczna organizacja armii po raz pierwszy znalazła szerokie zastosowanie w wojskach Rzymu. Aż do tak zwanej epoki oświecenia, w średniowieczu i czasach renesansu większość organizacji wojskowych formowała się raczej ad hoc. Zmianę w tym zakresie przyniosło powstanie zawodowych armii narodowych. Te zaś potrzebowały zawodowych oficerów, którzy nie dostawali stanowisk dowódczych tylko z racji swoich koneksji czy bogactwa. Pojawiły się pierwsze akademie narodowe szkolące kandydatów na oficerów – w 1720 roku otwarto najstarszą z nich, Royal Military Academy w Woolwich. Ustalona odgórnie organizacja wojska dawała uzdolnionym absolwentom szansę na szybki awans i udowodnienie swojego geniuszu. Czasem nawet faktycznie miało to miejsce.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_MILITARY_RESEARCH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć nieraz zdarzało się, że rząd zlecał badania naukowe o charakterze wojskowym, finansowanie tego typu przedsięwzięć na większą skalę rozpoczęło się w pierwszej dekadzie XX wieku i odmieniło oblicze nauki. I wojnę światową określa się mianem „wojny chemików” – sponsorowani przez rządy badacze prześcigali się w odkrywaniu coraz bardziej śmiercionośnych substancji i środków niwelujących działanie nowych gazów. Fizycy budowali w międzyczasie większe i lepsze działa, bomby i maszyny. II wojna światowa doprowadziła do jeszcze większych inwestycji w innowacje wojskowe, co w efekcie doprowadziło do pojawienia się nad Hiroszimą grzyba atomowego. Olbrzymia skala wydatków na badania wojskowe ma od tego czasu ogromny wpływ na cywilizację... zwłaszcza że część nowych odkryć (choć nie wszystkie) ma również zastosowanie cywilne.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_NATIONAL_IDENTITY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy w XVIII wieku liczne cywilizacje wykształciły „sferę publiczną” i jednolitą gospodarkę narodową, ludność zaczęła identyfikować się raczej ze swoim krajem niż tylko niewielkim miasteczkiem czy prowincją, którą zamieszkiwała. Symbole narodowe, hymny, flagi, mity i tradycje stały się w zbiorowej mentalności obywateli czymś istotnym. Zmagania w rewolucjach amerykańskiej i francuskiej umocniły jeszcze ten rodzaj rozumowania poprzez częste odwoływanie się do miłości ojczyzny. Urodzony w Prusach Johann Herder stał się prorokiem tego nowego podejścia i ukuł termin „nacjonalizm” oznaczający wrodzoną dumę z własnych korzeni, języka i kultury. Jej następstwem stały się liczne wojny narodowe oraz pojawienie się nowego rodzaju szowinizmu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_NATIVE_CONQUEST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pierwsza fala europejskiej kolonizacji rozpoczęła się na początku XV wieku, kiedy to Portugalczycy założyli w drodze na Daleki Wschód punkty handlowe wzdłuż wybrzeży Afryki. Gdy jednak Hiszpanie odkryli obie Ameryki, ich śladami zaś podążyli Anglicy, Francuzi, Holendrzy, Szwedzi oraz wspomniani już Portugalczycy (i nie tylko!), osiedlanie „niezamieszkanych” terenów przybrało zupełnie inną formę. A to ze względu na to, że nie były one oczywiście wcale puste – od tysiącleci żyli na nich tubylcy. Gdy nowo przybyli Europejczycy ścierali się z miejscowymi, kończyło się to źle dla tych ostatnich – agresorzy dysponowali bronią palną, działami, końmi... i chorobami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_NATURAL_PHILOSOPHY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Za czasów Arystotelesa filozofia przyrody stanowiła dziedzinę wiedzy zajmującą się światem fizycznym i była pierwszą usystematyzowaną nauką. Każda inna dziedzina roszcząca sobie prawo do tego miana – biologia, fizyka, chemia, astronomia, matematyka i inne – ma swoje korzenie właśnie w filozofii naturalnej, zaś większość poprzedników Arystotelesa, jak Parmenides, Heraklit czy Demokryt, swoje teorie opierała na porządku natury. Arystotelejska koncepcja zasad rządzących światem rzeczywistym opisana w „Corpus Aristotelicum” (a przynajmniej fragmentach, które przetrwały) uznawana była w średniowieczu za obowiązującą. Choć badania empiryczne i zajmowanie się każdym aspektem rzeczywistości zakończyło się wraz z podziałem nauki na poszczególne dyscypliny, każda z nich pochodzi właśnie od filozofii przyrody. Historia zatacza koło – dziś granice między poszczególnymi dziedzinami wiedzy znów zaczynają się zacierać.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_NAVAL_INFRASTRUCTURE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeśli cywilizacja chciała stworzyć flotę wojenną i handlową, potrzebowała wielu rzeczy – doków, slipów, nabrzeży, magazynów, falochronów, latarni morskich, nie wspominając już o dokerach, szkutnikach, pilotach portowych i innych – by wodować statki i utrzymywać je na powierzchni wody. Bez całej tej morskiej infrastruktury floty szybko przestałyby istnieć. W średniowieczu niektóre królestwa po raz pierwszy wprowadziły uważne planowanie i finansowanie obiektów portowych. Zagrożenie turecką inwazją zmusiło na przykład Republikę Wenecką do zbudowania ogromnych stoczni (w tym sławnego Arsenału), zaś Kalifat Egipski i Imperium Bizantyjskie potrzebowały infrastruktury morskiej, by przez dwa stulecia móc mordować się nawzajem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_NAVIGATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pierwsi nawigatorzy wyznaczali kurs na podstawie gwiazd. Choć trudno było nazwać to nauką, już w średniowieczu nawigację uznano za jedną z siedmiu sztuk mechanicznych. Wynikało to między innymi z zaistnienia kilku wynalazków, które pomagały ludziom morza zachować właściwy kurs (choć zazwyczaj trzymali się na tyle blisko lądu, by go widzieć). Ponieważ ocenianie prędkości i kursu na podstawie ruchu glonów było dość nieprecyzyjne, Chińczycy czasów dynastii Han opracowali około 206 roku p.n.e. kompas. Kolejne wielkie odkrycie miało miejsce w średniowieczu – arabscy marynarze ulepszyli stosowany w astronawigacji kamal i stworzyli astrolabium. Gdy żeglarze zaczęli szczegółowo zapisywać wydarzenia z podróży, rozpoczęto też kreślenie pierwszych map morskich – portolanów – ułatwiających odnalezienie portu macierzystego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_NEW_DEAL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wielki kryzys spustoszył światową gospodarkę. W niektórych krajach doprowadził do przejęcia władzy przez totalitarystów (jak np. w przypadku Włoch Mussoliniego), w innych zaś do przemian politycznych (Wielka Brytania) czy powstania partii komunistycznych (Francja). W Stanach Zjednoczonych kryzys poskutkował polityką nowego ładu – serii wewnętrznych reform wprowadzonych przez ówczesnego prezydenta Franklina Roosevelta. Ustanowione wówczas prawa, inicjatywy wykonawcze i dekrety prezydenckie miały na celu roztoczenie opieki nad bezrobotnymi i ubogimi, odbudowę amerykańskiego przemysłu i reformę gospodarki. Choć część z tych programów nie jest już w mocy, kilka powstałych wówczas skrótów funkcjonuje do dziś: FDIC, FCIC, FHA, TVA, SEC oraz najbardziej rozbudowany z ówczesnych systemów – social security.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_NOBEL_PRIZE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Alfred Nobel, nie chcąc, by historia zapamiętała go jako „handlarza śmiercią” (nawet usprawiedliwioną), jak nazwała go pewna francuska gazeta, przeznaczył w testamencie 94% swojego wielkiego majątku na ustanowienie pięciu nagród przyznawanych dorocznie w pięciu dziedzinach – fizyce, chemii, medycynie, literatury i pokoju. Miały one być wręczane „tym, którzy w roku poprzedzającym przynieśli ludzkości największe korzyści”. W piątą rocznicę śmierci Nobla, 10 grudnia 1901 roku, wręczono pierwsze z nich. Od tego czasu nagroda ta stała się największym zaszczytem, jakiego może dostąpić naukowiec – niesie ze sobą uznanie, rozwój akademicki i nowe możliwości badawcze. Do dziś nagrody Nobla otrzymało około 870 osób i 23 organizacje, a liczba ta rośnie z każdym rokiem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_NUCLEAR_ESPIONAGE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Broń nuklearna zmieniła globalną równowagę sił na korzyść państw, które ją posiadają. Co za tym idzie, pojawiło się szpiegostwo jądrowe – nieautoryzowany handel tajnymi informacjami związanymi z bronią nuklearną, takimi jak metody jej projektowania czy też produkcji. Szpiegostwo tego typu istniało już w czasie, gdy Amerykanie tworzyli pierwszą broń atomową. Ujęto wtedy Klausa Fuchsa, fizyka teoretycznego pracującego w Los Alamos przy Projekcie Manhattan, który to przekazywał tajemnice dotyczące broni Związkowi Radzieckiemu. Wraz z ulepszaniem systemów jej przenoszenia udoskonalano też metody zabezpieczania jej sekretów, lecz mimo to handel takiego rodzaju tajemnicami nie ustał, a mniejsze państwa próbują dzięki niemu skrycie wzmocnić swoją pozycję na arenie międzynarodowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_ONLINE_COMMUNITIES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Podczas gdy kiedyś społeczność definiowana była na podstawie lokalizacji, dziś charakteryzują ją wspólne zainteresowania, problemy i filmy z kotami. Wraz z narodzinami Internetu i urządzeń przenośnych powstało wiele społeczności wirtualnych. Pokoje czatów, fora, listy e-mailowe i portale społecznościowe sprawiają, że wielu z nas ma teraz tysiące „niewidzialnych przyjaciół”... poza tymi lub zamiast tych, którzy mieszkają obok. Trend przynależności do społeczności sieciowej nie ustaje – w roku 2013 istniało 20 dużych instytucji tego typu, z których każda miała ponad 100 milionów członków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_PATRIOTIC_WAR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Każda wojna toczona przez lud jest w pewnym sensie ojczyźniana (w końcu patriotyzm jest poza religią najskuteczniejszym motywem pozwalającym przekonać ludzi do zabijania się nawzajem). W XX wieku termin „wojna ojczyźniana” zaczął oznaczać konflikty, w których wedle doktryny komunistycznej proletariat stawał do wspólnej walki z zagrożeniem zewnętrznym. W szerszym ujęciu jest to wojna w obronie ojczyzny. Po raz pierwszy nazwano tak ogólnonarodowy opór rosyjskich chłopów podczas inwazji Napoleona w 1812 r., ale tym terminem częściej określa się kosztowną obronę Rosji przed Niemcami podczas II wojny światowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_POLICE_STATE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Tradycyjne państwo policyjne, na które to miano zasłużył cały szereg krajów w XVIII i XIX wieku, stanowiło skutek przeprowadzenia serii autokratycznych reform, wprowadzenia idei paternalistycznej dobroci i przymusu. Ten ostatni niekoniecznie oznaczał represje, skupiał się bowiem na bezpieczeństwie narodowym i postępie. Współczesne państwa polityczne powstały jednak w XX wieku i na ich gruncie wyrastały reżimy autorytarne dające szerokie uprawnienia swoim siłom porządkowym. Mieszkańcy tych krajów mają ograniczoną swobodę podróżowania, wyrażania poglądów politycznych lub społecznych, a także podlegają inwigilacji (która stanowi główne zadanie „tajnej policji”).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_PRESS_GANGS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Przymusowy pobór stosowano w celu „rekrutowania” członków marynarki wojennej siłą (z wcześniejszym uprzedzeniem lub też – o wiele częściej – bez niego). Szyki łapaczy wykorzystywane były przez marynarki wielu krajów (uzbrojone grupy, które krążyły po ulicach i prowadziły „rekrutację”), najbardziej znane łapanki organizowała jednak marynarka brytyjska, począwszy od wojny w 1664 roku aż do czasu wojen napoleońskich. Choć przymusowy pobór popadł w niełaskę po 1814 roku (wcieleni siłą rekruci niekoniecznie stawali się dobrymi żeglarzami), to został w Wielkiej Brytanii zakazany dopiero w 1835 roku. Mimo ponurych plotek, jakie krążyły o łapankach, rzadko zdarzały się one z dala od portów i nieczęsto chwytano w nich kogokolwiek innego niż marynarzy, dokerów i rybaków – osoby nienawykłe do żeglugi zazwyczaj zbyt szybko traciły życie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_PROFESSIONAL_ARMY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
We wczesnym średniowieczu chłopstwo i wasale stanowili trzon armii. Słabe wyszkolenie i sprzęt sprawiały, że jedynym ich atutem w walce była liczebność. Pomysł tworzenia utrzymywanej przez państwo zawodowej armii zanikł – jak wiele innych rzeczy – wraz z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego (choć istniała ona nadal w Chinach). W miarę jednak, jak w ruinach imperium formowały się nowe kraje, królowie zaczęli uzupełniać grupy dowodzone przez feudałów oddziałami pobierających żołd profesjonalistów. Żołnierze ci stacjonowali zazwyczaj w koszarach i oddzielano ich od ludności cywilnej w celu uniknięcia zatargów. Władca zapewniał im żywność, broń, ubiór i szkolenie. Byli (niemal) zawsze skuteczniejsi w walce od amatorów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_PROPAGANDA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Psychologowie społeczni zajmowali się badaniami nad propagandą i okazuje się, że choć nie jest ona w stanie zmienić przekonań ani ideałów, jest w stanie je wzmocnić lub rodzić zwątpienie w inne. Współdzieli ona część technik z dwoma innymi fenomenami mass mediów – reklamą i PR-em – i nie da się ukryć, że momentami ciężko je od siebie odróżnić. Choć wykorzystanie propagandy ma miejsce od czasu wynalezienia druku, największą rolę zaczęła ona odgrywać po wynalezieniu filmu i radia, które szeroko wykorzystywano podczas obu wojen światowych oraz będącej ich następstwem zimnej wojny. Propaganda stała się tak powszechna, że ONZ dodała w 1966 roku do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych artykuł 20, na mocy którego zabronione jest prowadzenie propagandy na rzecz wojny lub nawołującej do użycia przemocy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_PUBLIC_TRANSPORT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Transport publiczny – w Azji przybierający formę prywatnych przedsięwzięć prowadzonych dla zysku, w obu Amerykach zazwyczaj obsługiwany przez rząd, w Europie zaś będący mieszanką obu tych systemów – zapewnia społeczeństwu niedrogie przewozy pasażerskie autobusami, metrem, tramwajami, pociągami, promami itp. Pierwszym takim zorganizowanym systemem wydaje się sieć omnibusowa, która działała w Paryżu przez krótki czas od 1662 roku. Ponownie wprowadzono ten środek transportu w Nantes w 1826 roku i w Londynie 3 lata później. Wkrótce potem, gdy stolica Wielkiej Brytanii stała się zatłoczona i brudna, jej mieszkańcy zaczęli osiedlać się na przedmieściach. Przemiany te wspomogło stworzenie w latach 60. XIX wieku Metropolitan Railway, pierwszej linii metra na świecie, która umożliwiała tanią podróż do serca miasta. Wkrótce każde miasto przemysłowe dążyło do stworzenia systemu transportu publicznego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_PUBLIC_WORKS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Do budowli użytku publicznego zaliczają się obiekty publiczne (szkoły, szpitale, muzea i tak dalej), elementy transportu publicznego (wszystko od dróg po lotniska), przestrzeń publiczna (parki i place), a także obiekty świadczące usługi publiczne (kanalizacja, tamy, sieci energetyczne) oraz wszystko inne, co rząd może chcieć finansować i budować dla „wyższego” dobra. W starożytnym Rzymie urząd znany jako opera publica nadzorował realizację projektów mających na celu dobro społeczności, na przykład budowę wszystkich pięknych i sławnych akweduktów. Amerykańscy politycy stali na czele inicjatywy wskrzeszania tej idei: W 1791 roku w Pensylwanii powstał pierwszy rozległy system publicznie finansowanych dróg, zaś w 1801 roku w Filadelfii powstał pierwszy publiczny system doprowadzania wody.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_RAID_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Plądrowanie, grabienie i demoralizowanie wroga – nic tak nie cieszy jak najazdy. Ponieważ barbarzyńcy nie mogli zazwyczaj liczyć na zwycięstwo w otwartej bitwie z Grekami, Persami, Rzymianami, Chińczykami i innymi cywilizowanymi ludami, ich ataki przybierały zazwyczaj formę długich wypraw łupieskich. Z czasem te i inne imperia zaczęły rewanżować się im podobnymi najazdami, często wysyłając wojska pomocnicze, by siały spustoszenie – przepędzały bydło, paliły obozowiska i robiły jeszcze gorsze rzeczy. Strategia ta była tak skuteczna, że niektóre „wojny” stanowiły po prostu serię krwawych napadów. Praktyka ta na stałe weszła do wojennego repertuaru i stosowana jest również dziś.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_RAJ_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy brytyjska Kompania Wschodnioindyjska kompletnie spaprała sprawę i do stłumienia powstania sipajów trzeba było zaangażować armię królewską, rządy nad subkontynentem przekazano koronie w osobie królowej Wiktorii, którą w czerwcu 1858 roku ogłoszono cesarzową Indii. Kraj uległ podziałowi na dwie strefy: jedna znajdowała się pod bezpośrednią kontrolą brytyjską, drugą zaś rządzili książęta indyjscy (oczywiście pod brytyjskim nadzorem) – W 1947 roku, gdy Brytyjczycy oddali władzę w Indiach, istniało tam około 565 księstw. Większość z nich, choć formalnie niepodległa, była całkowicie kontrolowana przez Brytyjczyków w zakresie obrony, spraw zewnętrznych, komunikacji, transportu i handlu (większość eksportowanego towaru wysyłano zresztą do Anglii w celu pokrycia wszelkich kosztów).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_RATIONALISM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Racjonalizm jest poglądem, który w wyjaśnianiu zagadek świata odwołuje się do rozumu (w odróżnieniu od, dajmy na to, wiary czy grzybków halucynogennych). Zgodnie z tą filozofią rozum góruje nad wszystkimi innymi sposobami poznawania świata, włączywszy w to wszelkie dane dostarczane przez pięć zmysłów. Jej początki ukształtował słynny Sokrates, odrodziła się jednak na dobre podczas rewolucji naukowej XVI i XVII wieku po latach zwalczania przez chrześcijaństwo. Naukowcy-filozofowie, jak np. uważany za ojca współczesnej filozofii René Descartes, Spinoza, Leibniz czy Kant, odmienili na dobre sposób, w jaki ludzie postrzegają świat, i uczynili racjonalizm nowym rodzajem wiary.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_RELIGIOUS_ORDERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć buddyści i muzułmanie posiadają coś w rodzaju zakonów religijnych (klasztory zen, Shaolin, a w świecie islamu rozmaite tariki sufickie), najsławniejsze z nich to zakony katolickie. W Kościele instytucja taka musi zostać konsekrowana przez papieża, nie można ot tak założyć sobie własnej. Najstarszy z tych, które są dziś rozpoznawalne, to powstały w 1244 roku Zakon Świętego Augustyna złożony z kilku wcześniej istniejących zakonów żebraczych. Przed renesansem powstał ich cały szereg: benedyktyni, karmelici, dominikanie, franciszkanie, jezuici i tak dalej. Wiele z nich zajmowało się raczej eliminacją niewiernych niż zbawieniem dusz – tego typu zakony powstawały podczas krucjat. Należą do nich templariusze czy szpitalnicy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_RESOURCE_MANAGEMENT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Skuteczne i wydajne pożytkowanie dóbr organizacji, gdy jest na nie zapotrzebowanie” – zarządzanie zasobami. W miarę rozwoju korporacji i ich ewolucji w wielonarodowe konglomeraty niezbędne stało się, by te, które chcą przetrwać, nigdy nie przeznaczały na projekty zbyt wielu zasobów. Najlepszą chyba metodą na przeciwdziałanie temu zjawisku jest poziomowanie zasobów – finansowych, towarowych, ludzkich, produkcyjnych, a nawet informacyjnych – tak, by uniknąć zarówno ich nadmiaru, jak i nagłych niedoborów. Ważne jest, by inwestować w zasoby jako w „zmagazynowane możliwości”, a następnie wykorzystywać je w praktyczny sposób. Rozwój zasad zarządzania zasobami pozwolił korporacji na prowadzenie od lat 50. XX wieku ogromnych pod względem rozmiaru i czasu trwania, a mimo to dochodowych projektów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_RETAINERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W panującym pod koniec średniowiecza feudalizmie społeczeństwo zorganizowane na zasadzie relacji sługa-pan stanowiło najlepszy środek do zdobywania zaszczytów w formie urzędów, nadań ziemskich, darów i wyróżnień od osób znajdujących się wyżej w hierarchii. W zamian niższa szlachta pomagała swym panom toczyć wojny i tłumić powstania. Musiała ona nie tylko walczyć osobiście w imieniu króla, lecz także wystawić do boju umówioną wcześniej liczbę podwładnych i rycerzy. Ci osobiści słudzy znani byli jako świta swego władcy. Coś w rodzaju fanów współczesnych celebrytów, tylko bardziej niezawodni.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_REVELATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Z punktu widzenia religii objawienie to ujawnienie jakiejś prawdy lub wiedzy poprzez bezpośredni kontakt z bóstwem lub inną istotą nadnaturalną nawiązywany na różne sposoby – przez płonące krzewy, kamienne tablice, mówiące posągi, narkotyczne sny itd. Właściwie każdy prorok, od Mojżesza po Josepha Smitha, twierdził, że została mu osobiście objawiona wola boża. Niezależnie od tego, czy boskie objawienia są wymysłem, czy też prawdą, nie da się zaprzeczyć wpływowi, jaki przez tysiąclecia wywierały na kształt cywilizacji. Niedawne badania przeprowadzone przez Stanleya Korena dążyły do zrozumienia ich fenomenu poprzez zastosowanie „bożego hełmu”, urządzenia służącego do stymulacji płatów skroniowych... Być może niedługo wszyscy będą mieli objawienia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_SACK_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Większość żołnierzy nie była (i nie jest) dobrze opłacana, grabież była więc głównym źródłem dochodu tych, którzy mieli dość szczęścia, by przetrwać bitwy, choroby i wojskowe kary. W odróżnieniu od plądrowania prowincji, szansa na złupienie dużego osiedla pozwalała na dużo więcej niż tylko zapewnienie sobie przeżycia. W średniowieczu zachęta ze strony władcy do ograbienia miasta czy dzielnicy była najpowszechniejszym sposobem na pozyskanie lojalności i chęci podwładnych do walki. Nawet szlachta brała w tym udział, często zdobywając dla siebie najcenniejsze bibeloty i biorąc w niewolę dla okupu najbogatszych ludzi. Im większe i bardziej dostatnie miasto, tym więcej można w nim zdobyć, dlatego też niektóre miejsca grabiono dość często – przykładem może być Rzym (410, 455, 546, 1084 i 1527 rok).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_SATELLITE_BROADCASTS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pierwszym satelitą komunikacyjnym był wystrzelony w 1958 roku Project SCORE, który przykuł uwagę świata, nadając powitanie od prezydenta Eisenhowera. Projekt Echo z 1960 roku (powtórzony w 1964) zakładał umieszczenie na niskiej orbicie satelity będącego aluminiowym balonem, od którego odbijane byłyby radiowe fale komunikacyjne. W międzyczasie korporacja komunikacyjna AT&T wystrzeliła dwa międzynarodowe (amerykańsko-brytyjsko-francuskie) satelity Telstar zdolne do przekazywania wiadomości przez Pacyfik. Wszystkie te projekty położyły podwaliny pod obecne sieci satelitarne zdolne do przesyłania wizji i fonii oraz sygnałów komputerowych w dowolne miejsce na świecie, dzięki czemu możemy być nimi rozpraszani przez całą dobę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_SCRIPTURE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Najstarszy znaleziony dotąd tekst religijny pochodzi ze starożytnego Sumeru i powstał około 2600 roku p.n.e. Stanowi on pierwszy przykład świętego pisma, dzieła uważanego za centralny element tradycji religijnej. Najstarszym wciąż religijnie istotnym tego typu tekstem jest najprawdopodobniej hinduistyczna Rygweda – powstała między 1700 a 1100 rokiem p.n.e. Informacja, że dany tekst jest ujawnionym słowem Boga (kimkolwiek on jest), stanowi niezłą promocję wśród nawróconych, nie zaskakuje więc, że pięć największych istniejących religii posiada takie pismo: buddyzm (Tipitaka), hinduizm (Wedy i upaniszady), islam (Koran), judaizm (Tanach) i chrześcijaństwo (Biblia).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_SERFDOM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć formy przywiązania do ziemi obecne były w cywilizacji od dawna (jak choćby rzymski system kolonatu), średniowieczna pańszczyzna zaistniała tak naprawdę wraz z upadkiem Imperium Karolińskiego w X wieku naszej ery. Miejscowi władcy potrzebowali wówczas pracowników w swoich włościach, chłopstwo zaś szukało ochrony przed właściwie każdym... Praktyka pańszczyzny pojawiła się więc spontanicznie w wielu miejscach w Europie. W wieku XII i XIII była już obwarowana licznymi prawami, gdyż chłopi nie byli niewolnikami i mieli swoje prawa (jak niewielkie by one nie były). Wraz z powstaniem potężnych królestw i centralnego rządu system pańszczyźniany stracił na przydatności i już w roku 1400 poza Rosją spotykany był rzadko.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_SIMULTANEUM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W obliczu reformacji protestanckiej i pojawienia się w Niemczech najrozmaitszych denominacji chrześcijaństwa stworzono „simultaneum mixtum” (zwany też Simultankirche), kościół, w którym swoje obrzędy odprawiały dwie lub więcej różnych grup (luteranie, kongregacjonaliści, kalwiniści i tak dalej). Wyznawcy każdego z odłamów spotykali się w innych godzinach, obrządek zaś prowadzili różni kapłani, tolerując przy tym korzystające z kościoła inne wyznania. Rzymski katolicyzm, uważający się za „prawdziwy kościół” (oraz ze względu na rozlew krwi w wojnach religijnych) nie stosował raczej tej praktyki, choć w Goldenstedt przez 200 lat, do roku 1850, istniała świątynia współdzielona przez katolików i ewangelików.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_SKYSCRAPERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Aż do czasu rewolucji przemysłowej każdy budynek mający więcej niż sześć pięter był niezwykle rzadki i często uchodził za „cud”. Znany jako „dziadek drapaczy chmur” zakład przetwórstwa lnu w Shrewsbury z 1797 roku wykorzystywał odlane z żelaza kolumny i belki do podtrzymania pięciopiętrowej konstrukcji z cegieł. Sześćdziesiąt lat później Elisha Otis wynalazł „bezpieczną” windę i architekci rozwinęli skrzydła. W 1885 roku oddano do użytku dziesięciopiętrowy Home Insurance Building w Chicago. Posiadał on stalowy szkielet, zabezpieczenia przeciwpożarowe, windy, elektrykę... wszystko, co we współczesnych drapaczach chmur uważa się za niezbędne. Choć tak naprawdę żaden z nich nie drapie chmur, niektóre są niezwykle wysokie – Burj Khalifa w Dubaju ma na przykład 829,8 m.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_SPORTS_MEDIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Sporty profesjonalne i uczelniane stały się obecnie remedium na cywilizacyjną nudę (zwłaszcza że większość z nas nie chce martwić się zanadto głodem, chorobami i wojną). Aby zaspokoić tę potrzebę emocji, wysoką pozycję w prasie zajęło dziennikarstwo sportowe. Według Tracy Everbach „krzykliwe teksty sportowe przyciągnęły w epoce brukowców czytelników” milionami. W latach 20. XX wieku pojawiła się w gazetach codziennych strona z informacjami sportowymi i stała się jedną z najczęściej czytanych jako pierwsze, nie licząc nekrologów. Associated Press wkrótce dodało do swoich wydawnictw dział sportowy. W latach 30. informacje sportowe zdominowały radio, a następnie zadomowiły się w telewizji – sieci płacą coraz większe sumy za możliwość nadawania imprez na żywo. Internet również pełen jest wieści ze świata sportu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_STRATEGIC_AIR_FORCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pragnąc chronić siebie i swoich sojuszników przed „czerwoną zarazą” Stany Zjednoczone połączyły w marcu 1946 roku szereg swoich formacji lotniczych, tworząc strategiczne dowództwo – Strategic Air Command z siedzibą w bazie lotniczej Offutt (nieopodal Omahy, tak daleko od radzieckich bombowców, jak to możliwe). SAC odpowiedzialne było za rozmieszczone na lądzie bombowce strategiczne, których zadaniem byłoby zesłać na ziemię nuklearne zniszczenie podczas wyczekiwanego armagedonu. W SAC pracowało z początku 37 tysięcy ludzi, lecz instytucja stale się rozrastała, podobnie jak jej radziecki odpowiednik, który w 1980 roku stanowił największą siłę lotniczą na świecie. Podobnie też jak w przypadku Związku Radzieckiego, SAC przejęło dowodzenie nad arsenałem balistycznych pocisków międzykontynentalnych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_STRATEGOS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W świecie helleńskim słowo „strategos” oznaczało dosłownie przywódcę armii, choć z czasem zaczęto używać go w znaczeniu „wielki generał”. Gdy Grecję zdobyli Macedończycy, tytułu tego używał Filip II i jego syn, Aleksander, do określania dowódców wysyłanych na samodzielne misje w charakterze quasireprezentantów króla. Później, za diadochów, słowem tym nazywano stanowisko zarządcze łączące w sobie obowiązki cywilne i wojskowe. W greckojęzycznym Bizancjum strategos był najwyższym dowódcą wojskowym w wystawionej do boju armii, zazwyczaj od dzieciństwa przygotowywanym do tej na poły dziedzicznej funkcji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_SURVEY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nawet przedhistoryczne plemiona miały swoich zwiadowców, doświadczonych traperów, którzy wyruszali w poszukiwaniu lepszych jaskiń, miejsc na polowania i źródeł wody. Gdy ludność zaczęła się osiedlać i gromadzić w wioskach i miastach, szybkonodzy ludzie o sokolim wzroku, gotowi przemierzać wzgórza i bezdrożne lasy, nadal byli niezwykle istotni, bowiem cywilizacja, która nie wie, co dzieje się wokół niej, jest ślepa zarówno na nowe możliwości, jak i zagrożenia. Gdy więc badali okolice i przybywali do domu z opowieściami o niespotykanych cudach, nie tylko powiększali możliwości swego ludu, ale karmili też jego wyobraźnię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_SYMPHONIES_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć pierwsze symfonie – trzy- lub czteroczęściowe utwory na orkiestrę – pojawiły się już na początku XVII wieku, dopiero w kolejnym stuleciu przyjęły formę, w jakiej znamy je dzisiaj. Arystokracja, a następnie rozwijająca się wpływowa klasa średnia, bardzo polubiła te długie dzieła muzyczne, których wysłuchać można było w centrach kulturalnych takich jak Wiedeń, Mediolan czy Paryż – wykonywały je stuosobowe orkiestry, w skład których wchodziły smyczki, instrumenty dęte blaszane i drewniane, a także perkusyjne. Sponsorzy wydawali na pomoc dla aspirujących kompozytorów całe fortuny, przez co symfonie zaczęły odgrywać znaczącą rolę w europejskim życiu publicznym. Na początku XIX wieku Beethoven wraz z innymi kompozytorami wyniósł symfonię na nowy poziom – z popularnego, lecz pospolitego gatunku muzycznego przekształciła się ona w prawdziwe dzieło sztuki, którym pozostaje do dziś.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_THIRD_ALTERNATIVE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Trzecia droga (albo trzecia pozycja) to nacjonalistyczna myśl polityczna podkreślająca sprzeciw wobec kapitalizmu i komunizmu, ale łącząca radykalne idee ich obu. Zwolennicy tej filozofii wierzą w państwową własność produkcji i dystrybucji towarów oraz usług dla „produktywnych członków społeczeństwa”, pokojową segregację grup etnicznych i rasowych na terenie kraju, a od niedawna także w radykalne idee ekologiczne. Klasycznymi przedstawicielami tej filozofii są Sukarno, Nehru i Nasser.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_TOTAL_WAR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Starożytne konflikty miały najczęściej cechy wojny totalnej. Dopiero później wykształciła się moralność i jej zasady. Wojnę totalną definiuje się jako mobilizację całej potęgi cywilizacji i skierowanie jej przeciw całej cywilizacji wroga – celem jest w niej nie tylko wojsko, ale też cywile, infrastruktura, zasoby przemysłowe i rolnicze, a także wola walki. Przez stulecia armie i floty zawodowe prowadziły wojnę „ograniczoną”, tocząc barwne konflikty (chodziło nie tylko o kolorowe mundury) pełne rycerskości i honoru (przynajmniej rzekomo). Jednak wraz z nadejściem uprzemysłowienia, wybuchem wojny secesyjnej, a następnie I wojny światowej wykorzystanie wszelkich środków do zniszczenia wroga ponownie stało się preferowaną strategią. II wojna światowa była jak dotąd najczystszą w swej formie wojną totalną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_TOWN_CHARTERS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Zgodnie z tradycją nadanie praw miejskich dawało miejscowości i jej mieszkańcom szereg przywilejów w systemie feudalnym. Zyskiwali oni status mieszczan (w odróżnieniu od chłopów) i byli wolni w tym sensie, że znajdowali się pod ochroną króla, nie zaś miejscowego feudała, i to wyłącznie jemu winni byli wierność. Prawa miejskie pozwalały też mieszczanom na stworzenie czegoś w rodzaju samorządu – bogaci kupcy mieli prawo wybierać burmistrza i organizować na własną rękę targi, oczywiście dopóki zgadzał się na to król. Już w X wieku niemieckie miasta otrzymywały prawa miejskie i tworzyły własną straż, sądy oraz nakładały podatki – model ten stosowano również później.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_TRADE_CONFEDERATION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy po upadku Imperium Rzymskiego odrodził się międzynarodowy handel, niektórzy kupcy uznali, że lepiej jest uwspólniać zasoby i tworzyć własną infrastrukturę ekonomiczną niż działać samodzielnie lub ufać rządom państwowym (w różnych ich chwiejnych formach). Mówiąc krótko, kupcy danego miasta lub regionu pragnęli tworzyć wspólne szlaki handlowe lub monopole na handel określonymi towarami, a często jedno i drugie. Wiele z tych tworów przekształciło się w bardziej sformalizowane federacje kupieckie, które gromadziły przedsiębiorców z wielu miast. Często jednak nie istniały one zbyt długo – śmierć jednego z członków urywała zazwyczaj tę nawiązywaną ad hoc i raczej luźną współpracę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_TRAVELING_MERCHANTS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Większość średniowiecznych wiosek, posiadłości i miast starało się utrzymać jak największy poziom samowystarczalności, podróżni kupcy specjalizowali się więc w sprzedaży towarów raczej egzotycznych i luksusowych. Zwłaszcza krucjaty pozwoliły szlachcie i jej wasalom (którzy przeżyli walki) zapoznać się z bardziej wykwintnymi dobrami – przyprawami, szlachetnym drewnem, kadzidłem, jedwabiem itd. Podczas gdy zdobywcy wyrobili sobie gust, włoscy kupcy po podbiciu Palestyny wyruszyli nowo otwartymi szlakami handlowymi w odległe zakątki Wschodu i wkrótce zaczęli sprowadzać stamtąd rozmaite dobra. Z portów włoskich i bizantyjskich towary te trafiały nawet do odległej Anglii i Skandynawii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_TRIANGULAR_TRADE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Trójkątne szlaki handlowe łączą trzy miejsca, z których każde dysponuje towarem pożądanym w pozostałych dwóch, co pozwala na odbywanie zyskownych cykli podróży. W miarę rozwoju imperiów kolonialnych kapitanowie pragnęli możliwie zwiększyć dochodowość swoich podróży przez Atlantyk, a jednym ze szlaków, jakie często wybierali, była brytyjska trasa kolonialna: solone ryby i drewno z Nowej Anglii do kolonii brytyjskich w Indiach Zachodnich, cukier i melasa z wysp do Brytanii i gotowe wyroby z Brytanii do Nowej Anglii. Najbardziej dochodowy i przerażający był jednak z pewnością transatlantycki handel niewolnikami kwitnący od XVI do XIX wieku. Prowadziły go liczne kraje, a jeńcy z Afryki Zachodniej trafiali na Karaiby i do kolonii amerykańskich, skąd zabierano zboża i surowce do Europy, w której do ładowni trafiały wysyłane do Afryki gotowe towary. I tak ciągle...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_URBAN_PLANNING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Archeolodzy twierdzą, że są dowody na istnienie planu zabudowy – a przynajmniej czegoś więcej niż przypadkowe stawianie domów – w szeregu starożytnych miejscowości w Mezopotamii, Egipcie i w Dolinie Indusu. Odkryli oni siatki utwardzonych dróg, zaś od VIII wieku p.n.e. większość greckich miast budowano na planie prostokąta. Mistrzami w planowaniu miast byli jednak Rzymianie – przewyższali w tym wiele innych cywilizacji. Rzymskie miasta budowane były z myślą o obronie wojskowej, wygodzie mieszkańców i łatwości przemieszczania się po ulicach (łączących się ze świetnymi Rzymskimi drogami). Wraz z upadkiem imperium wiele z tych doskonałych pomysłów popadło na pewien czas w zapomnienie, choć wielkie miasta Europy nadal mają centra zorganizowane w stylu rzymskim.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_VETERANCY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Określenie „weteran” pochodzi z łacińskiego „vetus” – „stary” (choć lepiej tak do nich nie mówić). Mimo że od zawsze zdarzali się szczęśliwcy, którzy przetrwali służbę wojskową, to Rzymianie rozwinęli praktykę nadawania im przywilejów i nagród. Każdy niebędący Rzymianinem żołnierz po honorowym zakończeniu służby otrzymywał obywatelstwo (co nie było błahą sprawą). Służba trwała zazwyczaj 25 lat, zaś po jej zakończeniu zarówno rzymscy, jak i obcy weterani otrzymywali emerytury (tzw. praemia – był to pomysł cesarza Augusta) oraz nadania ziemskie, zazwyczaj w pobliżu granic. Ponieważ Rzymscy weterani mogli zostać powołani ponownie, praktyka ta sprawiała, że w przypadku najazdu barbarzyńców posiłki szybko docierały na miejsce.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GOVERNMENTS_PAGE_POLICY_WARS_OF_RELIGION_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jedna rzecz, jeśli chodzi o żarliwych wyznawców religii, jest pewna: ich skłonność do zabijania (lub umierania) w imię swojej wiary. Od kiedy mezopotamskie miasta-państwa zaczęły się nawzajem atakować, religia stała się przyczyną licznych „świętych” wojen – izraelickiego podboju miast Kanaanu, ekspansji muzułmanów, będących jej następstwem krucjat. Nic jednak nie dorównało wojnom religijnym, jakie rozpoczęły się, gdy Luter ogłosił światu swoich 95 tez. Przez większość XVI i XVII wieku protestanci i katolicy tłukli się bez opamiętania, obracając w ruinę sporą część Europy Środkowej i doprowadzając do śmierci ogromnej liczby ludzi: ocenia się, że podczas wojny trzydziestoletniej zginęło 11,5 miliona osób, zaś podczas wojen religijnych we Francji kolejne 4 miliony.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_INTRO_CHAPTER_CONTENT_PARA_1
Text:
Wielcy ludzie to artyści, kupcy, inżynierowie, naukowcy, generałowie i admirałowie, którzy potrafią samodzielnie odmienić losy cywilizacji. W Civilization VI każdy wielki człowiek to indywidualność z własnym nazwiskiem i efektem bazującym na jego historycznych dokonaniach. Istnieje siedem rodzajów wielkich ludzi: wielcy artyści (lub pisarze albo muzycy), wielcy inżynierowie, wielcy kupcy, wielcy naukowcy, wielcy prorocy, wielcy admirałowie i wielcy generałowie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ABDUS_SALAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Abdus Salam, urodzony w styczniu 1926 roku w miejscowości Jhang, jest pierwszym Pakistańczykiem i muzułmaninem, który otrzymał nagrodę Nobla w dziedzinie naukowej, i to w fizyce teoretycznej. Jego ojciec był urzędnikiem w Wydziale Edukacji stanu Pendżab, Abdus nie cierpiał więc głodu. Jego rodzina miała też długą tradycję w zakresie nauczania religijnego, cieszyła się więc szacunkiem. Gdy w wieku 14 lat Abdus przyjechał na rowerze z Lahore po tym, jak otrzymał najlepsze w historii wyniki egzaminów wstępnych na Uniwersytet Pendżabski, cała wioska wyszła z domów, by mu pogratulować.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ABDUS_SALAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Oczywistym jest, że młodemu Abdusowi przyznano pełne stypendium naukowe. Choć interesowały go literatura angielska i Urdu oraz religioznawstwo porównawcze, postanowił studiować matematykę (zaskakujący wybór). W wieku 20 lat otrzymał tytuł magistra i przyznano mu stypendium w Cambridge. W 1950 uznano go za osobę o największym wkładzie w rozwój fizyki wśród nieposiadających tytułu doktorskiego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ABDUS_SALAM_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W 1951 roku powrócił do Pakistanu i objął stanowisko dyrektora Wydziału Matematyki Uniwersytetu Pendżabskiego. Pragnął założyć szkołę kształcącą naukowców, lecz wkrótce zrozumiał to, co inni młodzi geniusze – w jego mieście nie było po prostu takich możliwości, jakie dostępne są w innych regionach świata. W 1954 roku objął zatem stanowisko wykładowcy w Cambridge, często odwiedzał jednak ojczyznę jako doradca w zakresie polityki badawczej. W latach 1961–71 pełnił funkcję głównego doradcy naukowego prezydenta Pakistanu. Przez 40 lat pozostawał także płodnym naukowcem i autorem wielu prac na temat fizyki teoretycznej cząstek elementarnych. Jego karierę zwieńczyła nagroda Nobla w dziedzinie fizyki, którą przyznano m. in. jemu za prace nad jednolitą teorią oddziaływania słabego i elektromagnetycznego. Abdus pozostawał przez cały czas pobożnym muzułmaninem, dwukrotnie biorąc ślub oraz mając szóstkę dzieci. Zmarł w listopadzie 1996 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ABU_AL_QASIM_AL_ZAHRAWI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony około 936 roku Az-Zahrawi Abu Al-Kasim pochodził z miasta El-Zachra, kilka kilometrów na północny zachód od Cordoby na islamskim Półwyspie Iberyjskim (al-Andalus). Czas kalifatu Umajjadów stanowił złoty wiek nauki i stabilności, al-Andalus zaś było miejscem, w którym muzułmanie, żydzi i chrześcijanie żyli w pokoju, odkryć naukowych dokonywano bez strachu, zaś dobrobyt i tolerancja stanowiły raczej regułę niż wyjątek. Wspaniałe miejsce dla najwspanialszego chirurga w dziejach cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ABU_AL_QASIM_AL_ZAHRAWI_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Choć niewiele mamy informacji na temat jego młodości, wiadomo, że wyuczony został na lekarza – szybko stał się na tyle sławny, że kalif al-Hakim III uczynił go swoim nadwornym doktorem i godność tę piastował rzekomo przez 50 lat (zmarł w 1013 roku). W przeciwieństwie do dzisiejszych lekarzy, al-Zahrawi przyjmował wszystkich pacjentów, którzy się do niego zgłosili, niezależnie od ich sytuacji finansowej – zachcianka, na którą kalif pozwalał. Dzięki temu lekarz poznał wiele chorób i urazów, mógł prowadzić eksperymentalne terapie i zapisywać z drobiazgową szczegółowością swoje obserwacje. Pod koniec życia skompilował notatki w trzydziestotomową encyklopedię medycyny zatytułowaną Al-Tasrif li man ajaz an-il-talif („Pomoc dla tych, którzy nie potrafią czytać grubych książek”).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ABU_AL_QASIM_AL_ZAHRAWI_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Kopie Al-Tasrifu z mauretańskiej Hiszpanii trafiły do świata muzułmańskiego i chrześcijańskiego, nawet w zakątki, w których leczenie wciąż uważano za domenę wiedźm, a ludzie nie rozcinali innych ludzi (oczywiście poza wojnami). W kolejnym stuleciu encyklopedia doczekała się tłumaczenia na łacinę i wiele innych języków, a od XII wieku stanowiła główne dzieło medyczne w cywilizowanym świecie – drukowano ją i wykorzystywano jeszcze w latach 70. XVIII wieku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADA_LOVELACE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jedyne ślubne dziecko poety George'a Byrona (który w miesiąc po porodzie porzucił swoją żonę), Ada Lovelace, rozpoczęła swoją trwającą całe życie przyjaźń z Charlesem Babbage'em, profesorem matematyki z Cambridge, gdy miała zaledwie 17 lat. Ich relacje miały raczej czysto platoniczny charakter, ponieważ wkrótce rozpoczęli ożywioną korespondencję dotyczącą matematyki, logiki i innych naukowych tematów. W 1835 roku Ada poślubiła 10 lat od siebie starszego Williama Kinga, który wkrótce został earlem (hrabią) Lovelace, a później urodziła mu trójkę dzieci.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADA_LOVELACE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Jej jedyny znaczący wkład w cywilizację to skutek pracy w charakterze tłumaczki dla Babbage'a. W 1834 roku profesor opracował nowy projekt dla swojej „maszyny różnicowej”, mechanicznego kalkulatora funkcji wielomianowych. Parlament jednak nie zechciał przeznaczyć pieniędzy na jej rozwinięcie, „maszynę analityczną”, i Babbage zwrócił się do inwestorów zagranicznych. W 1842 roku Włoch Louis Menebrea opublikował francuskojęzyczny traktat o wynalazku naukowca, ten zaś zatrudnił Adę, by mu go przetłumaczyła. Pracowała nad tym przez dziewięć miesięcy, dołączając do tekstu mnóstwo szczegółowych notatek – dłuższych niż sam traktat. Wśród tego dokładnego opisu zawarła metodę na obliczanie za pomocą maszyny liczb Bernoulliego. Z tego względu niektórzy historycy nauki uważają ją za pierwszą programistkę komputerową.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADA_LOVELACE_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po publikacji pracy Lovelace pokłóciła się ona na jakiś czas z Babbage'em. Pogodzili się jednak niedługo przed jej spowodowaną rakiem śmiercią w wieku 36 lat. Pozostała jego „czarodziejką liczb”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADAM_SMITH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Adam Smith nie był ani bogaczem, ani nawet osobą ustabilizowaną finansowo, a mimo to potężnie wpłynął na światową gospodarkę. I to tylko dlatego, że napisał „biblię kapitalizmu”, pierwsze dzieło naukowe analizujące produkcję i dystrybucję bogactwa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADAM_SMITH_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Choć data jego urodzenia nie jest znana, wiadomo, że został ochrzczony w czerwcu 1723 roku w Kirkcaldy w Szkocji. Jego ojciec był sędzią i rewidentem celnym w tymże mieście (więc być może pieniądz znajdował się nie tyle w kieszeni Adama, co we krwi), zmarł jednak w dwa miesiące po narodzinach syna. Młody Smith uczęszczał do szkoły gminnej, w której uczył się łaciny, matematyki, historii, literatury i tym podobnych. W wieku 14 lat został studentem uniwersytetu w Glasgow, gdzie studiował „filozofię moralności”, a następnie, w roku 1740, kontynuował naukę na Uniwersytecie Oksfordzkim.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADAM_SMITH_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Sponsorowany przez Edynburskie Towarzystwo Filozoficzne, Smith rozpoczął serię publicznych wykładów o ekonomii i moralności, a także nieco bardziej prozaiczne zajęcia z retoryki i tym podobnych. W 1766 roku, gdy był już doktorem prawa, wrócił do Kirkcaldy i spędził kolejne 10 lat raczej na uboczu, pracując nad swoim opus magnum. Głośno zrobiło się o nim dopiero, gdy w 1776 roku je opublikował. Dzieło odniosło natychmiastowy sukces, a pierwsze wydanie „Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów” zostało wyprzedane w zaledwie pół roku. Konkluzja, do jakiej dochodził tam Smith, była taka, że ekonomia wolnorynkowa stanowi najbardziej produktywny i korzystny z systemów. Idea ta, oparta na interesie jednostki, cieszyła się dużym powodzeniem wśród przedsiębiorców na całym świecie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADAM_SMITH_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W przeciągu kolejnych kilku lat Smith zajmował rozmaite stanowiska, zostając ostatecznie w 1787 roku rektorem uniwersytetu w Glasgow. Zmarł zaledwie trzy lata później, w wieku 67 lat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADI_SHANKARA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Śiwaguru i jego żona byli biedni, nie mieli dzieci (w starożytnych Indiach te dwie rzeczy były właściwie jednoznaczne) i mieszkali w wiosce Kaladi w Kerali. Regularnie jednak modlili się w pobliskiej świątyni Wadakkunnathan w Thrissurze. Kiedyś do pary przyszedł we śnie Śiwa i dał im wybór – mogli dostać jednego syna, który będzie żył krótko, lecz zostanie najwspanialszym filozofem swojej epoki, lub wielu, z których każdy będzie wiódł przeciętne życie. Śiwaguru wybrał pierwszą możliwość i tak oto około 800 roku urodził się Śankara.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADI_SHANKARA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Istnieje 14 różnych biografii Adiego Śankary i niezwykle trudno jest oddzielić prawdę od fikcji, ich autorzy zgadzają się jednak w jednym – był prawdziwie świętym hinduistą. Już jako dziecko przejawiał skłonności do rozmyślań natury duchowej, potrafił recytować purany i opanował Wedy. Adi wierzył całym sercem w ich prawdziwość, a jednocześnie poddawał w wątpliwość potrzebę istnienia powiązanych z nimi pełnych przesady rytuałów i praktyk religijnych. Jako nastolatek poprosił więc matkę – ojciec wówczas już nie żył – o pozwolenie na odrzucenie świata i podróż na południe w poszukiwaniu guru. Tak oto poznał Gowindę Bhagawatpadę, który pomógł mu w opanowaniu rozmaitych form jogi, w tym hathy, raji i jnany. Adi przysiągł, że będzie szerzył nauki zawarte w Brahmasutrach na cały świat (a przynajmniej tak daleko, jak zdoła dotrzeć).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADI_SHANKARA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Śankara stał się wyznawcą filozofii „niedualizmu”. Wierzył, że każda osoba posiada boską egzystencję i że choć ciała są różne, dusza jest tylko jedna. W momencie, gdy ktoś stwierdza, że życie ma swój koniec, odrzuca on (lub ona) wyższy wymiar rozumienia. Koncepcja ta stała się kluczowa dla szkoły hinduizmu, którą Śankara założył – adwajtawedanty. Powołał on również zakon mnisi znany jako daśanami oraz zjednoczył odłamy teistyczne w system Śanmata.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ADI_SHANKARA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Warto wrócić do opowieści o narodzinach Adiego Śankary i zauważyć, że umarł on w wieku 32 lat w Kedarnath w Himalajach, miejscu stanowiącym cel pielgrzymek.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_AETHELFLAED_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ethelfleda urodziła się około 864 roku jako najstarsze dziecko Alfreda Wielkiego, króla Wesseksu. Podjęła rozpoczętą przez ojca walkę z najeżdżającymi Anglię Duńczykami i radziła sobie na tyle dobrze, by angielscy historycy nazwali ją „swoją największą kobietą generałem”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_AETHELFLAED_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wkrótce Ethelfleda zaręczyła się ze swym rodakiem, Aethelredem, ealdormanem Mercji. Niektórzy twierdzą, że gdy jechała na swój ślub, jej orszak został zaatakowany przez Duńczyków – którzy być może chcieli zapobiec zawarciu przymierza Wesseksu z Mercją – ona jednak poprowadziła swoją eskortę do starego okopu i stamtąd odparła atak. Po kilku latach Ethelfledzie i Aethelredowi urodziło się pierwsze i jedyne dziecko (Aelfwynn) – wygląda na to, że walka z wikingami, którzy opanowali już część Mercji, nie pozostawiła im zbyt wiele czasu na jakiekolwiek inne czynności. Do roku 884 Ethelfleda pomagała już mężowi w prowadzeniu kampanii, spędzając czas na nadzorowaniu odbudowy sypiących się rzymskich fortec i fortyfikowaniu miast odzyskiwanych przez anglosaskie wojska z rąk Duńczyków. Wedle legendy była ona również główną pomysłodawczynią stosowanej przez Sasów strategii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_AETHELFLAED_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Osobiście prowadziła też siły Mercji do boju – na przykład w 911 roku w Chester. To jedna z licznych bitew, w których nie brał udziału Aethelred – od około 902 roku nękała go choroba, a po 10 latach walki ze swym wątłym zdrowiem zmarł. Ethelfleda stała się wówczas jedyną władczynią Mercji, zyskując tytuł „pani Mercji”. Zwróciła się natychmiast do swego brata, Edwarda Starszego (który objął w 899 roku władzę po Alfredzie), z prośbą o wsparcie. Od tego czasu razem prowadzili kampanię dążącą do wyparcia Duńczyków i zjednoczenia angielskich królestw. Wessex zdobył Londyn i Oksford, Ethelfleda zaś poprowadziła kampanie w 916 i 917 roku, wyzwalając w 918 roku leżące na północy Derby i Leicester. Gdy jednak jechała do Yorku, by przyjąć od miasta hołd lenny, zmarła, najprawdopodobniej na jedną z chorób, które dziś uważamy za wręcz niegodne uwagi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_AHMAD_SHAH_MASSOUD_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ahmad Szah, „Lew Pandższiru”, urodził się w Bazaraku około 1953 roku w dobrze sytuowanej afgańskiej rodzinie. Jako kryptonim wojenny przyjął imię „Masud”. W latach 1979–1989 przewodził oddziałom partyzanckim walczącym z radzieckim okupantem. Po powstaniu Talibów w 1996 roku Masud, który z początku chciał z nimi współpracować, by zapewnić krajowi stabilność, odrzucił ich fundamentalistyczną interpretację Koranu i powrócił do zbrojnej opozycji, tworząc Zjednoczony Islamski Front dla Zbawienia Afganistanu. Działania te doprowadziły do jego zamordowania 9 września 2001 roku, dwa dni przed atakami na World Trade Center, najprawdopodobniej na zlecenie al-Kaidy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_AHMAD_SHAH_MASSOUD_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Inteligentny, oczytany (władał płynnie pięcioma językami) i pobożny Ahmad uczęszczał na studia inżynierskie na Uniwersytecie w Kabulu, gdy dołączył do ruchu Sazman-i Jawanan-i Musulman („Muzułmańska Młodość”). Był więc mocno rozgniewany, gdy Ludowo-Demokratyczna Partia Afganistanu przeprowadziła w kwietniu 1978 roku krwawy zamach stanu, w którym zabiła prezydenta, jego najbliższą rodzinę i ochroniarzy, po czym wprowadziła „reformy” natury marksistowsko-leninowskiej. Sądząc, że powstanie przeciw nowemu rządowi spotka się z szerokim poparciem, Ahmad rozpoczął je w lipcu 1979 roku w Pandższerze. Związek Radziecki wysłał w grudniu wojska mające wesprzeć LDPA.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_AHMAD_SHAH_MASSOUD_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Choć z początku mudżahedinów Masuda było jedynie 5000, jego partyzancka taktyka wspaniale sprawdzała się w trudnym terenie gór i dolin. Stale rosnące siły atakowały z zasadzki radzieckie konwoje z paliwem i zaopatrzeniem, wrogie patrole, obozy wojskowe i szpitale. Ataki na infrastrukturę wroga poskutkowały represjami i sześcioma krwawymi radzieckimi ofensywami w Pandższerze. Gdy Rosjanie w końcu wycofali się z całego tego bałaganu, Afganistan ogarnęła wojna domowa. Z początku Masud pragnął sprzymierzyć się z talibskimi ekstremistami, których wspierał Pakistan, z nadzieją, że pomoże to w ustabilizowaniu sytuacji i zaprowadzaniu pokoju, wkrótce jednak z ich przyczyny ponownie stał na czele kryjącego się w górach ruchu oporu. Był już wówczas na arenie międzynarodowej rzecznikiem w sprawie afgańskich aspiracji do wolności. Wtedy właśnie, w wieku 48 lat, Ahmad Masud stał się celem samobójczego ataku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALAN_TURING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Alan Mathison Turing uważany jest dziś za ojca zarówno informatyki teoretycznej, jak i sztucznej inteligencji. W swojej pracy z 1936 roku zatytułowanej „O liczbach obliczalnych”, w której udowodnił, że nie istnieje uniwersalna algorytmiczna metoda na odkrywanie twierdzeń matematycznych, przedstawił opracowanie tak zwanej uniwersalnej maszyny Turinga, która była w stanie obliczyć wynik każdego możliwego do rozwiązania równania. Jako pierwszy zmierzył się również z problemem sztucznej inteligencji, publikując w 1950 roku pracę „Maszyna licząca a inteligencja”, w której zaproponował między innymi projekt tzw. testu Turinga – miał on pozwolić na stworzenie standardu, który spełniać musiała sztuczna inteligencja, żeby ludzie mogli odróżnić siebie od maszyn.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALAN_TURING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Alan urodził się w lipcu 1912 roku w Londynie jako syn indyjskiego pracownika służby cywilnej, który wrócił na odpoczynek z misji w Indiach. Gdy miał 13 lat, został zapisany do niezależnej szkoły Sherborne School, gdzie wykazał się talentem matematycznym. W 1931 roku rozpoczął studia w Cambridge. Po obronie pracy doktorskiej w 1938 roku na Uniwersytecie w Princeton powrócił do Cambridge – tuż przed wybuchem II wojny światowej. Podczas konfliktu Turing pracował w Bletchley Park jako członek Rządowej Szkoły Kodów i Szyfrów – należał do zespołu opracowującego mechanizm elektromechaniczny służący do deszyfracji wiadomości zakodowanych niemiecką Enigmą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALAN_TURING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po wojnie zajmował szereg wysokich stanowisk na wydziałach matematyki i informatyki Uniwersytetu w Manchester. Ostatecznie popadł w kłopoty ze względu na swój styl życia – homoseksualizm był wówczas w Wielkiej Brytanii nielegalny. Gdy w styczniu 1952 roku wybuchł skandal, zamiast więzienia wybrał chemiczną kastrację zastrzykami. W 1954 roku został znaleziony przez służbę domową martwy. Sekcja zwłok wykazała zatrucie cyjankiem, sąd zaś uznał jego śmierć za samobójstwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALBERT_EINSTEIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Uważany za największego geniusza XX wieku i najbardziej wpływowego fizyka teoretycznego wszech czasów Albert Einstein dysponował dociekliwością umysłu, która pozwoliła mu opracować ogólną i szczególną teorię względności. Urodził się w 1879 roku w Ulm, zaś jego kariera akademicka trwała siedem dekad, które spędził w czterech krajach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALBERT_EINSTEIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Albert dorastał w świeckim żydowskim domu, zaś swoją edukację rozpoczął w 1885 roku w szkole powszechnej, z której przeniósł się do Gimnazjum Luitpolda w Monachium, a następnie po przeprowadzce rodziny do Włoch kontynuował naukę na Politechnice Federalnej w Zurychu. W 1901 roku zdobył dyplom uczelni, otrzymał szwajcarskie obywatelstwo i objął stanowisko asystenta technicznego w szwajcarskim urzędzie patentowym. Pracował tam nadal, gdy w 1905 roku uzyskał tytuł doktora.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALBERT_EINSTEIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
To właśnie w trakcie swojego nieudanego małżeństwa oraz kiepskiej pracy Einstein opracował i napisał swoje najważniejsze dzieła. W 1905 roku, który uchodzi za jego „cudowny czas”, opublikował cztery wspaniałe artykuły w „Annalen der Physik”, najbardziej wpływowym czasopiśmie fizycznym tamtych czasów: o efekcie fotoelektrycznym, o ruchach Browna, o relacji między materią a energią i o swojej własnej szczególnej teorii względności. W 1921 roku otrzymał Nagrodę Nobla z fizyki, choć nie za względność, lecz za odkrycie praw fotoelektryki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALBERT_EINSTEIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Einstein pozostał w instytucie w Berlinie do roku 1933, kiedy to zrezygnował z niemieckiego obywatelstwa „z przyczyn politycznych” i emigrował do Stanów Zjednoczonych. Podczas pobytu w Berlinie, a następnie w USA, próbował udoskonalić swoją ogólną teorię względności i opracować jednolitą teorię pola (bez powodzenia – do dziś stanowi ona Święty Graal fizyków). Mianowany profesorem fizyki w Princeton w 1945 roku przeszedł na emeryturę. Zmarł w tym samym miejscu w roku 1955 z powodu tętniaka aorty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALEXANDER_PUSHKIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony w lipcu 1799 roku w Moskwie Aleksander Siergiejewicz Puszkin już jako dziecko wykazywał talent poetycki. Rząd rosyjski tak dalece to szanował, że w 1818 roku zatrudnił go w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W dzień Puszkin przekładał papierki, nocą zaś pisał poezję. Tak dobrą, że w końcu (pośmiertnie) został rosyjskim poetą laureatem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALEXANDER_PUSHKIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Nie zatrzymał się jednak w tematyce na nieodwzajemnionej miłości i romantycznej tragedii – wiele z jego dzieł (zwłaszcza „Noël” i „Wolność”) dotyczyło ideałów liberalnych, wolności politycznej i innych kontrowersyjnych tematów. W rezultacie Puszkin został wyrzucony z pracy i wygnany w 1820 roku w dzicz Kaukazu i Krymu. Stamtąd wyruszył w drogę, odwiedzając Ukrainę i Mołdawię. Przymusowe wakacje pozwoliły mu na stworzenie największych dzieł: „Borysa Godunowa” i poematu dygresyjnego „Eugeniusz Oniegin”. W 1823 roku Puszkin trafił do Odessy, gdzie ponownie rozwścieczył miejscową władzę – został wygnany do wiejskiej posiadłości jego matki. Mimo że miał reputację szkodnika, jego przyjaciołom na carskim dworze udało się złożyć na ręce Mikołaja I petycję o jego ułaskawienie i umożliwienie mu powrotu do Moskwy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALEXANDER_PUSHKIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wolność jednak nie trwała długo. Choć Puszkin nie był powiązany z powstaniem dekabrystów w Sankt Petersburgu w 1825 roku, po jego zakończeniu władze znalazły wśród powstańczych dokumentów jego wiersze. Tak oto znalazł się na celowniku rządowych cenzorów, co uniemożliwiło mu podróże i publikację dzieł. Wciąż jednak pisał – ukończył dwie powieści i rozpoczął trzecią. W 1837 roku tonął już jednak w długach i docierały do niego pogłoski, że jego młoda żona ma kochanka – zareagował, wyzywając rzekomego miłośnika na pojedynek. Nie był to zbyt dobry pomysł, bo pistolet jest jednak mocniejszy od pióra. Postrzelony w brzuch Puszkin zmarł dwa dni później.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALFRED_NOBEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Alfred Nobel, z którego fortuny ufundowane zostały sławne Nagrody Nobla, był w chwili śmierci posiadaczem około 350 patentów (głównie na rzeczy, które wysadzały w powietrze inne rzeczy), założycielem wielu dochodowych firm (z których większość produkowała broń) i twórcą laboratoriów w ponad 20 krajach (zajmujących się głównie odkrywaniem kolejnych sposobów wysadzania rzeczy w powietrze). Alfred był po prostu kontynuatorem rodzinnej tradycji tworzenia wybuchów. Jego ojcem był Immanuel Nobel, producent broni.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALFRED_NOBEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Gdy urodzony w 1833 roku w Sztokholmie Alfred miał dziewięć lat, jego rodzina przeniosła się do Sankt Petersburga, gdzie Immanuel budował fabrykę torped. To tutaj młody Alfred odbył podstawową edukację, wykazując się wielkim talentem do chemii. W wieku 18 lat wyjechał do Stanów Zjednoczonych, by kontynuować naukę w tym zakresie. W pewnym momencie życia udał się również do Paryża, gdzie pierwszy raz spotkał się z nitrogliceryną, niestabilnym, wybuchowym płynem wynalezionym w 1847 roku. To było jak miłość od pierwszego wejrzenia. Alfred oddał się szukaniu sposobu na bezpieczne detonowanie nitrogliceryny z dystansu. W 1865 roku opatentował zapalnik z piorunianu rtęci... i dorobił się fortuny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALFRED_NOBEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Niestety, jego fabryki miały ten niefortunny zwyczaj, że od czasu do czasu wybuchały. Szukając sposobu na zmniejszenie liczby takich wypadków, Alfred odkrył, że może nasączać nitrogliceryną ziemię okrzemkową (kieselguhr) – czyli tworzyć dynamit. Niedługo później opracował jeszcze stabilniejszy materiał – żelatynę wybuchową.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALFRED_NOBEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Choć jego romans z ładunkami wybuchowymi trwał jeszcze wiele lat, zainteresowania Alfreda zaczęły się pod koniec jego życia zmieniać. W listopadzie 1895, na rok przed śmiercią, sporządził testament, na mocy którego większość jego pokaźnej fortuny została przeznaczona na fundusz mający służyć do przyznawania nagrody za rozmaite ludzkie dokonania, które komisja uznałaby za istotne dla cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALVAR_AALTO_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kariera urodzonego w 1898 roku Fina Alvara Aalta trwała od lat 20. do 70. XX wieku, kiedy to tworzył dzieła w duchu klasycyzmu nordyckiego, humanistycznego funkcjonalizmu po skandynawski modernizm. Aalto był architektem, malarzem, projektantem i rzeźbiarzem, którego skupienie na ideale gesamtkunstwerk („dzieło totalne”) sprawiało, że nie projektował np. tylko budynku, lecz również wygląd podłóg, umeblowanie, a nawet elementy szklane, które znajdą się w jego wnętrzu. Stworzył setki budynków, od domów po ratusze, domy spokojnej starości i szpitale, od kościołów po plebanie, teatry i pomniki, biblioteki, sklepy i kawiarnie, sauny i spa, a nawet grobowce – właściwie każdy rodzaj budynku, jaki spotkać można we współczesnej cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ALVAR_AALTO_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Aalto, którego ojciec mówił po fińsku, zaś matka po szwedzku, rozpoczął w 1916 roku studiowanie architektury na Uniwersytecie Helsińskim. Nauka została jednak przerwana przez rewolucję październikową i będącą jej następstwem wojnę domową w Finlandii, podczas której ruszył do walki o niepodległość kraju (dyplom ukończenia studiów zdobył w 1921). W 1922 roku, mimo że objął go pobór do służby wojskowej – ukończył ją w stopniu podporucznika rezerwy – Aalto otworzył własną firmę architektoniczną i zaprojektował pierwsze budynki. W 1925 roku poślubił Aino Marsio (1894–1949), również architektkę, zaś ich współpraca zrewolucjonizowała europejski design. Małżeństwo nie przetrwało i w 1952 roku Alvar wziął ślub ponownie, ponownie z architektką – niejaką Elissą Maikniemi (1922–1994). Wspólnie tworzyli nowe granice tego, co uchodziło za architekturę, aż do śmierci Aalta w 1976 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_AMRITA_SHER_GIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Przez setki lat kobiety z Pendżabu pielęgnowały sztukę tradycyjną, wyszywając na swoich phulkari odważne wzory kwiatowe, pokrywając gliniane ściany niesamowitymi muralami, rysując chowkpurny na progach. Była też Amrita Sher-Gil, córka Hinduski i Węgra, która łączyła w swojej twórczości indyjskie style i motywy z europejskimi technikami i gustem. Zmarła jednak w wieku 28 lat, a jej geniusz został odkryty dopiero po jej śmierci.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_AMRITA_SHER_GIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Amrita urodziła się w Budapeszcie w 1913 roku i od dzieciństwa wykazywała talent do malarstwa. Gdy była młoda, jej rodzina regularnie przenosiła się z Indii do Europy i z powrotem. W wieku 16 lat rozpoczęła naukę w École des Beaux-Arts w Paryżu i zachwyciła się najnowszymi pracami Cézanne'a, Modiglianiego i Gauguina. Jej własne dzieła były jednak raczej sztywne i „akademickie”, skupiała się bowiem na martwych naturach, pejzażach, portretach i aktach. Przekonana, że jej artystyczna droga wiedzie do Indii, osiedliła się na subkontynencie w 1934 roku, zaś na początku 1935 osiadła w Simli.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_AMRITA_SHER_GIL_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Pierwsze próby artystyczne Sher-Gil stanowiły poszukiwanie własnego stylu. Pod wpływem malowideł jaskiniowych, które powszechne są w zachodnich Indiach, pragnęła stworzyć formę ostro kontrastującą z dokonaniami innych indyjskich artystów tzw. szkoły bengalskiej. Używała jaskrawych i żywych kolorów, bardzo odmiennych od bladych i stonowanych odcieni uznanych twórców, i korzystała ze smutnych motywów – głównie wychudzonych kobiet i mężczyzn wykonujących codzienne czynności. W 1938 roku Amrita wróciła do Węgier i poślubiła tam swojego kuzyna, Victora Egana. Po roku spędzonym w Europie para wróciła do Indii i zamieszkała w małej wiosce o nazwie Saraya, a następnie w Lahaurze. Tam na kilka dni przed otwarciem swojej pierwszej, bardzo wyczekiwanej wystawy zapadła w śpiączkę i w grudniu 1941 roku zmarła.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANA_NZINGA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Bezwzględna i przebiegła Nzinga Mbande, władczyni królestw Ndongo i Matamba z Mbundu (współczesna Angola) przez 35 lat toczyła wojnę z Portugalczykami. Jej imię obrosło mnóstwem odrażających legend, na przykład o tym, jak to zamordowała swego brata, by objąć tron. Że po zabiciu rodziny brata zjadła ich serca, by zyskać ich odwagę. Że w ramach przedbitewnego rytuału kazała obcinać niewolnikom głowy i piła ich krew. Że posiadała złożony z 60 mężczyzn harem i co jakiś czas zabijała niektórych, by wymieniać ich na nowych. Choć najprawdopodobniej większość tych plotek powstała w ramach portugalskiej propagandy, w każdej z nich może kryć się ziarno prawdy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANA_NZINGA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Ana de Sousa Nzinga Mbande („Nzinga” wzięło się od pępowiny, która owijała jej szyję w chwili narodzin) urodziła się około 1583 roku jako księżniczka Mbundu. Po raz pierwszy pojawia się w źródłach historycznych jako posłanniczka swojego brata, Ngoli, na rozmowach pokojowych z portugalskimi najeźdźcami w 1621 roku. Europejczycy nie szanowali jednak postanowień traktatu i Nzinga przyjęła koronę, by stanąć z nimi do walki... Możliwe, że Ngola popełnił samobójstwo lub Nzinga zatruła jego albo jego następcę zaraz po śmierci króla. Następnie na krótki czas zawarła sojusz z Portugalczykami w celu zniwelowania wewnętrznych i zewnętrznych zagrożeń ze strony plemion afrykańskich. W 1626 roku Portugalia najechała Ndongo. Uciekająca Nzinga objęła władzę w sąsiednim królestwie Matamba, „zastępując” jego królową, Mwongo, i scaliła oba kraje w jedność.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANA_NZINGA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Pragnąc odbudować swoje armie, Nzinga zaoferowała schronienie i pomoc zbiegłym niewolnikom i szkolonym przez Europejczyków Afrykanom w zamian za służbę. Nawróciła się na chrześcijaństwo, by zdobyć wsparcie innych potęg kolonialnych, i w 1641 roku sprzymierzyła się z Holendrami. Dzięki przysłanym przez nich posiłkom i wsparciu z pobliskiego Konga rozbiła w 1647 roku portugalską armię, a następnie rozpoczęła oblężenie środkowoafrykańskiej stolicy kolonialnej tego kraju. Ostatecznie, znużona długimi walkami, podpisała w 1657 roku traktat pokojowy z Portugalią. Poświęciła się odbudowie królestwa, osiedlaniu dawnych niewolników i żołnierzy oraz reformom wewnętrznym, które przeprowadzała aż do swojej śmierci w 1663 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANDREY_RUBLEV_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Większość artystów – ze względu na swój styl życia – nie doczekuje się kanonizacji. Rosyjski Kościół Prawosławny kanonizował jednak w 1988 roku Andrieja Rublowa, którego powszechnie uważa się za największego twórcę ikon w historii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANDREY_RUBLEV_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Niewiele mamy informacji o życiu Andrieja Rublowa. Wiadomo, że około 1370 roku gdzieś się urodził... Najprawdopodobniej była to miejscowość Siergijew Posad nieopodal Moskwy. W którymś momencie swojego życia został mnichem w monasterze Spaso-Andronikowskim – być może nastąpiło to wkrótce po przybyciu tam w 1395 roku świątobliwego Teofana Greka. Rublow najpewniej pozostawał tam całe życie, sądząc po tym, że wszystkie jego dzieła – freski religijne i ikony – znajdują się w okolicach Moskwy. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1405 roku – udekorował wtedy swymi malowidłami sobór Zwiastowania Matki Bożej na moskiewskim Kremlu. Nieliczne teksty na jego temat autorstwa religijnych zwierzchników opisują go jako „zadziwiająco skupionego” i wspominają, że „wszystko, co tworzył, było rezultatem głębokich przemyśleń”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANDREY_RUBLEV_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Nie sposób określić kolejności, w jakiej powstawały dzieła Rublowa, jako że świątobliwi twórcy ikon nigdy nie podpisywali ani nie datowali tego, co stworzyli. Wedle kronik należy sądzić, że około 1408 roku namalował freski w soborze Zaśnięcia Matki Bożej we Włodzimierzu, stworzył też ikony dla soborów w Zwieniogorodzie i miniatury w Ewangeliarzu Chitrowo, zaś dzieła z Ławry Troicko-Siergiejewskiej powstały około 1427 roku. Jedyna praca, która bez wątpienia jest jego autorstwa, to sławna ikona Trójcy Świętej, którą ukończył około 1410 roku. Wiele z jego dzieł – jak na przykład Deesis – uległo najpewniej zniszczeniu w wielkim pożarze Moskwy w 1547 roku. Jego ascetyczny i harmonijny styl stał się wzorem przy tworzeniu malowideł w Soborze Stu Rozdziałów w 1551. Andriej zmarł rzekomo w monasterze Spaso-Andronikowskim w styczniu 1430 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANGELICA_KAUFFMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Dzieła i życie Angeliki Kauffman zostały podsumowane przez Johanna von Goethego, z którym się przyjaźniła, następującymi słowy: „Kochana Angelika ma absolutnie niezwykły i niespotykany jak na kobietę talent...”. Cudowne dziecko, które zwiedziło kawał świata, malarka portretów angielskiej arystokracji, niezwykle popularna i zamożna dzięki swej pracy, liderka ruchu neoklasycystycznego wybrana do rzymskiej Akademii Świętego Łukasza, jedna z dwóch kobiet, które pomogły w założeniu angielskiej Royal Academy of Arts w 1768 roku. Prawdziwie niezwykłe.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANGELICA_KAUFFMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Maria Anna Angelika Catherina Kauffman urodziła się w październiku 1741 roku w Chur w Szwajcarii. Jej ojciec, Johann Josef, był średnio popularnym malarzem tworzącym malowidła ścienne w kościołach. Gdy tylko Angelika była w stanie utrzymać kredę, zaczęła tworzyć szkice, kopiując ojcowską kolekcję wydruków sztuki. Johann, rozpoznając w niej prawdziwy talent, zaczął uczyć ją różnych technik rysunku i malarstwa. W wieku 11 lat dziewczynka namalowała już podobno portret biskupa Como – było to jej pierwsze zlecenie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANGELICA_KAUFFMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Angelika zyskiwała sobie coraz większą sławę, która utrzymała się nawet po osiągnięciu przez nią dojrzałości – otrzymywała coraz więcej zleceń od bogatych i sławnych ludzi. W 1760 roku Johann przeniósł się z rodziną do Mediolanu, pragnąc, by jego córka zetknęła się z dziełami mistrzów renesansu. Angelika jednak zastanawiała się nad karierą operową. Przyjaciel rodziny ostrzegł ją wtedy, że opera to niebezpieczne miejsce pełne podejrzanych ludzi i przebywanie w niej grozi zejściem na drogę grzechu. I tak oto, ze względu na naleganie ojca, Angelika wybrała sztukę zamiast opery.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANGELICA_KAUFFMAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W 1766 roku Angelika przeniosła się z Rzymu do Londynu, gdzie była już szeroko znana. Została niemal zalana zleceniami – odwiedziła ją osobiście księżna Walii, przez co Kauffman stała się osobą popularną na królewskim dworze i rozchwytywaną przez angielskich snobów. W ciągu kolejnych 16 lat ogłoszono ją najwspanialszą portrecistką epoki. Pod koniec życia wróciła do Włoch i umarła w 1807 roku w Rzymie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANTONIN_DVORAK_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wbrew znanej legendzie Antonín Dvorák nie urodził się w 1841 roku w biednej rodzinie. Jego ojciec, karczmarz i rzeźnik, był w ich skromnej czeskiej wiosce dość ważną osobą. Ponieważ amatorsko zajmował się muzyką, wspierał też syna w jego dążeniu do muzycznej kariery – załatwił mu lekcje skrzypiec, później zaś wysłał go do prestiżowej Praskiej Szkoły Organowej. W wieku 18 lat Antonín był już wykształconym organistą i natychmiast rozpoczął pracę w grupach tanecznych i orkiestrach teatralnych. Był tak uzdolniony, że mianowano go pierwszym altowiolistą w orkiestrze Teatru Tymczasowego, pierwszego na świecie czeskojęzycznego teatru.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANTONIN_DVORAK_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W latach młodości Antonín wziął ślub oraz zaczął komponować muzykę „poważną”: utwory kameralne, miniatury, koncert i operę. Stale udoskonalał i poprawiał swoje dzieła, łącząc czeskie tradycje ludowe z instrumentarium klasycznym. W 1875 roku wysłał jeden ze swoich utworów na konkurs, w wyniku czego otrzymał od rządu austriackiego grant (w ciągu kolejnego dziesięciolecia zdobył jeszcze trzy). Dzięki brzemiennemu w skutki spotkaniu z Johannesem Brahmsem znalazł natomiast wpływowego wydawcę muzycznego. Wkrótce muzyka Dvoráka stała się popularna na całym świecie. W 1890 roku miał miejsce jego wielki moskiewski tryumf, gdy Czajkowski zorganizował dwa koncerty jego muzyki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANTONIN_DVORAK_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Dwa lata później Dvorák przyjął stanowisko dyrektora artystycznego w Narodowym Konserwatorium Muzycznym w Nowym Jorku, gdzie otrzymał królewskie roczne wynagrodzenie w wysokości 15 000 dolarów – 25 razy więcej, niż zarabiał w Pradze. Tak oto zaczęła się jego „amerykańska” faza komponowania – powstały wówczas między innymi Dziewiąta Symfonia, Kwartet smyczkowy nr 12 i kantata „The American Flag”. Po zapaści ekonomicznej w połowie lat 90. XIX wieku powrócił do ojczyzny i osiedlił się w Pradze, gdzie skomponował swoje ostatnie dzieła. W maju 1904 roku zmarł tamże po pięciu tygodniach niezidentyfikowanej choroby.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANTONIO_CARLOS_GOMEZ_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony w Brazylii w lipcu 1836 roku Gomes był pierwszym kompozytorem z „Nowego Świata”, którego twórczość była dla Europejczyków akceptowalna. Żył w tym samym czasie, co Verdi i Puccini, i jako jedyny nieeuropejski twórca tamtych czasów wystawiał swoje opery we Włoszech, skąd trafiły we wszelkie zakątki cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANTONIO_CARLOS_GOMEZ_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Posiadający brazylijsko-afrykańskie korzenie Antônio urodził się w Campinas jako syn maestra Manuela Gomesa oraz młodszy brat José Pedra, który również był utalentowanym dyrygentem. Dzięki ich wsparciu Antônio został przyjęty do konserwatorium muzycznego w Rio de Janeiro. Ukończył je z najwyższymi ocenami i wkrótce potem skomponował swoją pierwszą operę. W 1861 odbyła się w Brazylii premiera jego „A Noite do Castelo” – recenzje i ogólny odbiór były stonowane. Powstała w dwa lata później kolejna opera odniosła już większy sukces. Na tyle duży, by brazylijski cesarz zaproponował mu królewskie stypendium i studia we włoskim konserwatorium w Mediolanie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANTONIO_CARLOS_GOMEZ_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po ukończeniu swoich studiów i uzyskaniu tytułu „maestra kompozytora” Gomes opublikował w 1870 roku swoją trzecią operę powstałą w oparciu o prace brazylijskiego powieściopisarza José de Alencara. Odniosła ogromny sukces – Antônio otrzymał nawet order od króla włoskiego Wiktora Emmanuela II. Opera wystawiana była w całej Europie – Gomes wrócił do Brazylii jako sławny i dobrze sytuowany człowiek. W przeciągu roku powrócił jednak do Włoch, by poślubić Adelinę Peri, pianistkę, którą poznał tam podczas studiów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANTONIO_CARLOS_GOMEZ_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Gdy Brazylia ogłosiła w 1889 roku niepodległość, Gomes odrzucił propozycję skomponowania hymnu narodowego. Zamiast tego podzielił swój czas między Brazylię i Włochy, tworząc nowe dzieła operowe oraz wydając trzy książki z piosenkami. Choć nie dopisywało mu zdrowie, zgodził się na objęcie stanowiska dyrektora konserwatorium muzycznego w Belém, zmarł jednak niedługo po przybyciu na miejsce, we wrześniu 1896 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANTONIO_VIVALDI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wyświęcony na księdza w 1703 roku Antonio Lucio Vivaldi postanowił kierować się w życiu raczej miłością do muzyki niż do Boga. Urodzony w 1678 roku w Wenecji Vivaldi został wirtuozem skrzypiec, szanowanym nauczycielem i płodnym kompozytorem. Jego ojciec, zawodowy skrzypek, również uczył muzyki, los więc, jak się zdaje, chciał, by Antonio, autor setek wspaniałych utworów, obwołany został największym kompozytorem baroku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANTONIO_VIVALDI_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Choć pozostał księdzem – znany był nawet za życia (i przez jakiś czas po śmierci) jako „Rudy Ksiądz” – problemy zdrowotne nie pozwalały mu na wykonywanie obowiązków kapłańskich takich jak odprawianie mszy. Został za to w wieku 25 lat nauczycielem muzyki w sierocińcu Ospedale della Pietà („Pobożny Szpital Miłosierdzia”), gdzie uczył chłopców gry na wszelakich instrumentach. Tam przez kolejnych 30 lat komponował swoje najważniejsze dzieła z zakresu muzyki chóralnej, koncertów, kantat i oper (z których ocalało do dziś około 50). Najbardziej utalentowani uczniowie zostali zorganizowani w orkiestrę, która wykonywała jego kompozycje. W 1716 roku była ona już poważana na arenie międzynarodowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ANTONIO_VIVALDI_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Choć Święty Cesarz Rzymski Karol VI pasował Vivaldiego na rycerza, sława nie przyniosła mu pieniędzy, więc w 1730 roku opuścił Wenecję i udał się do Wiednia oraz Pragi. Możliwe, że szukał bogatego mecenasa, lecz nagła śmierć Karola VI pozbawiła go jedynego źródła dochodu. Mimo że otrzymywał od czasu do czasu zlecenia, zmarł w 1741 roku w Wiedniu jako biedak. Został pochowany w prostym grobie, a podczas pogrzebu, na który nie przyszło wiele osób, nie grała żadna muzyka.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ARTEMISIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Artemizja, nazwana tak na cześć siostry Apolla, jest jedyną kobietą, której Herodot przypisuje cnotę andreia (odwagę). Nic nie wiadomo o jej narodzinach ani dzieciństwie, ale około 500 roku p.n.e., tuż przed powstaniem jońskim, które stało się przyczyną perskiej inwazji na Grecję, poślubiła króla Halikarnasu. Gdy umarł on kilka lat później, objęła tron.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ARTEMISIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Artemizja była wystarczająco bystra, by rozumieć, kto ma większe szanse na zwycięstwo, więc stanęła po stronie Kserksesa, gdy Persowie zaatakowali w 480 roku p.n.e. Grecję. Miała zresztą osobisty wkład w walkę – dowodziła halikarnaskim kontyngentem złożonym z pięciu lub sześciu okrętów. Wedle wszelkich źródeł, wykazała się sprawnością podczas trzydniowej bitwy morskiej u przylądka Artemizjon. Choć z taktycznego punktu widzenia bitwa ta pozostała nierozstrzygnięta, strategicznie rzecz biorąc, było to zwycięstwo perskie, ponieważ mniejsza sprzymierzona flota grecka wycofała się do Salaminy. Gdy Persowie zbliżyli się do wzmocnionych sił wroga dowodzonych przez Temistoklesa, jako jedyna z dowódców odradzała atak i nawoływała do cierpliwości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ARTEMISIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Kserkses patrzył ze swego złotego tronu, jak perska flota wpływa w cieśninę... i ponosi straszliwą klęskę. Mimo swoich wcześniejszych wątpliwości Artemizja radziła sobie najpewniej wspaniale, choć wykazała się bezwzględnością. Gdy okazało się, że jej okręty uwięzione są między śmiercionośnymi greckimi triremami a rozsypującą się flotą perską, postanowiła wyrwać się z potrzasku. Ścigana przez jednostki wroga, spokojnie staranowała stojący jej na drodze okręt perski i uciekła. Sądząc, że jest ich sojusznikiem, Grecy przerwali pościg, zaś Kserkses, uważając, że zatopiła triremę wroga, wzburzony nieudolnością swoich admirałów, rzekł: „Mężczyźni z mej floty zmienili się w kobiety, kobiety zaś – w mężczyzn”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ARTEMISIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Po bitwie Artemizja doradziła Kserksesowi, by wracał do Azji. Herodot napisał, że przewiozła jego synów z Grecji do bezpiecznego Efezu. I na tym kończą się wszelkie historyczne wzmianki na jej temat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ARYABHATA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Uczeni są raczej zgodni (albo i nie), że urodzony około 476 roku gdzieś w centralnych Indiach matematyk Arjabhata (o ile tak się nazywał) udał się do miasta Kusumapura, by tam podjąć naukę na wysokim szczeblu. Historycy uważają również, że stanął tam na czele instytucji... choć mógł to też być uniwersytet w Nalandzie albo obserwatorium w Tareganie. Nie jest nawet pewne, gdzie i kiedy umarł, choć najprawdopodobniej miało to miejsce około 550 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ARYABHATA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Więcej za to wiadomo o jego dokonaniach, stały się bowiem podwaliną wykorzystywanych przez współczesną cywilizację koncepcji obecnych w matematyce i astronomii. Choć napisał cały szereg traktatów naukowych, najbardziej znanym jest „Arjabhatija”, w którym na 108 stronach autor rozpisał się na rozmaite tematy. W tekście znalazły się obserwacje i obliczenia algebraiczne, arytmetyczne oraz z zakresu trygonometrii płaskiej i sferycznej. Arjabhata wprowadził w nim również pierwsze w historii tablice trygonometryczne i równania kwadratowe. Pragnąc uprościć swoje równania, opracował też system określania literami zmiennych o nieznanej wartości. Odnalazł też, i to nieprzypadkowo, przybliżoną wartość pi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ARYABHATA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
A wszystko to, jeśli wierzyć jego uczniom, w wieku 23 lat. Jak gdyby jego dokonania matematyczne były niewystarczające, w Arjabhatii znajdują się oparte o nie obliczenia astronomiczne związane z okresami planetarnymi w Układzie Słonecznym. Wykorzystując wartość pi, Arjabhata obliczył obwód Ziemi z dokładnością 0,2% (wg niego wynosił on ok. 39968 km), wiele większą niż jakiekolwiek dotychczasowe szacunki, i to na długo przed tym, jak Europejczycy odkryli, że Ziemia nie jest jednak płaska.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ARYABHATA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Przez stulecia reszta świata nie wiedziała o Arjabhatii, póki w IX wieku nie przetłumaczyli jej islamscy uczeni. Z krajów arabskich przedostała się ona w XIII wieku do Europy – w idealnym momencie na rozpoczęcie „rewolucji astronomicznej”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BHASA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Poza wzmiankami u innych pisarzy, jak np. u Kalidasy, pierwszy wielki dramatopisarz indyjski, znany jako Bhasa, nie cieszył się wielkim szacunkiem aż do początków XX wieku, mimo że żył w bliżej niesprecyzowanym okresie między II w. p.n.e. a II w. n.e. Niezweryfikowane pozostaje nawet jego imię, jako że słowo „bhasa” znaczy w sanskrycie tyle co „język mówiony”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BHASA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Niemniej jednak to właśnie Bhasie przypisuje się powstanie pierwszych sztuk teatralnych napisanych w sanskrycie, choć dopóki w 1912 roku w Kerali nie odkryto ich kopii, uznawane były za zaginione. Dziś historycy z całą pewnością (mniej więcej) przypisują mu autorstwo 13 klasycznych tekstów. Wszystkie te jednoaktówki poza Charudattą zachowały się w całości i stanowią, ogólnie rzecz biorąc, romanse oparte na motywach sławnych eposów takich jak Mahabharata i Ramayana. Bhasa, płodny pisarz, nie szanował jednak powszechnych wówczas w Indiach konwencji dramatycznych, przedstawiał bowiem bez skrępowania w swoich dziełach sceny snu, walki, śmierci i morderstwa, które wg Natjaśastry (traktatu dotyczącego teatru, tańca i sztuki) nie powinny być pokazywane publicznie. Miał energiczny, pełen dramatyzmu i bezpośredni styl pozbawiony przesadnej ostentacji, jaka cechowała innych indyjskich dramatopisarzy. Miał też jednak tendencję do powtarzania w kolejnych dziełach całych wypowiedzi z innych swoich sztuk.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BHASA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Gdy Indie wyzwoliły się spod brytyjskiego jarzma, sztuki Bhasy ponownie trafiły na deski teatrów – początkowo grano je tylko w hindi, później jednak zostały przetłumaczone na inne języki (nawet na angielski). Dziś Bhasa uważany jest za równego Sofoklesowi i Szekspirowi – przynajmniej wśród Hindusów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BI_SHENG_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Bi Sheng, plebejusz urodzony za panowania dynastii Song około 990 roku (ze względu na pochodzenie nic nie wiadomo o jego dzieciństwie), wynalazł między 1041 a 1048 rokiem ruchomą czcionkę – na długo przed tym, jak Gutenberg zaczął drukować krótkie fragmenty Biblii. W pismach polihistora Shen Kuo wymienione jest jedynie nazwisko Bi Shenga, lecz szczegóły techniczne jego stworzonego z porcelany wynalazku można znaleźć w licznych dziełach literatury chińskiej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BI_SHENG_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Jego metoda była prosta i elegancka: należy wziąć glinę i stworzyć z niej krążek cienki jak moneta, wyciąć w jego powierzchni znak (żmudne zadanie – chińskie pismo miało ich podówczas ponad 3000), wypalić przygotowane krążki. Gdy wszystko będzie gotowe do druku, ustawić znaki w odpowiedniej kolejności na żelaznym arkuszu, pokryć czcionkę mieszaniną popiołu, żywicy sosnowej i wosku, użyć dopasowanej ramki, by przyłożyć papier (inny chiński wynalazek) do czcionki, a następnie docisnąć deską, by wszystko równomiernie przylegało. I tak oto tworzył się druk.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BI_SHENG_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Do dziś ocalało jedynie kilka fragmentów wydruków Shenga, z których najlepiej zachowały się zapiski Zhou Bidy o Jadeitowej Komnacie. Bi Sheng znika później z kart historii, a jego późniejsze dzieje są równie tajemnicze, jak początki życia. Jedyną informacją o jego śmierci jest komentarz Kuo: „Gdy Bi Sheng umarł, zbiór jego czcionek przeszedł na własność moich bratanków i od tego czasu jest przechowywany jako najcenniejsze dobro”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BODHIDHARMA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Opisy życia Bodhidharmy są w dużej mierze apokryficzne – i trudno się dziwić, biorąc pod uwagę, że był on buddyjskim mnichem, który przybył z Indii do Chin około 1500 lat temu za panowania dynastii Liu Song (420–479) lub Liang (502–557). Tradycyjnie uznaje się go za założyciela wywodzącego się z mahajany buddyzmu zen i człowieka, który dokonał głębokich przemian w znajdującym się w prowincji Henan nieopodal Zhengzhou klasztorze Szaolin. Stał się dzięki temu pierwszym buddyjskim patriarchą w Chinach oraz mistrzem mnichów ze sławnego klasztoru (wprowadził rzekomo twardą dyscyplinę fizyczną, która doprowadziła do powstania kung fu).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BODHIDHARMA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Jak w przypadku większości ludzi uznanych za świętych, niedobór faktów związanych z jego życiem uzupełniony został mnóstwem opowieści. Według jednej z nich wkrótce po spotkaniu z cesarzem Wudi z dynastii Liang, który wypytywał go o dobrą karmę zbieraną poprzez budowanie świątyń buddyjskich, Bodhidharma zamknął się w klasztorze w Luoyang, gdzie spędził dziewięć lat, wpatrując się w wielkim skupieniu w ścianę jaskini. Inna historia głosi, jakoby rozwścieczony swym ciągłym zasypianiem podczas medytacji odciął sobie powieki, które... po spadnięciu na ziemię zmieniły się w pierwsze na świecie krzewy herbaciane. Według jeszcze innej odmówił on udzielania nauk, dopóki Dazu Huike, który pragnął zostać jego uczniem i który czuwał w śniegu przed klasztorem Szaolin, nie odciął sobie lewej ręki, by udowodnić swoją szczerość. Nie dziwi więc, że w sztuce buddyjskiej Bodhidharma przedstawiany jest jako skory do gniewu i bezwzględny człowiek o szeroko otwartych oczach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BODHIDHARMA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Według tradycji ludowej Bodhidharma udał się z Chin na wyspy Indonezji, szerząc tam wiedzę o doktrynie mahajany i sztukach walki, a następnie wrócił do Państwa Środka przez Nanyue. Nawet po śmierci nie pozostał spokojny – w trzy lata później spotkał go wędrującego w jednym bucie na szlaku w górach Pamiru chiński urzędnik. Gdy rozkopano grób Bodhidharmy, okazało się, że jest tam tylko pojedynczy sandał.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BORIS_ORLOVSKY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Boris Iwanowicz Orłowski urodził się w Rosji w 1793 roku jako syn pańszczyźnianego chłopa. Został wyzwolony po tym, jak wyrzeźbił popiersie cara Aleksandra I. Dzięki temu Orłowski odbył podróż do Włoch, gdzie kontynuował studia rzeźbiarskie pod okiem neoklasycznego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena, który był pod wrażeniem talentu Rosjanina. Po powrocie do Rosji Orłowski został profesorem Rosyjskiej Akademii Sztuk Pięknych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BORIS_ORLOVSKY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wśród jego arcydzieł znajdują się m.in. anioł z Kolumny Aleksandrowskiej stojącej na Placu Pałacowym oraz pomniki Michaiła Kutuzowa i Barclaya de Tolly'ego, które oglądać można przed Soborem Kazańskim.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BOUDICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jej poddani pokonali armię Rzymu. Spaliła Londinium, pozostawiając po sobie grubą na pół metra warstwę popiołu. Według rzymskiego historyka, Tacyta, jej żołnierze wymordowali 70 tysięcy mieszkańców Londinium, Verulamium i Camulodunum, „podrzynając gardła, wieszając, paląc i krzyżując”. Kim zatem była? I co ją tak rozwścieczyło?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BOUDICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Istotny w przypadku Budyki (znanej też jako Boudika, Boadicea lub Boudicca) jest fakt, że niewiele o niej wiadomo. Wszelka wiedza na jej temat pochodzi z dzieł dwóch rzymskich historyków, Tacyta i Kasjusza Diona. Jak się zdaje, mąż Budyki, Prasutagus, stał na czele plemienia Icenów w Brytanii – około 60 roku naszej ery zawarł on jako niezależny władca przymierze z Rzymem, na mocy którego w przypadku jego śmierci rządy nad plemieniem miały sprawować wspólnie z cesarzem Neronem jego córki. Gdy zmarł, Rzymianie zlekceważyli warunki sojuszu, twierdząc, że Prasutagus nie spłacił długów. Gdy królowa Budyka wyraziła swój sprzeciw, została wychłostana, zaś jej córki zgwałcone. Potem zaś Rzym poczuł jej gniew...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BOUDICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Na zew żądnej zemsty Budyki odpowiedziało około 100 tysięcy barbarzyńców. Ruszyli oni na Camulodunum, które było tzw. kolonią – osiedlem przeznaczonym dla emerytowanych rzymskich żołnierzy i ich rodzin – leżącą na terytorium Icenów. Członkowie liczącego około 200 ludzi garnizonu sądzili, że „buntownicy” rozproszą się w przypadku konfrontacji. Mylili się. Po zwycięskiej „bitwie” barbarzyńcy rozpoczęli rzeź wszystkich mieszkańców miasta – również kobiet, dzieci, chorych, starców i niemowląt.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_BOUDICA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Rzymski gubernator, Gajusz Swetoniusz Paulius, który podczas walijskiej kampanii był nieobecny, dowiedziawszy się o zaistniałej sytuacji, wysłał do obrony Londinium IX Legion, Hispanię. Siły Budyki rozbiły legion i wdarły się do miasta, Swetoniusz natomiast przegrupował swoje pozostałe legiony w regionie West Midlands. Mimo dużo mniejszej liczebności wojsk pokonał on hordę Budyki na rzymskiej drodze znanej dziś jako Watling Street. Większość jej popleczników zginęła lub uciekła, ona sama zaś popełniła samobójstwo lub zmarła w wyniku choroby.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CARL_SAGAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Carl Sagan zajmował się wieloma dziedzinami – astronomią, astrofizyką, astrobiologią – sławę jednak zdobył jako popularyzator współczesnej nauki. Pomógł on między innymi w zmierzeniu temperatury na powierzchni Wenus i zademonstrował, jak można dzięki promieniowaniu tworzyć aminokwasy z pospolitych związków chemicznych (udowadniając tym samym możliwość istnienia życia pozaziemskiego). Stworzył on też fizyczne wiadomości, które zostały wysłane w głęboką przestrzeń kosmiczną: tabliczkę na sondzie Pioneer oraz nagrania z Voyagera. Sławę zdobył jednak nie dzięki wysyłaniu ludzkości w kosmos, lecz przybliżaniu kosmosu ludzkości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CARL_SAGAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Carl Edward Sagan, najlepiej chyba znany w latach 70. i 80. XX wieku naukowiec na świecie, urodził się w listopadzie 1934 roku w Brooklynie. Był raczej nietypowym nastolatkiem – w 1955 roku, w wieku 16 lat, ukończył liceum i rozpoczął studia fizyczne na Uniwersytecie w Chicago. Obroniwszy w zaledwie 4 lata pracę doktorską z dziedziny astronomii i astrofizyki, trafił na Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley. Na początku lat 60. pracował w obserwatorium Smithsonian Astrophysical Observatory, gdzie zajmował się głównie warunkami panującymi na innych planetach, zwłaszcza Wenus i Merkurym. W 1968 roku stanął na czele Laboratorium Badań Planetarnych w Cornell University, niedługo później zaś rozpoczął współpracę z NASA w zakresie wyboru miejsc lądowania sond Viking na Marsie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CARL_SAGAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Całkiem nieźle już znany wśród kosmologów, elokwentny i pełen energii Carl Sagan rozpoczął pisanie książek popularnonaukowych dla mas – do jego bestsellerów należą między innymi „Kosmiczne Związki” (1973), „Inne Światy” (1975) i „Rajskie Smoki” (1977, zdobywca nagrody Pulitzera). Był konsultantem dla filmów hollywoodzkich dbających o „wiarygodność naukową” – pracował między innymi nad „Odyseją kosmiczną 2001” Kubricka. W 1980 roku został współzałożycielem The Planetary Society. Stworzył również głośny program telewizyjny „Cosmos: A Personal Voyage” („Kosmos: Podróż osobista”), który sam prowadził, pisząc kolejne odcinki. Zmarł w wieku 62 lat na zapalenie płuc będące powikłaniem mielodysplazji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHARLES_CORREA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Istnieje wiele powodów, dla których ludzie decydują się na karierę architekta, ale fascynacja zabawkowymi kolejkami – układaniem torów i tworzeniem terenu – jest jednym z tych mniej oczywistych. Charles Correa, jeden z najbardziej wpływowych indyjskich architektów współczesnych, który zmarł w 2015 po krótkiej chorobie i niesamowitej karierze, twierdził niegdyś, że tak właśnie zainteresował się tą sztuką.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHARLES_CORREA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony w 1930 roku w Secunderabadzie Correa zdobył dyplom Uniwersytetu w Bombaju (jeszcze za czasów Indii Brytyjskich), by następnie podjąć studia na Uniwersytecie Michigan (1949–1953) i MIT (1953–1955). Powrócił do Bombaju w 1958, by otworzyć własną firmę architektoniczną (w międzyczasie Brytyjczycy odeszli). Pierwszym budynkiem, który ściągnął na niego uwagę międzynarodowej publiczności, była Aśrama Gandhiego – ukończony w 1963 roku zespół ceglano-kamiennych pawilonów zbudowanych na cześć indyjskiego bohatera.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHARLES_CORREA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Łączący wykorzystanie tradycyjnych materiałów z nowoczesną stylistyką Correa wyrobił sobie markę dzięki takim projektom, jak podłużne domy w Ahmedabadzie, apartamenty Sonmarg, ogromny wieżowiec Kanchenjunga, oszałamiające Bharat Bhavan Art Centre w Bhopalu i wiele innych. W latach 1970–75 był on głównym architektem nadzorującym budowę miasta Navi Mumbai (w 2011 roku mieszkało tam 1,17 mln ludzi). Zainteresowanie Correi gospodarką przestrzenną i budową tanich domów w krajach trzeciego świata przy jednoczesnej ochronie środowiska i wykorzystaniu lokalnych materiałów oraz jego rola światowego lidera w tym zakresie sprawiły, że w 1984 roku założył on w Bombaju Instytut Badań Nad Projektami Miejskimi wypełniający po dziś dzień jego misję.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHARLES_DARWIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Po pięcioletniej podróży na HMS Beagle i długich rozmyślaniach Karol Darwin opublikował w 1859 roku pracę zatytułowaną „O powstawaniu gatunków drogą naturalnego doboru, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras w walce o byt”, czym rozpętał potężną filozoficzną i religijną burzę, która trwa do dziś.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHARLES_DARWIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony w 1809 roku Karol Robert Darwin był piątym z szóstki dzieci, kolejnym w długiej linii naukowców. Jego matka, Susanna, zmarła, gdy miał osiem lat, nikt więc nie chronił go przed lekcjami, jakich bezwzględnie udzielało mu życie. W wieku 16 lat Karol rozpoczął naukę na Uniwersytecie Edynburskim i postanowił oddać się badaniom historii naturalnej. Po ukończeniu nauki w Christ's College w Cambridge w 1831 roku został rekomendowany przez swojego profesora na pozycję przyrodnika na pokładzie statku badawczego Admiralicji Brytyjskiej, który miał wyruszyć w podróż dookoła świata. Dzięki bezpośredniej obserwacji i pobieraniu próbek (ptaków, myszy i innych stworzeń), zwłaszcza na odciętym od świata archipelagu Galapagos, Darwin zaczął opracowywać swoją teorię. Po powrocie opisał wnioski w dzienniku z podróży, który został potem wydany.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHARLES_DARWIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W 1858 roku Darwin przedstawił swoją rewolucyjną teorię ewolucji w liście odczytanym na spotkaniu Towarzystwa Linneuszowskiego w Londynie zajmującego się badaniami nad taksonomią. Rok później na podstawie tegoż tekstu opublikowana została wspaniała książka. Choć Karol napisał wiele innych traktatów – jak choćby The Descent of Man („Rodowód człowieka”) czy Selection in Relation to Sex („Dobór naturalny a dobór płciowy”), które również wzbudziły kontrowersje w wiktoriańskim społeczeństwie – to żadne z nich nie okazało się tak istotne dla cywilizacji. Po długim życiu pełnym dokonań Darwin zmarł w Londynie w kwietniu 1882 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHESTER_NIMITZ_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Główny dowódca floty Pacyfiku Stanów Zjednoczonych i główny dowódca strefy Oceanu Spokojnego aliantów, Chester William Nimitz, jest jednym z najbardziej zasłużonych żołnierzy w walce z Cesarstwem Japonii. Po dzieciństwie spędzonym we Fredricksburgu, na pustynnych równinach centralnego Teksasu, Nimitz wybrał karierę wojskową, by uciec przed trudami życia w swoich rodzinnych stronach. Jako nastolatek (urodził się w 1885 roku) próbował dostać się na West Point, nie było jednak dla niego miejsca. Na pocieszenie spróbował więc sił w egzaminach do akademii marynarki wojennej i osiągnął tak dobre wyniki, że w 1901 roku rozpoczął tam studia. Ukończył Akademię Marynarki Wojennej w Annapolis na siódmym miejscu wśród kadetów i otrzymał przydział na pancernik USS Ohio. Odwiedził wówczas Japonię i poznał nawet admirała Togo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHESTER_NIMITZ_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Początki kariery Nimitza nie odznaczały się niczym szczególnym, choć warto odnotować, że został ekspertem w dziedzinie nowego rodzaju broni – okrętów podwodnych – i nawet nadzorował w 1920 budowę bazy dla tego typu jednostek na Pearl Harbor. Prowadził też zaawansowane kursy w Naval War College i oceniał przebieg gier wojennych kadetów. Jak przyznał, przeciwnikiem zawsze była w nich Japonia. W 1929 został dowódcą 20. dywizjonu okrętów podwodnych, zaś w 1933 objął dowodzenie nad ciężkim krążownikiem o nazwie „Augusta” na Dalekim Wschodzie. Tydzień po klęsce na Pearl Harbor Nimitz, który dobrze znał obszar Pacyfiku i od dawna uważał Japonię za główne zagrożenie dla Ameryki w regionie, został mianowany przez sekretarza marynarki Franka Knoxa dowódcą floty Pacyfiku. Wkrótce później Kolegium Połączonych Szefów Sztabów uczyniło go dowódcą strefy Oceanu Spokojnego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHESTER_NIMITZ_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po zwycięstwie w 1945 roku Nimitza mianowano szefem Operacji Morskich jako ostatniego pozostałego przy życiu admirała floty. W 1947 roku zakończył aktywną służbę wojskową. Zmarł w 1966 roku i został pochowany z honorami w Kalifornii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHING_SHIH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od prostytutki do królowej piratów... To rzadko spotykana ścieżka kariery wśród wielkich admirałów, ale u szczytu swej potęgi Ching Shih dowodziła sławną Flotą Czerwonej Flagi, na którą składało się około 400 uzbrojonych w działa dżonek i ponad 20 tysięcy ludzi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHING_SHIH_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Niewiele wiadomo o pierwszych latach jej życia poza tym, że po narodzinach w 1775 roku w prowincji Guangdong otrzymała imię Shi Xiang Gu. W młodym wieku została prostytutką w pływającym domu publicznym w Kantonie. Znalazł ją tam pirat Zheng Yi, który – urzeczony rzekomo jej urodą – uwiódł ją i w 1801 roku poślubił. Dowodził on wówczas skromną flotą łupiącą szlaki handlowe na Morzu Południowochińskim. Shi zaczęła brać udział w jego działalności i wkrótce wraz z mężem zwiększyła liczebność statków do imponującej liczby 200. Coraz większe sukcesy pirackie sprawiły, że Flota Czerwonej Flagi zaczęła łączyć się z innymi, które również przysięgały wierność Zhengowi: Czarną, Białą, Żółtą, Niebieską i Zieloną. Shi pomogła zaś w zawarciu koalicji z największym konkurentem, psychopatycznym Wu Shi'erem, którego bali się nawet inni piraci.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHING_SHIH_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W listopadzie 1807 roku Zheng zmarł w Wietnamie, a Shi przejęła władzę i zmieniła imię na Ching Shih (co znaczyło po prostu „wdowa po Zhengu”). Wprowadziła surowe zasady, skupiła się na strategii biznesowej i militarnej oraz rozszerzyła działalność na przemyt opium, handel niewolnikami i „ochronę” przybrzeżnych wiosek od Makau po Kanton, który służył za przystań i bazę zaopatrzeniową. Jej flota piracka plądrowała szlaki handlowe i pokonywała wszystkie chińskie, portugalskie i brytyjskie okręty wojenne wysłane, by ukrócić działalność „Postrachu Południowych Chin”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CHING_SHIH_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Chiński rząd po utracie 63 okrętów zrozumiał w końcu, że ściganie Floty Czerwonej Flagi skazane jest na porażkę, i w 1810 roku zaproponował Ching Shih i jej podwładnym amnestię. Otoczona szacunkiem powróciła wówczas do Kantonu, by otworzyć najlepszą w Chinach szulernię. Umarła spokojnie w 1844 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CLANCY_FERNANDO_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Główną przyczyną sławy admirała Wannakuwatty Waduge Erwina Clancy'ego Fernanda, dowódcy marynarki Sri Lanki od listopada 1991 do listopada 1992 roku, jest fakt, że był najstarszym stopniem oficerem zamordowanym przez separatystyczną organizację LTTE (Tygrysy Wyzwolenia Tamilskiego Ilamu) podczas ich trzydziestoletniej walki o niepodległość.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CLANCY_FERNANDO_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony ww 1938 roku Fernando kształcił się w Prince of Wales' College w Moratuwie, a następnie w 1957 roku wstąpił jako kadet w szeregi Królewskiej Marynarki Cejlonu. Po ukończeniu szkolenia podstawowego podjął dalsze studia w Britannia Royal Naval College w Dartmouth. W kwietniu 1963 roku został awansowany na porucznika i rozpoczął stałą, choć niezbyt spektakularną wspinaczkę po szczeblach kariery. Na jej początku większość czasu spędzał w bazach w Trinkumalai, Tangalli i Karaingarze, od czasu do czasu wychodząc w morze. Fernando specjalizował się w komunikacji i opracował pierwszy w marynarce system kryptograficzny. Otrzymał w końcu awans na wiceadmirała i objął dowództwo nad Marynarką Wojenną Sri Lanki, która składała się z około 50 „okrętów” – głównie jednostek przybrzeżnych zakupionych od Chin, Izraelu i Indii: łodzi patrolowych, kanonierek i szybkich okrętów szturmowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CLANCY_FERNANDO_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Gdy Fernando obejmował dowodzenie, rząd od wielu już lat zmagał się z Tamilskimi Tygrysami, które pragnęły w północnej części wyspy stworzyć oddzielne, niezależne państwo Tamilów. Admirał ruszył przeciw bojownikom o wolność, wspólnie z marynarką indyjską organizując patrole wzdłuż wybrzeży i przerywając linie zaopatrzenia rewolucjonistów w Cieśninie Palk i lagunie Kilali. W niecały rok później Fernando został zabity przez zamachowca samobójcę, który 16 listopada wjechał naszpikowanym ładunkami wybuchowymi motocyklem w jego służbowy samochód, zabijając nie tylko admirała, ale też kierowcę i adiutanta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CLARA_SCHUMANN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Choć Clara Josephine Wieck nie jest – w przeciwieństwie do jej męża, Roberta Schumanna – ogólnie uznawana za kompozytorkę, uważa się ją za jedną z najwspanialszych pianistek romantycznej epoki muzyki klasycznej. Podczas wspaniałej, trwającej sześć dekad kariery odmieniła formułę, styl i przebieg tradycyjnych recitali fortepianowych, uszlachetniając tym samym gusta społeczeństwa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CLARA_SCHUMANN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Clara urodziła się we wrześniu 1819 roku w Lipsku. Jej ojciec był nauczycielem muzyki, który dopilnował, by odebrała wykształcenie w zakresie gry na fortepianie i skrzypcach, śpiewu, harmonii, kompozycji i kontrapunktu. To właśnie pod jego czujnym okiem rozpoczęła w wieku ośmiu lat publiczne koncertowanie. W 1840 roku, ku wielkiemu niezadowoleniu ojca, poślubiła jednego z jego uczniów, Roberta Schumanna. Rozpoczęła z mężem udaną współpracę muzyczną – on komponował, ona zaś grała na fortepianie. Dawała koncerty mimo ślubu i macierzyństwa (w latach 1841–1854 urodziła ośmioro dzieci), co było wówczas niesłychane i trąciło nieco skandalem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CLARA_SCHUMANN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Bardzo szanowani Clara i Robert zaprzyjaźnili się z szeregiem utalentowanych artystów i kompozytorów. W 1844 roku po raz pierwszy spotkali Josepha Joachima, 14-letniego geniusza skrzypiec, który później towarzyszył Clarze Schumann podczas kilku tras koncertowych. W 1853 poznali też nieznanego jeszcze wówczas Johannesa Brahmsa i zachęcili go, by rozwijał swoją pasję komponowania na fortepian. Clara jako pierwsza wykonała publicznie jego utwory.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CLARA_SCHUMANN_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Po utracie męża, który wpadł w depresję, podjął próbę samobójczą, trafił do szpitala psychiatrycznego i w końcu zmarł, Clara niemal natychmiast rozpoczęła serię tras koncertowych na jego cześć, wykonując wiele jego nieukończonych prac (zostały ciepło przyjęte przez krytyków), często grając też w parze z Joachimem. Przez 40 lat pozostawała najwspanialszą z pianistek, lecz w marcu 1896 roku doznała udaru, a w parę tygodni później zmarła.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CLAUDE_MONET_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Obrazy impresjonistów znane są z charakterystycznych pociągnięć pędzla oraz wykorzystania barw, które nadają dziełom wrażenie ruchu. Uchwycone na nich sceny przypominają świat sennych marzeń. Mistrzem tego stylu malarskiego był artysta wizjoner Claude Monet – impresjonizm był wręcz jego raison d'être (sensem istnienia).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CLAUDE_MONET_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Malarstwo było dla Moneta całym życiem. Sprzeciwiał się temu jego ojciec, który wykupienie syna od obowiązku wojskowego uzależnił nawet od porzucenia przez niego pędzla. Później pasja Moneta została wystawiona na kolejną próbę, gdy żyjąc w nędzy ze swoją żoną, Camille, z powodu długów stracił wszystkie stworzone dzieła. Nie przestawał jednak malować, nawet gdy pod koniec życia zaćma niemal odebrała mu wzrok. Wkrótce przeszedł operację i poprawił niektóre ze swoich obrazów, by – jak sądzą niektórzy – uchwycić na nich światło ultrafioletowe, które zaczął widzieć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_COLAEUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeśli wierzyć „Dziejom” – choć w opisach Herodota znajduje się równie dużo fikcji, co faktów – Kolaios z Samos był kupcem, którego wiatr zaniósł z Morza Śródziemnego na Atlantyk, przez co około 640 roku p.n.e. trafił do Tartessos. Tam, za położonymi w południowo-zachodniej Hiszpanii Słupami Heraklesa, znalazł plemię Celtów eksploatujących w regionie pełne srebra kopalnie. Sprzedał wówczas swój pierwotnie przeznaczony na handel w Egipcie towar – najpewniej żywność, ceramikę, narzędzia i tekstylia – barbarzyńcom za taką ilość srebra (oszałamiające 60 talentów), że stał się bogatszy od legendarnego Midasa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_COLAEUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Gdy Kolaios powrócił do Grecji, zamówił rzekomo wielki wazon z brązu i złożył go wraz z dziesiątą częścią zysków – dotychczasowych i przyszłych – bogini Herze w podzięce za bezpieczny powrót do cywilizacji. Nie wiadomo, czy po tej podróży spoczął na laurach, czy też nadal pływał do kopalni Tartessosu, by sprowadzać srebro do Samos. Późniejsi greccy „historycy” twierdzą jednak, że opowieść o burzy, która zniosła Kolaiosa, była tylko jego wymysłem mającym na celu ukrycie przebiegu szlaku przez konkurencją – zyski z nieznanego wcześniej źródła srebra mogły być bowiem olbrzymie. Zarobki były w każdym razie na tyle duże, by inni Grecy i Fenicjanie udali się na poszukiwania kopalni. Ci ostatni już sto lat później regularnie uczęszczali szlakiem, którym sprowadzali nie tylko srebro, lecz również cynę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_COLAEUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Herodot, który sam był kupcem i podróżnikiem, wspomina w swoich dziełach tylko dwóch „handlowców” – Sostratosa i Kolaiosa – musieli więc oni odnieść nie lada sukcesy, skoro zwrócili na siebie jego uwagę. Nie trzeba chyba wspominać, że o owym mitycznym Kolaiosie nie wiadomo niczego więcej...


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CONFUCIUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Filozof i nauczyciel, który niechcący został wielkim prorokiem – założył bowiem jedną z wielkich religii – Kong Qui, znany też jako Konfucjusz, urodził się około 551 roku p.n.e. w chińskim państwie Lu. Jego poglądy, dotyczące przede wszystkim etycznych wzorców zachowań prywatnych i publicznych, zebrano po jego śmierci w „Dialogach konfucjańskich” i, choć zwalczała je dynastia Qin, stały się bardzo wpływowe za panowania rodów Han, Tang i Song. Swą filozofię Konfucjusz oparł o zasadę ren („miłości do innych”) oraz naukę samokontroli.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CONFUCIUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Ponieważ w „Zapiskach Historycznych” (które powstały jakieś czterysta lat później) więcej jest mitów niż faktów, o wczesnych latach Konfucjusza nie wiadomo właściwie niczego. Jego życie, w przeciwieństwie do wpływu, jaki wywarł po śmierci, wydaje się zaskakująco nudne lub też, jak ujęli to Chińczycy, „proste i naturalne”. W „Dialogach konfucjańskich” twierdzi, że za młodu był biedakiem – mimo że należał do klasy shih (arystokratów) – i musiał nauczyć się wielu zawodów. Jego pierwszym zajęciem mogła być opieka nad spichlerzem kraju Lu, później zaś nadzorowanie pól. Nie wiadomo, kiedy rozpoczął nauczanie, ale najprawdopodobniej już po ukończeniu 30 roku życia. Do 515 roku p.n.e. zdołał zebrać dużą liczbę uczniów i skoncentrował się na uprawianiu sześciu sztuk, które miały pomagać w osiągnięciu samokontroli: łucznictwa, kaligrafii, rachowania, muzyki, powożenia rydwanami oraz rytuałów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CONFUCIUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Około 498 roku p.n.e. Konfucjusz wybrał się na włóczęgę po wschodnich Chinach, razem z nim wyruszyło zaś kilku jego tryskających energią uczniów. Wspólnie wędrowali po krajach Wei, Sung i Ch'en, nauczając, mimo tego, że czasem spotykali się z groźbami. Podczas podróży Konfucjusz stworzył wiele z najbardziej wpływowych dzieł filozofii starożytnej, w tym poprawioną przez siebie wersję „Księgi Pieśni” oraz swoją historię książąt Lu („Kronikę Wiosen i Jesieni”). Mędrzec zmarł w listopadzie 479 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CORNELIUS_VANDERBILT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony w biedzie i tylko przeciętnie wykształcony Cornelius Vanderbilt pokonał te przeciwności dzięki wrodzonej inteligencji i prostej bezwzględności. Jak sam kiedyś powiedział, „jeśli nie masz konkurencji, nie masz też kogo obdzierać ze skóry”. A obdzieranie to szło mu całkiem nieźle. W chwili śmierci jego dobra warte były w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze około 239 miliardów dolarów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CORNELIUS_VANDERBILT_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Jako chłopiec Cornelius pracował na łodzi ojca, w przerwach uczęszczając do szkoły. Gdy był nastolatkiem, posiadał już własną jednostkę, dorabiając się ostatecznie małej floty. W 1813 roku poślubił swoją kuzynkę, Sophię, i został ojcem trzynaściorga dzieci. Vanderbilt zdobył pracę jako kapitan promu, zaś pod koniec lat 20. XIX wieku założył własny interes, w ramach którego budował i obsługiwał statki parowe. Bezwzględny i przebiegły „komodor” Vanderbilt zdominował branżę, angażując się w zażartą wojnę cenową z rywalami. W połowie lat 40. XIX wieku był już milionerem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CORNELIUS_VANDERBILT_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Najwyraźniej jednak tytuł milionera mu nie wystarczył, a bankrutowanie konkurencyjnych linii parowcowych nudziło go, bo w latach 60. przeniósł swą uwagę ze statków na koleje. Założył pierwszą międzyregionalną linię w Stanach Zjednoczonych, dzięki czemu mógł obniżyć koszta, skrócić czasy przejazdu i ogólnie zwiększyć wydajność. A wraz z nią zyski.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_CORNELIUS_VANDERBILT_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W przeciwieństwie do innych potentatów wieku pozłacanego Cornelius nie miał w zwyczaju oddawać pieniędzy organizacjom charytatywnym ani brać udziału w innych filantropijnych działaniach. Jedyny duży datek złożył pod koniec życia, gdy przeznaczył milion dolarów na założenie Vanderbilt University w Nashville. Zmarł w wieku 82 lat w styczniu 1877 roku, pozostawiając większość swojej fortuny synowi Williamowi (ku wielkiemu niezadowoleniu pozostałej dziewiątki żyjących dzieci).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DMITRI_MENDELEEV_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Na pogrzebie Dmitrija Iwanowicza Mendelejewa w lutym 1907 roku w Petersburgu studenci tego charyzmatycznego profesora z Petersburskiego Instytutu Technicznego i Petersburskiego Uniwersytetu Państwowego nieśli za karawanem dużą kopię układu okresowego pierwiastków. Doskonały hołd dla człowieka, który odkrył prawa okresowości pierwiastków i opracował związaną z tym tabelę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DMITRI_MENDELEEV_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony w 1834 roku w Tobolsku Dmitrij był synem Marii Dmitrijewnej, właścicielki huty szkła. Gdy budynek spłonął, kobieta przeniosła się do Sankt Petersburga. Tam Dmitrij został studentem Głównego Instytutu Pedagogicznego i ukończył go w 1855. Niestety, zachorował na gruźlicę i pragnąc podreperować zdrowie w cieplejszym klimacie, podjął się nauczania na Krymie. Gdy wyzdrowiał, wrócił do Sankt Petersburga, by ukończyć studia, a następnie kontynuował je za granicą. Po opublikowaniu licznych artykułów badawczych z dziedziny chemii został wykładowcą – początkowo w Petersburskim Instytucie Technicznym, później zaś również na uniwersytecie w tym samym mieście. Gdy zdał sobie sprawę, że potrzebuje dobrego podręcznika na swoje zajęcia z chemii nieorganicznej, napisał „Podstawy chemii”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DMITRI_MENDELEEV_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Pracując nad książką, dostrzegł powtarzające się schematy zarówno w chemicznych, jak i fizycznych właściwościach pierwiastków. Wykorzystując swoją szeroką wiedzę – Dmitrij nigdy się nie specjalizował, nie miał więc z góry wyrobionych opinii – odnajdywał coraz więcej podobieństw i związków. Po długich miesiącach systematycznego układania wg masy atomowej dziesiątków znanych pierwiastków stwierdził, że mógłby nawet przewidzieć cechy tych, które nie zostały jeszcze odkryte. W 1869 roku formalnie przedstawił swoje „prawa okresowości pierwiastków”. Zostały one przyjęte z dużą obojętnością, zmieniło się to jednak, gdy w przeciągu kolejnych 20 lat odkryto trzy nowe substancje zgodne z jego przewidywaniami. W 1889 roku w Londynie Mendelejew przedstawił swój najnowszy diagram pierwiastków i spotkał się z wielkim uznaniem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DONATELLO_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Donato di Niccolo di Betta Bardi, znany też jako Donatello, urodził się we Florencji około 1386 roku i zmarł tamże około 1466 po niezwykle produktywnym, osiemdziesięcioletnim życiu spędzonym na dłubaniu w kamieniu, marmurze i innych skałach. Emocjonalność i ekspresywność jego dzieł uczyniły go największym rzeźbiarzem renesansu. Artysta Vasari napisał o jego twórczości: „Zdawać by się mogło, że kamień, z którego stworzona jest rzeźba, lada chwila ożyje”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DONATELLO_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Będący synem rzemieślnika Donatello kształcił się w domu rodziny bankierów, Martellich, którzy byli również mecenasami sztuki. W 1403 roku rozpoczął naukę u rzeźbiarza i złotnika Lorenzo Ghibertiego – pomagał mu stworzyć pomniki proroków w baptysterium florenckiej katedry. Według niektórych źródeł Donatello i artysta Brunelleschi zaprzyjaźnili się i wspólnie udali na południe, by odsłaniać starożytne ruiny wokół Rzymu. Niezależnie od tego, ile prawdy jest w tych opowieściach, nie da się ukryć, że w późniejszych rzeźbach twórcy widoczny jest styl klasyczny. Przez kolejne dekady Donatello stworzył jedne z największych renesansowych dzieł: marmurową rzeźbę św. Jerzego, olbrzymiego św. Jana Ewangelistę, sławnego, wykonanego z brązu nagiego Dawida, a także wykonany z tego samego materiału panel zatytułowany Uczta Heroda.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DONATELLO_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W latach 1443–1453 Donatello oddawał się pracy twórczej w Padwie, tworząc monumentalną rzeźbioną nastawę dla Santo i pomnik konny Gattemelaty. Ostatnie lata życia spędził we Florencji, wykonując głównie zlecenia dla Medyceuszy. Ukończył na przykład zapadającą w pamięć rzeźbę Marii Magdaleny dla klasztoru Santa Maria di Cestello, mającą nieść ukojenie i inspirację nawróconym prostytutkom, które tam przyjmowano. Jego prace wywierały wpływ na twórczość innych rzeźbiarzy przez stulecia – przykładem może być Michał Anioł – choć nikt nie dorównał mu w tworzeniu imponujących, ponadwymiarowych sylwetek ludzkich. Donatello zmarł z niewyjaśnionych przyczyn, a jego ostatnia rzeźba została ukończona przez jego ucznia, Bertolda di Giovanniego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DOUGLAS_MACARTHUR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Douglas MacArthur dowodził amerykańskimi oddziałami podczas I wojny światowej, siłami sprzymierzonymi na Pacyfiku podczas II wojny światowej oraz oddziałami ONZ podczas wojny koreańskiej. Za swe dokonania został odznaczony Medalem Honoru i jest jedną z pięciu osób, które uzyskały stopień generała armii Stanów Zjednoczonych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DOUGLAS_MACARTHUR_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
MacArthur ukończył studia w akademii oficerskiej wojsk lądowych w West Point z jednym z najlepszych wyników w jej historii, a po zakończeniu I wojny światowej wrócił w jej mury, by objąć stanowisko komendanta uczelni. Poza tym służył jako szef sztabu amerykańskiej armii za prezydenta Herberta Hoovera, był filipińskim feldmarszałkiem prezydenta Manuela Quezona, a nawet namawiano go, by kandydował na stanowisko prezydenta Stanów Zjednoczonych. Choć jego życie obfitowało w wiele osiągnięć, do historii przeszedł przede wszystkim dzięki wyzwoleniu Filipin spod japońskiej okupacji oraz przyjęciu kapitulacji Japonii podczas II wojny światowej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DWIGHT_EISENHOWER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeśli najważniejsze elementy sztuki wojny to odpowiednia administracja i planowanie, Dwight David Eisenhower z pewnością należy do najwybitniejszych dowódców wszech czasów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DWIGHT_EISENHOWER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony w Denison jako trzeci z siedmiu synów Dwight ukończył liceum Abilene High School w 1909 roku. Ponieważ nie posiadał pieniędzy niezbędnych, by pójść na zwykły uniwersytet, złożył podanie o przyjęcie na West Point i w 1911 roku został studentem akademii. Choć ukończył studia, zdobył sobie reputację kadeta łamiącego regulamin uczelni i osiągającego niezbyt imponujące wyniki. Po West Poincie Eisenhower spędził wiele lat naznaczonych rozczarowaniem i frustracją zawodową. I wojna światowa zakończyła się na tydzień przed jego wyjazdem do Europy, co uniemożliwiło mu zapracowanie sobie na awanse. Udowodnił jednak swoje zdolności organizacyjne (i polityczne) jako adiutant generałów Foxa Connera, Johna J. Pershinga i Douglasa MacArthura.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DWIGHT_EISENHOWER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Eisenhowera przydzielono do sztabu generalnego w Waszyngtonie, gdzie pozostawał aż do czerwca 1942 roku, pomagając w tworzeniu amerykańskiej strategii w walce z Niemcami i Japonią. Jego umiejętności organizacyjne tak zaimponowały generałowi George'owi Marshallowi, że uczynił go głównodowodzącym Alianckich Sił Ekspedycyjnych przeznaczonych do inwazji na Afrykę Północną. Przekładanie papierków i kontrolowanie ego alianckich dowódców szło mu tak dobrze, że zlecono mu organizację operacji Overlord, alianckiego ataku na okupowaną przez nazistów Europę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_DWIGHT_EISENHOWER_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Po wojnie Eisenhower na krótki czas został dyrektorem Uniwersytetu w Kolumbii, lecz wybuch wojny w Korei zmusił go do przerwania pracy i wznowienia służby w charakterze naczelnego dowódcy NATO. Po powrocie „Ike”, mający kontakty w sferze wojskowej i akademickiej, wszedł do znacznie bardziej bezwzględnego świata polityki. Z łatwością pokonał w latach 1952 i 1956 roku kandydata demokratów, Adlaia Stevensona. Wspomagany przez wiceprezydenta Richarda Nixona Eisenhower okazał się zaskakująco skuteczny i popularny. Prowadził zimną wojnę, rozpoczął reformy praw obywatelskich, kontynuował politykę New Deal, a nawet zrównoważył budżet. Gdy zakończył karierę jednego z najlepszych prezydentów od dłuższego czasu, wziął na swoje barki trudne zadanie zarządzania uczelnią Gettysburg College. Zmarł w marcu 1969 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EDGAR_ALLEN_POE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
„Mistrz makabry”, Amerykanin Edgar Allan Poe, był twórcą nastrojowych wierszy i pełnych grozy oraz tajemnic opowieści. Być może dlatego, że w jego życiu nie brakowało ani jednego, ani drugiego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EDGAR_ALLEN_POE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony w styczniu 1809 roku jako syn aktorów Edgar nigdy ich dobrze nie poznał – ojciec odszedł, gdy był jeszcze dzieckiem, matka zaś zmarła, gdy miał trzy lata. Oddzielony od rodzeństwa chłopak został zabrany do domu Johna i Francis Allenów, bogatego handlarza tytoniem i jego żony, którzy mieszkali w Richmond. Edgar nigdy nie związał się mocno z Johnem, być może dlatego, że pisał wiersze na rewersach jego dokumentów biznesowych. W 1826 roku wstąpił na Uniwersytet Virginia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EDGAR_ALLEN_POE_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Poe skrywał dwa sprzeczne pragnienia – pisarstwo i służbę w wojsku. Pierwszy zbiór wierszy opublikował w 1827 roku. Wtedy również wstąpił do armii. W 1830 dostał się na West Point, został jednak wyrzucony za niedopełnianie obowiązków. Po odejściu z akademii skupił się na swej drugiej pasji – jako przymierający głodem autor mieszkał w Nowym Jorku, Filadelfii, Richmond i w końcu w Baltimore, gdzie zamieszkał u swej ciotki Marii i poślubił kuzynkę, Virginię, gdy miała zaledwie 13 lat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EDGAR_ALLEN_POE_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Pod koniec lat 30. XIX wieku opublikował pierwszy zbiór opowiadań: „Opowieści groteskowo-arabeskowe”. Tytuł mówi sam za siebie. Książka miała przeciętne powodzenie, talent Edgara rozwijał się jednak: w 1843 roku otrzymał nagrodę literacką za „Złotego żuka”, nowelę, dzięki której rozwinął się nowy gatunek literacki: fikcja detektywistyczna. Sławę zdobył sobie zaś opublikowanym w 1845 roku wierszem „Kruk”. W 1847 roku, gdy zmarła jego ukochana Virginia, Edgara ogarnęła czarna rozpacz. Po niego samego śmierć przyszła w październiku 1849 w dość tajemniczych okolicznościach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EDMONIA_LEWIS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niewiele wiadomo o Mary Edmonii Lewis poza tym, że urodziła się około 1844 roku, jej ojciec był Afrohaitańczykiem, zaś matka miała w sobie głównie krew plemienia Ojibwa. Mary spędziła wczesne dzieciństwo z ludem swojej matki, biegając w lasach na północy stanu Nowy Jork. Znana była wśród plemienia jako „Pożar”, zaś jej starszy brat jako „Wschód słońca” (jego chrześcijańskie imię to Samuel). Po tym, jak zostali osieroceni, gdy miała dziesięć lat, przyjęły ich do siebie dwie „ciotki”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EDMONIA_LEWIS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Dzięki zachętom i wsparciu Samuela Mary nieco się ustatkowała, wstępując w 1859 roku do Oberlin College w Ohio. Nauka szła jej jednak słabo we wszystkich dziedzinach poza sztuką, wkrótce więc przerwała edukację i ruszyła do Bostonu. Tam zaprzyjaźniła się między innymi z abolicjonistą Williamem Garrisonem i rzeźbiarzem Edwardem Brackettem. Podczas wojny secesyjnej odniosła w mieście pewien sukces finansowy, tworząc medaliony Garrisona, Johna Browna i innych przywódców ruchu abolicjonistycznego. Stworzone zaś w 1864 roku popiersie sławnego pułkownika Roberta Shawa ze składającego się w całości z czarnoskórych 54. Pułku Piechoty Massachusetts pozwoliło Edmonii zarobić dość pieniędzy, by wyjechać do Rzymu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EDMONIA_LEWIS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Tam dołączyła do szerokiej i bardzo żywej społeczności artystycznej (wszystkie drogi naprawdę prowadzą do Rzymu – nawet dla twórców). Wkrótce zajęła się tworzeniem w marmurze w duchu popularnego stylu neoklasycyzmu, a jej sztuka cieszyła się pewnym wzięciem, zwłaszcza wśród amerykańskich i brytyjskich turystów – szczególną uwagę zwracały jej wizerunki Afroamerykanek i Indianek. Nawróciła się również na katolicyzm i otrzymała szereg zleceń na nastawy oraz inne chrześcijańskie ornamenty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EDMONIA_LEWIS_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Ostatnie lata życia Edmonii, podobnie jak jej dzieciństwo, spowite są tajemnicą. Do lat 90. XIX wieku rzeźbiła i wystawiała swoje prace w Rzymie, właściwie nic nie wiadomo jednak o ostatniej dekadzie jej życia. Uważa się, że zmarła w Wiecznym Mieście w 1911 roku, niedawno odkryto jednak dokumenty, według których śmierć spotkała ją w 1907 roku w Rzymie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EL_CID_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jak to się czasem zdarza dowódcom wojskowym, Rodrigo Diaz de Vivar – znany jako Cyd (od arabskiego sid – „pan”) – z kart historii przeszedł na karty legend. I jak wszyscy legendarni wyzwoliciele „przeżył to, co niemożliwe” i „pokonał wroga nie do pokonania”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EL_CID_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Ojciec Rodriga należał do pomniejszej kastylijskiej szlachty, lecz dzięki staraniom matki chłopiec został wychowany w domu najstarszego syna króla, Sancha II. Gdy ten wstąpił w 1065 roku na tron, nadał 22-letniemu de Vivarowi tytuł armiger regis (chorążego królewskiego), czempiona króla i dowódcy jego wojsk. W 1067 roku Rodrigo wyruszył wraz z Sanchem na kampanię przeciwko mauretańskiej taifie Saragossy, w wyniku której jej emir stał się kastylijskim wasalem. W tym samym roku król rozpoczął kampanię mającą na celu przejęcie rządzonego przez jego brata, Alfonsa VI, królestwa Leonu. Choć wedle legendy Cyd (miano to otrzymał od Maurów w Saragossie) niechętnie odnosił się do agresji, tak naprawdę raczej nie żywił podobnych skrupułów i bez wątpienia wyróżnił się w wojnie. Gdy jednak Sancho zginął podczas oblężenia Zamory, szybko zmienił strony konfliktu, żeniąc się w dodatku z królewską kuzynką.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EL_CID_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Sprawy na królewskim dworze nie ułożyły się jednak najlepiej. Choć apologeci Cyda przedstawiają go jako niewinną ofiarę spiskującej szlachty, jego skłonność do arogancji ostatecznie zakończyła się wygnaniem z Leonu. Zaproponował wówczas swoje usługi muzułmańskim władcom Saragossy i lojalnie służył kalifowi oraz jego następcy przez dziesięciolecia wojen z Lleidą i jej chrześcijańskimi sojusznikami, między innymi Barceloną i Aragonią. Gdy w 1086 roku doszło do wielkiej inwazji Almorawidów z Afryki Północnej, Alfonso zapomniał o gniewie i wezwał Cyda do siebie. W 1094 roku dobiegło wreszcie końca 18-miesięczne oblężenie Walencji. Cyd wkroczył do niej jako zdobywca, kazał spalić żywcem dawnego władcę i sprowadził tam francuskiego biskupa. Rządził sprawiedliwie, nie faworyzując ani chrześcijan, ani muzułmanów, aż do swej śmierci w 1099 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EL_GRECO_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony około 1541 roku na Krecie Domenikos Theotokopoulos w wieku dwudziestu paru lat udał się do Wenecji, by uczyć się od Tycjana. Pod jego okiem zaczął poznawać podstawy malarstwa renesansowego: perspektywę, kolory, przedstawianie ludzkiego ciała i tworzenie złożonych scen. Z Wenecji udał się do Rzymu, gdzie mieszkał i pracował w pałacu kardynała Alessandra Farnesego, wpływowego i doświadczonego dyplomaty Watykanu. W 1572 roku El Greco (wtedy bowiem właśnie zmienił imię na takie, które było przystępniejsze dla Włochów) założył własne studio. Sukcesy pozostawały jednak nietrwałe, przez co w 1576 roku udał się do Hiszpanii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EL_GRECO_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W Madrycie nie udało mu się zdobyć mecenatu króla Filipa II, przeniósł się więc do Toledo. Tam zatrudnił go Diego de Castilla, dziekan katedry, by stworzył szereg prac dla kościoła. W ciągu kolejnych trzech dziesięcioleci El Greco dopracował swój styl – na jego obrazach ludzie przedstawiani są w sposób przesadzony i zniekształcony. Widać to na takich dziełach jak „Łzy św. Piotra” (1582), „Pogrzeb hrabiego Orgaza” (1588), „Pokłon pasterzy” (1599) czy „Otwarcie piątej pieczęci Apokalipsy” (1614).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EL_GRECO_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Jego styl i emocjonalne tematy stanowiły jaskrawe odzwierciedlenie siły hiszpańskiej kontrreformacji. Przemawiające do wyobraźni prace podkreślały wagę sakramentów, Maryi i świętych. Późniejsze obrazy malarza poprzez swoją siłę wyrazu przez stulecia wywierały wpływ na twórczość artystów od kubistów po niemieckich ekspresjonistów i abstrakcyjnych impresjonistów. Zmarł w 1614 roku w Toledo. Jego sztuka została następnie zapomniana aż do ponownego jej odkrycia pod koniec XIX wieku, kiedy to ogłoszono go „prorokiem sztuki współczesnej”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EMILIE_DU_CHATELET_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gabrielle Émilie Le Tonnelier de Breteuil urodziła się w 1706 roku w Paryżu w szanowanej szlacheckiej rodzinie jako jedyna córka barona, faworyta Ludwika XIV. Doświadczała wszelkich przywilejów, jakich mogła domagać się mała dziewczynka. Niewiele wiadomo o jej wczesnej edukacji, ale najprawdopodobniej nie różniła się ona od tej, jaką uznawano wówczas za odpowiednią dla dziewcząt. Gdy Gabrielle miała 18 lat, baron zaaranżował wżenienie się córki w jeden z najstarszych rodów w Lotaryngii i tak oto markiz du Châtelet dał swej żonie prestiż i niewiele więcej. Przez pierwsze lata małżeństwa nowa markiza prowadziła bardzo tradycyjny styl życia: zajmowała się domem w Semurze, urodziła córkę i dwójkę synów, a gdy mogła, cieszyła się przyjemnościami Paryża.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EMILIE_DU_CHATELET_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W 1733, gdy była znowu w Semurze, nosząc w łonie drugiego syna, Emilie zainteresowała się matematyką. Zajęła się dogłębnym badaniem geometrii analitycznej Kartezjusza i zaczęła tłumaczyć Principia Newtona, dodając po zakończeniu pracy własny komentarz i rozszerzając nieco kluczowe hipotezy Brytyjczyka. Gdy opublikowała swoją wersję, stała się ona najpowszechniej wykorzystywanym wydaniem dzieła w Europie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EMILIE_DU_CHATELET_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Przez resztę lat 30. i 40. XVIII wieku nadal zajmowała się czytaniem, nauką i pisaniem, poświęcając równocześnie czas mężowi, dzieciom i licznym kochankom. Jej prace dotyczące optyki, gramatyki i krytycznej analizy Starego i Nowego Testamentu były niewiele tylko mniej sławne od jej skandalicznych romansów. Spotykała się między innymi z Wolterem, który napisał królowi Prus Fryderykowi II, że była „wielkim człowiekiem, którego jedynym błędem jest to, że był kobietą”, a także z matematykiem de Maupertuisem i filozofem de la Mettrie. Jej ostatni kochanek, de Saint-Lambert, żołnierz poeta, był też ojcem jej ostatniego dziecka. Niestety, zmarło ono wraz z Emilie, która oddała ducha w tydzień po porodzie w 1749 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EMILY_DICKINSON_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Emily Elizabeth Dickinson urodziła się w grudniu 1830 roku w Amherst w rodzinie z Nowej Anglii. Kształciła się na Akademii w Amherst (dziś jest to college), którą założył jej dziadek. Miała jednak „delikatną” naturę i doświadczała stanów wycieńczenia psychicznego, które nie pozwalały jej wychodzić z łóżka, przez co musiała w 1848 roku przerwać naukę w akademii mimo wspaniałych wyników. Niektórzy uczeni spekulowali, że cierpiała na agorafobię, depresję i stany lękowe. Spędziła resztę swojego samotniczego życia w rodzinnej posiadłości, nazywanej w okolicy „Posiadłością”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EMILY_DICKINSON_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Emily zaczęła pisać jako nastolatka – nie miała zbyt wielu przyjaciół, którzy pozwoliliby jej uwolnić drzemiące w niej emocje. Jednym z tych nielicznych znajomych był Benjamin Newton, który zapoznał łatwo ulegającą wpływom młodą damę z tekstami Williama Wordswortha. Poza pisaniem poezji i zajmowaniem się wiecznie chorą matką – ani Emily, ani jej siostra Lavinia nie wzięły ślubu i mieszkały w Posiadłości do końca życia – dziewczyna utrzymywała ożywioną korespondencję z ludźmi takimi jak Newton, pastor Charles Wadsworth, sędzia Otis Lord i kilku innych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EMILY_DICKINSON_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po 1860 roku Emily rzadko opuszczała posiadłość. To właśnie w tym okresie, aż do śmierci matki w 1882 roku, bez wiedzy rodziny wypełniła kilkanaście notatników wierszami. Z około 1800 poematów, które stworzyła, za jej życia ukazało się w druku ledwie koło dziesięciu, a i tak zostały przeredagowane ze względu na mocno niekonwencjonalny styl. Wiersze Dickinson składały się z krótkich linii i rymów przybliżonych. Opierały się na „niedopuszczalnych” zasadach interpunkcji i stosowania wielkich liter. Emily zmarła w 1886 z powodu choroby nerek, a jej notatniki zostały odkryte przez Lavinię. W 1890 roku rodzina opublikowała pierwszy tom jej wierszy zebranych, dzięki którym zyskała miano jednej z wielkich poetek Ameryki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ERWIN_SCHRODINGER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Erwin Schrödinger, mniej chyba sławny od swego kota, był austriackim fizykiem, zdobywcą Nagrody Nobla, którego przełomowe dokonania w zakresie mechaniki falowej zmieniły teorię kwantową z marginalnej dziedziny fizyki w jedno z jej głównych pól działania. Urodzony w 1887 roku w Wiedniu Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger do 11 roku życia uczył się w domu, później zaś zaczął uczęszczać do prestiżowego Akademisches Gymnasium. W 1910 roku obronił doktorat na Uniwersytecie Wiedeńskim. W 1914 objął go pobór do wojska – I wojnę światową spędził na froncie włoskim jako oficer artylerii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ERWIN_SCHRODINGER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Erwin pracował zawodowo na uniwersytetach w Stuttgarcie, Jenie i Wrocławiu, nim dołączył do kadry Uniwersytetu Zuryskiego. Gdy natknął się na teorię mechaniki fal zaproponowaną przez fizyka Louisa de Broglie, opublikował rewolucyjny artykuł – pierwszy z wielu – w którym wyjaśniał, że elektron w atomie porusza się jak fala, nie zaś jak cząsteczka. Publikacja ta stała się kamieniem węgielnym teorii kwantowej. Schrödinger przeniósł się na Uniwersytet Berliński i kontynuował swoją innowacyjną pracę do 1933 roku, kiedy to w proteście wobec nazistowskiego antysemityzmu uciekł i trafił na Uniwersytet Oksfordzki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ERWIN_SCHRODINGER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W ciągu kolejnych kilku lat uczył w różnych szkołach na świecie, aż w 1939 został zaproszony przez irlandzkiego szefa rządu de Valerę, by stanął na czele Szkoły Fizyki Teoretycznej w dublińskim Institute for Advanced Studies (Instytucie Badań Zaawansowanych). Pozostał tam aż do emerytury, a następnie w 1956 roku wrócił do Wiednia. Ostatnie lata życia spędził na pisaniu, łącząc w wydanych książkach swoje poglądy na rozmaite tematy z kwantową perspektywą – pisał między innymi o problemie połączenia grawitacji z elektromagnetyzmem, który przykuł uwagę Einsteina (i pozostaje nierozwiązany), oraz wyjaśniał problem zwany kotem Schrödingera. Zmarł w Wiedniu w 1961 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ESTEE_LAUDER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Josephine Esther Lauder, z domu Mentzer, dorastała w mieszkaniu znajdującym się nad nowojorskim sklepem jej ojca, dzieląc je z rodzicami i ośmiorgiem rodzeństwa. Gdy wprowadził się tam dodatkowo jej wuj, stało się ono jeszcze ciaśniejsze, ale to dzięki niemu Josephine poznała wspaniały świat chemii. Właśnie pod jego okiem nauczyła się wytwarzać swoje własne produkty do pielęgnacji skóry.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ESTEE_LAUDER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Lauder przeprowadziła się wreszcie na Manhattan, gdzie kontynuowała eksperymenty i prace nad ulepszaniem swoich kosmetyków. Przełomem w jej życiu okazało się nawiązanie współpracy z domem handlowym Saks Fifth Avenue, który zakupił jej produkty i sprzedał wszystko w zaledwie dwa dni. Jej pierwszy ważny produkt, olejek do kąpieli o nazwie Youth Dew, sprzedał się w całkowitej liczbie 150 milionów butelek.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ESTEE_LAUDER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Estée Lauder była pracującą matką, odnoszącą sukcesy przedsiębiorczynią oraz filantropką. Dzięki biznesowemu geniuszowi stworzyła kosmetyczne imperium, które stanowiło (i nadal stanowi) źródło utrzymania jej rodziny nawet po jej śmierci w wieku 97 lat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EUCLID_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jedyne, co można z całą pewnością powiedzieć o życiu Euklidesa, to że według greckiego filozofa Proklosa nauczał w Aleksandrii za rządów Ptolemeusza I (czyli między 323 a 285 r. p.n.e.). Jest najlepiej chyba znanym matematykiem w historii – nazywa się go ojcem geometrii. 13 ksiąg jego „Elementów” przez dwa tysiąclecia stanowiło podstawę nauczania geometrii i stało się wzorem, według którego oceniano przez wiele stuleci traktaty naukowe – zarówno ze względu na treść, jak i sposób jej usystematyzowania.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EUCLID_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Euklides nie tylko ustalił standard, wedle którego do dziś oceniani są matematycy, lecz również uczynił racjonalizm podstawą całej współczesnej nauki. Jego praca rozpoczyna się od definicji i pięciu postulatów, założenia określonych faktów, które mają służyć jako podstawa dedukcji logicznej. Jego sławny piąty postulat, wedle którego jeżeli prosta przecina dwie proste, tworząc dwa kąty wewnętrzne po tej samej stronie o sumie mniejszej niż dwa kąty proste, to te dwie proste przecinają się po tej stronie, po której znajdują się owe kąty wewnętrzne, stał się bazą wszystkich kolejnych dowodów (zaś jego zignorowanie doprowadziło w XIX wieku do powstania geometrii nieeuklidesowych). Metoda rozpoczynania wszelkich badań danego fenomenu od ustalenia aksjomatów uczyniła naukę działaniem dedukcyjnym, w którym dowody (nawet bardzo zawiłe) odkrywają prawdę o rzeczywistości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_EUCLID_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Styl i tematyka 13 ksiąg sugerują, że Euklides zawarł w nich również cudze pisma. I tak zapewne jest, choć nie sposób określić, które części są jego autorstwa, które zaś pochodzą od innych. Niezależnie od tego, zarówno współcześni Euklidesowi, jak i późniejsi matematycy uważali jego wnioski za decydujące w dziedzinie geometrii. Twierdzi się, że poza Biblią „Elementy” są najczęściej tłumaczoną, publikowaną i badaną ze wszystkich książek w historii cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_F_SCOTT_FITZGERALD_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Francis Scott Fitzgerald urodził się w 1896 r. jako syn arystokraty z Marylandu (spokrewnionego z autorem słów amerykańskiego hymnu „Star Spangled Banner”) i córki irlandzkich imigrantów. Uczęszczał do prywatnych katolickich szkół, a następnie dostał się na uniwersytet Princeton, gdzie po początkowych sukcesach na polu literatury i nauk socjologicznych zaniedbał studia i trafił na akademicki okres próbny. W końcu porzucił naukę i w 1917 roku zaciągnął się do armii, a także napisał swoją pierwszą powieść (którą wydawca odrzucił, jednocześnie zachęcając jednak do wprowadzenia poprawek i ponownego zgłoszenia). W 1918 r., gdy stacjonował w Montgomery w stanie Alabama, poznał lokalną piękność, Zeldę Sayre. Po dość burzliwym okresie zaręczyn ożenił się z nią w roku 1920. W tym samym roku publikacji doczekała się pierwsza powieść Fitzgeralda, „Po tej stronie raju”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_F_SCOTT_FITZGERALD_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Fitzgerald oddał w swoich powieściach ducha epoki jazzu, czego najlepszym przykładem jest „Wielki Gatsby”. Bohaterowie i bohaterki jego utworów to ludzie młodzi, pełni ideałów, bywający w towarzystwie oraz oddani przyjemnościom. Wyczuwa się w nich groźbę zbliżającej się katastrofy, nieuniknionego pozbawienia złudzeń oraz śmiertelny strach przed starością, która odbierze im przemijające piękno. Nad wszystkim wisi dodatkowo widmo zakończonej właśnie wojny ostatecznej. Stary porządek i moralność legły w gruzach, lecz wciąż nie wiadomo, co miałoby je zastąpić. Życie Scotta i Zeldy Fitzgerald pod wieloma względami przypominało wątki przewijające się w jego twórczości – para była znana i stanowiła stały element towarzyskiego świata, a pijaństwo Scotta Fitzgeralda (oraz jego konsekwencje) było omawiane równie gorąco i szeroko jak pisane przez niego powieści. Fitzgerald pisał i pił, kłócił się z Zeldą i pił, publikował powieści oraz artykuły w magazynach i pił, przeniósł się do Europy i pił... Gdy epoka jazzu dobiegła wreszcie końca, stan psychiczny Zeldy Fitzgerald bardzo się pogorszył, w efekcie czego trafiła do zakładu, w którym spędziła resztę życia. Scott Fitzgerald przeniósł się natomiast do Hollywood i pracował jako scenarzysta, by spłacić ogromne długi. W 1940 r. zmarł w zapomnieniu w wieku zaledwie 44 lat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_F_SCOTT_FITZGERALD_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Twórczość Fitzgeralda w pełni doceniono dopiero kilka dekad po jego śmierci. Obecnie jego powieści uznawane są za sztandarowe dzieła epoki jazzu – żaden pisarz nie uchwycił upajającej radości i wytwornego splendoru tych czasów tak dobrze jak właśnie Scott Fitzgerald. I chyba życie żadnego z nich nie oddało tragicznego końca i utraconych nadziei epoki jazzu tak dobrze, jak życie Scotta Fitzgeralda.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FILIPPO_BRUNELLESCHI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony w 1377 roku we Florencji i tamże zmarły w 1446 roku Filippo Brunelleschi uważany jest za jednego z najwspanialszych architektów i inżynierów włoskiego renesansu. Najbardziej znanym jego dziełem jest wielka ceglana kopuła katedry Santa Maria del Fiore we Florencji zbudowana za pomocą maszyn, które wymyślił sam jej twórca. Jego dzieciństwo było raczej typowe – urodził się jako drugi z trzech synów miejskiego notariusza. Początkowo szkolony był na złotnika i rzemieślnika w gildii kupieckiej Arte della Seta. Według miejskich dokumentów Brunelleschi został około 1401 roku mianowany mistrzem złotnictwa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FILIPPO_BRUNELLESCHI_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Gdy Brunelleschi przegrał w konkursie na stworzenie drzwi z brązu do baptysterium florenckiego, postanowił skupić się raczej na architekturze niż rzeźbie. Wraz ze swym przyjacielem Donatellem (tak, właśnie nim) odwiedził Rzym i najwyraźniej widok rozsypujących się ruin obudził w nim inspirację. Wkrótce otrzymał pierwsze zlecenie architektoniczne we Florencji – zbudowanie Szpitala Niewiniątek. Wkrótce potem stworzył też inne dzieła: kaplice Ridolfi i Barbadori, Kaplicę Pazzich, a w końcu kopułę wielkiej katedry miejskiej. Ponadto opracował zasady perspektywy linearnej i opracował maszynerię używaną w miraklach przedstawianych we florentyńskich kościołach. Brunelleschi po śmierci został pochowany w katedrze, którą uczynił sławną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANCIS_DRAKE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Francis Drake z całą pewnością nie miał nudnego życia: był handlarzem niewolników, korsarzem (lub, jak twierdzi większość, piratem), wiceadmirałem, który odniósł zwycięstwo nad hiszpańską armadą, pierwszym Anglikiem, który opłynął ziemię, i najsławniejszym człowiekiem morza epoki elżbietańskiej. Urodził się między 1540 a 1544 rokiem w Devonshire Drake jako najstarszy z 12 synów. Ponieważ, co oczywiste, rodzina nie była w stanie wykarmić darmozjadów, został w końcu chłopcem okrętowym na statku kupieckim pływającym między Anglią a Francją. Posiadał talent do nawigacji i wkrótce został zatrudniony przez flotę Hawkinsa, korsarza łupiącego szlaki morskie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANCIS_DRAKE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W latach 60. XVI wieku Drake objął dowodzenie okrętem Judith i małą flotą, którą pływał dla Johna Hawkinsa jako handlarz niewolnikami. Gdy płynęli do Nowej Hiszpanii, by sprzedać jeńców, natknęli się na flotę hiszpańskiego wicekróla. Wybuchła bitwa, Drake zaś salwował się ucieczką. Dokonanie to sprawiło, że w 1572 roku otrzymał od królowej Elżbiety list kaperski, z którym udał się na wyprawę łupieską na Karaiby. Odnosił tak wielkie sukcesy, że władczyni wysłała go, by atakował wroga wzdłuż wybrzeża Pacyfiku. Gdy wewnętrzny spór i wielka burza rozproszyły niewielką flotę Drake'a, chcąc uniknąć starcia na Atlantyku z rozwścieczonymi Hiszpanami, popłynął sławnym okrętem Golden Hind do Anglii przez Ocean Spokojny. W 1580 roku dotarł do Plymouth statkiem pełnym skarbów. W 1581 Elżbieta pasowała go na rycerza.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANCIS_DRAKE_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Sir Francis Drake nadal bezkarnie, zdałoby się, „przypalał brodę króla Hiszpanii” (jak ujął to Bacon). Gdy zatem zebrała się hiszpańska armada, jasne było, że zostanie wiceadmirałem floty angielskiej, która miała ją zniszczyć. Po serii bitew hiszpańska potęga została złamana, zaś pirat stał się bohaterem ludu. Zmarł na dyzenterię podczas ekspedycji przeciw Panamie w 1596 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANCIS_OF_ASSISI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeden z tych, którzy zrezygnowali z życia w luksusie, by oddać się wierze, święty Franciszek, urodził się w bogatej rodzinie w Asyżu około 1182 roku. Jako hałaśliwy młodzieniec myślał o życiu żołnierza i w 1201 roku wziął udział w kampanii przeciw Perugii. Został schwytany, spędził rok w więzieniu, czekając na okup, i być może wtedy właśnie doznał pierwszych wizji. Franciszek usłyszał rzekomo głos Chrystusa nakazujący mu życie w ubóstwie i naprawę Kościoła. Po uwolnieniu powrócił jednak chętnie do beztroskiego życia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANCIS_OF_ASSISI_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Według zapisów kościelnych w 1205 roku Franciszek wyruszył, by dołączyć do armii hrabiego Brienne, lecz po drodze spotkał trędowatego. Uznając go za symbol moralności – lub Chrystusa incognito, jak twierdzą katolicy – młodzieniec objął go i pocałował. Powrócił do Asyżu, porzucił dotychczasowy styl życia, pozbył się dóbr doczesnych, spędzał długie godziny na medytacji, wygłaszał w mieście kazania (nawet do zwierząt), odbudowywał zrujnowane kaplice i udzielał sakramentów trędowatym. Niektórzy uważali go za dotkniętego przez Boga, inni zaś (łącznie z jego rodziną) za raczej nie w pełni władz umysłowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANCIS_OF_ASSISI_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wkrótce Franciszek przyciągnął sobie podobnych. On i jego towarzysze, zainspirowani kazaniem związanym z cytatem z Ewangelii św. Mateusza (10,9), w 1209 roku poszli na pielgrzymkę do Rzymu, by uzyskać zgodę na stworzenie nowego zakonu. Z czasem grupa mężczyzn z tonsurami została uznana przez papiestwo, zaś Franciszka uczyniono jej przywódcą – nazwano ich więc Franciszkanami. Przez kolejne dziesięciolecia święty nie próżnował: w 1211 założył Zakon Świętej Klary, w 1215 roku wziął udział w IV Soborze Laterańskim, w 1219 podjął próbę nawrócenia sułtana Egiptu na chrześcijaństwo, w 1220 zaś odwiedził Ziemię Świętą. Z kolei w 1224 roku Franciszek doznał wizji, po której pozostały mu stygmaty... choć sceptycy twierdzą, że rany według opisu przypominały pierwsze stadia trądu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANZ_LISZT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ferenc Liszt, cudowne dziecko muzyki, w wieku dziewięciu lat koncertował już na salach w rodzimych Austro-Węgrzech. Gdy w wieku 74 lat umierał na zapalenie płuc, miał na koncie ponad 700 utworów i uchodził za najbardziej sprawnego technicznie pianistę wszech czasów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANZ_LISZT_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Ojciec ojca, sekretarz księcia Esterházego, poprosił o pozwolenie na podróż z synem do Wiednia (otrzymał je), gdzie geniusz chłopca został dostrzeżony przez nie byle kogo, bo kompozytora Antonia Salieriego. Przez kilka miesięcy młody Liszt dawał tam prywatne koncerty dla bogaczy i szlachty. Najbardziej niezwykły popis umiejętności dał chyba, improwizując w locie kompozycję na podstawie melodii podsuniętej przez kogoś z widowni. W wieku 12 lat Ferenc został zabrany do paryskiego konserwatorium, do którego jednak nie został przyjęty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANZ_LISZT_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W 1826 roku ojciec piętnastoletniego wówczas Liszta zmarł, a dla rodziny przyszły trudne czasy – musiała gnieść się w maleńkim paryskim mieszkaniu. Ferenc upadł na duchu i przez pewien czas nie wykazywał zainteresowania muzyką, oddając się za to lekturze książek, zwłaszcza tych poświęconych sztuce i religii. W 1833 roku jednak, po wyjściu z depresji i powrocie do komponowania, zadebiutował ze swoim nowym dziełem, a wkrótce również z kolejnymi. Powrócił również do występów publicznych, które ze względu na jego umiejętności stały się sławne na całą Europę. Na jego sławę wpłynął również fakt, że przeznaczył większość swoich dochodów (bilety na koncerty nie były wcale tańsze niż dziś) na organizacje charytatywne i pomoc humanitarną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANZ_VON_HIPPER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony w 1863 roku w Weilheim-in-Oberbayern w okolicach położonego w górach Monachium Franz wcale nie sprawiał wrażenia materiału na członka Cesarskiej Marynarki Wojennej. Po ukończeniu szkolenia podstawowego w 1879 roku postanowił jednak dołączyć do tej formacji (pewnie by „zobaczyć świat”). Odbył następnie studia w Kilonii, po czym przystąpił do egzaminów wstępnych do marynarki. W kwietniu 1881 roku, w wieku 18 lat, Franz Hipper został oficerem. Po ukończeniu kolejnego szczebla studiów został wyznaczony do nadzorowania szkolenia rekrutów Pierwszego Batalionu Morskiego. W 1885 roku ukończył Szkołę Wyższych Oficerów, a następnie służył na wielu okrętach, w tym opancerzonej fregacie SMS Friedrich der Grosse i pancerniku SMS Worth.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANZ_VON_HIPPER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Hipper, wzór profesjonalizmu i kompetencji, szybko piął się po szczeblach kariery. W 1907 roku otrzymał awans na stopień kapitana zur see, po którym obejmował dowodzenie w licznych misjach morskich, służył jako oficer dowodzący szkoleniem załóg torpedowych, by w końcu zostać szefem sztabu wiceadmirała Gustawa von Bachmanna, zastępcy dowódcy Morskich Sił Zwiadowczych. W styczniu 1912 roku, po promocji Bachmanna, jego stanowisko zajął Hipper, który otrzymał awans na kontradmirała. W 1913 objął dowodzenie nad Pierwszą Grupą Zwiadowczą złożoną z szybkich i silnych krążowników Floty Oceanicznej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FRANZ_VON_HIPPER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Piastował to stanowisko, gdy między wielkimi potęgami europejskimi rozpoczęła się w sierpniu 1914 roku sławna przepychanka. Przez resztę swojej kariery Franz (von) Hipper walczył z Brytyjczykami o panowanie nad Morzem Północnym. Bombardowanie przybrzeżnych miast (Great Yarmouth, Hartlepoolu, Whitby i innych) i bitwy o Dogger Bank i Jutlandię nie pozwoliły mu się nudzić. W końcu w sierpniu 1918 roku, na kilka miesięcy przed zawieszeniem broni, powierzono mu dowództwo całą flotą. W grudniu tego samego roku zakończył karierę i do 1932 roku wiódł spokojny żywot w Altonie, gdzie zmarł w 1932 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FREDERIC_CHOPIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony w marcu 1810 roku w Żelazowej Woli Fryderyk Franciszek Szopen pochodził ze średnio zamożnej rodziny o korzeniach francuskich ze strony ojca. Wcześnie dojrzały chłopiec opublikował pierwszy własny utwór w wieku siedmiu lat. Jego ojciec, Mikołaj, po narodzinach Fryderyka pracował jako nauczyciel warszawskiej arystokracji, dzięki czemu jego syn miał kontakt z wyższą sferą. W 1818 roku chłopak dawał już koncerty na salonach całego miasta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FREDERIC_CHOPIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Po ukończeniu studiów w Szkole Głównej Muzyki w Warszawie udał się z polecenia rodziców do Wiednia, by tam robić karierę, i udało mu się to już po debiutanckim koncercie w 1829 roku. W ciągu kolejnych trzech lat przebywał po trochę w Austrii, Polsce, Niemczech i Francji, by w końcu osiąść w Paryżu. Tam znalazł zatrudnienie oraz uznanie jako muzyk i nauczyciel debiutantek w bogatych domach. Te lukratywne zajęcia pozwoliły mu zarówno na życie w dostatku, jak i znalezienie czasu na skomponowanie arcydzieł uważanych za jedne z największych w historii muzyki, jak Nokturny op. 9 i 15, Scherzo w b-moll, op. 31 czy sonata b-moll, op. 35.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_FREDERIC_CHOPIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W życiu Chopina nie brakowało romansów, raz był nawet zaręczony. Żaden jednak nie trwał dłużej niż rok, póki nie związał się w 1839 roku z francuską powieściopisarką Amantine Lucile Dupin znaną jako George Sand. Gdy spędzali wspólnie czas na Majorce, zauważyła ona, że stan zdrowia kompozytora się pogarsza – wykryto u niego gruźlicę. Ich związek wszedł w burzliwy okres, pozostali jednak razem aż do 1848 roku, kiedy Sand ostatecznie zakończyła romans. Chopin udał się w wyczerpującą trasę koncertową po Wielkiej Brytanii, wrócił do Paryża i w październiku kolejnego roku zmarł.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GAIUS_DUILIUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niewiele wiadomo o życiu osobistym Gajusza Duiliusza, jako że był zwykłym homo novus (czyli po prostu nie wywodził się ze starej rzymskiej arystokracji). Wiemy jedynie, że żył w III wieku p.n.e... W 260 roku p.n.e., kiedy wybuchła pierwsza wojna punicka, zdołał jednak zostać konsulem. Jako podwładny stacjonującego na Sycylii patrycjusza Gnejusza Scypiona Aziny Duiliusz dostał pod komendę rzymską „tylną” flotę, dzięki czemu miał nie brać udziału w walkach. Gdy jednak jego zwierzchnik dostał się w bitwie koło Wysp Liparyjskich do niewoli, Gajusz stał się nagle dowódcą całej floty... czy raczej tego, co po niej zostało.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GAIUS_DUILIUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Zdając sobie sprawę, że jego wojska nie znają się zupełnie na walce morskiej i mają przeciw sobie o wiele lepszą pod każdym względem flotę Kartagińczyków, Duiliusz postanowił stworzyć warunki bitwy możliwie przypominające te na lądzie, gdzie Rzymianie radzili sobie całkiem nieźle. Wymyślił więc pomost znany jako corvus (rodzaj mostka z hakami na końcach). Bitwa pod Mylae, jaka miała miejsce niedługo później, zakończyła się oszałamiającym zwycięstwem Rzymian – było to pierwsze starcie morskie, w którym wygrali oni z Kartaginą. Mniejsza flota rzymska zdobyła nawet kilka wrogich okrętów, w tym flagowiec. Duiliusz dostąpił zaszczytu tryumfalnego marszu przez Rzym, na jego cześć stworzono również na forum kolumnę (columna rostrata) ozdobioną dziobami kartagińskich okrętów wojennych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GAIUS_DUILIUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Praktyczne skutki zwycięstw Gajusza Duiliusza były takie, że otrzymał on w 258 roku p.n.e. tytuł cenzora, a w 231 magistraturę, zaś senat dał mu nawet prawo przeprowadzenia wyborów, gdyby uznał, że Republika tego wymaga. Informacja o tym wydarzeniu to jednocześnie ostatnia historyczna wzmianka o Duiliuszu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GALILEO_GALILEI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Galileo Galilei, znany w Polsce jako Galileusz, odegrał kluczową rolę w historii nauki. Stanowi centralną, jeśli nie najważniejszą, postać rewolucji naukowej. Jego prace z dziedziny fizyki, astronomii i metod naukowych do dziś są przedmiotem debat. Cierpienie i udręka zaś, jakich doznał za sprawą Kościoła, pozostają ostrzeżeniem dla naukowców. W chwili śmierci Galileusz był najsławniejszą (lub najbardziej niesławną) osobą w Europie – bardziej nawet niż papieże, którzy go potępiali.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GALILEO_GALILEI_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony w 1564 roku w Pizie młody Galileusz rozpoczął w 1583 roku studia na tamtejszym uniwersytecie, musiał jednak w 1585 zrezygnować ze względu na trudności finansowe. Zaczął utrzymywać się, pracując na mało znaczących stanowiskach nauczycielskich, zajmując sobie wolny czas badaniem obiektów w ruchu, a swoje odkrycia opisał w dziele „Mała równowaga” („La Bilancetta”). To z kolei pozwoliło mu zająć stanowisko wykładowcy na uniwersytecie w Pizie, a wyniki prowadzonych tam przez niego eksperymentów ze spadającymi przedmiotami stały w sprzeczności z uznawaną przez Kościół arystotelesowską teorią fizyki. Nie byłby to duży problem, gdyby nie opublikował dzieła „O ruchu”, przez co jego kontrakt nie został przedłużony. Ale to nie szkodzi – szybko znalazł zatrudnienie na Uniwersytecie w Padwie, gdzie przez 18 lat prowadził ciekawe wykłady z geometrii i astronomii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GALILEO_GALILEI_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Zdobyta popularność i pieniądze popchnęły Galileusza do znalezienia nowych zainteresowań – budowania teleskopów i obserwowania nieba. W 1610 roku zaczął publikować swoje odkrycia, popierając opracowaną przez Kopernika teorię heliocentryczną. Kościół wściekał się coraz bardziej z każdym kolejnym dziełem, a w 1616 święta inkwizycja ogłosiła teorię kopernikańską herezją. W lipcu 1634 roku za herezję został skazany też sam Galileusz. W styczniu 1642 ojciec współczesnej nauki zmarł w Arcetri, nadal więziony przez papiestwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GAUHAR_JAAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzona w Azamgarhu w 1873 jako Angelina Yeoward, stała się sławną wokalistką, tancerką kathak, kurtyzaną i pierwszą gwiazdą indyjską, która opublikowała swoje nagrania. Jej żydowski ojciec był inżynierem, zaś hinduska matka, Victoria, była wykształcona w zakresie klasycznej miejscowej muzyki i tańca. Małżeństwo to nie było udane. Matka i córka w 1881 roku przeniosły się do Waranasi – tam Victoria poznała muzułmańskiego szlachcica i nawróciła się na islam. Przyjęła imię Malak Jaan i nadała swej córce nowe imię, Gauhar. W Waranasi zyskała sławę jako tawaif („kobieta rozrywki”, odpowiednik japońskiej gejszy). Gdy jej kariera osiągnęła szczyt i Malak zaczęła poszukiwać bogatszych mecenasów, przeniosła się wraz z Gauhar do Kalkuty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GAUHAR_JAAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Odniesione sukcesy pozwoliły jej zapewnić swojej córce najlepszych nauczycieli, dzięki którym opanowała style muzyczne dhrupad i dhammar, a także różne formy tańca tradycyjnego. Gdy Gauhar miała 14 lat, odbył się jej pierwszy recital i to przed samym maharadżą Darbhangi, któremu tak się spodobała, że uczynił ją nadwornym muzykiem i tancerką. Pracując przez kolejnych dziesięć lat jako tawaif, zdobyła sobie względy wielu bogatych mężczyzn, dzięki czemu sama zgromadziła duży majątek. Żyła przez to w dostatku – w stylu wręcz ekstrawaganckim – wydając niegdyś 20 tysięcy rupii na przyjęcie dla swojego kota. Jak na diwę przystało (mowa o Gauhar, nie o kocie).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GAUHAR_JAAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W 1902 roku miał miejsce jej największy wkład w dzieje cywilizacji, wówczas właśnie bowiem zgodziła się nagrać tradycyjne rodzime piosenki dla Gramophone Company. Od 1902 do 1920 roku zarejestrowano ich ponad 600. Mimo że dalej pracowała jako kurtyzana, wciąż pomagała zachować zanikające indyjskie tradycje muzyczne w wielu dialektach. Pod koniec życia, w sierpniu 1928 roku, została mianowana nadwornym muzykiem królewskiego dworu w Mysore, lecz 18 miesięcy później zmarła.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GENGHIS_KHAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Czyngis, którego prawdziwe imię brzmiało Temudżyn, urodził się w północnej Mongolii około 1162 roku. Był synem wodza Jesügeja, dowódcy małej mongolskiej ordy, i położył podwaliny pod największe jednolite imperium w historii cywilizacji, głównie poprzez zbiorowe masakry ludności cywilnej w Azji Środkowej i północnych Chinach. Czyngis został obwołany przez Mongołów najwyższym dowódcą, wprowadził merytokrację i tolerancję religijną, zabronił porywania i sprzedaży kobiet, zdelegalizował niewolnictwo i ustanowił karę śmierci za kradzież bydła.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GENGHIS_KHAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Nim Temudżyn skończył 10 lat, jego ojciec został otruty, a rodzina znienawidzona przez plemię. Wkrótce później chłopak zabił swego starszego brata i przejął rolę głowy rodziny, zawierając sojusze i budując sobie reputację mężnego wojownika. W wieku 20 lat dowodził dwudziestotysięczną armią, z którą wyruszył, by zjednoczyć Mongołów. Do 1205 roku pokonał wszystkich rywali, a rok później wielki kurułtaj, zgromadzenie przedstawicieli wszystkich plemion, ogłosiło Temudżyna – teraz już Czyngis-chana – kaganem. Naczelny szaman uznał go nawet za ziemskiego przedstawiciela Mongke Koko Tengri („Wiecznego Błękitnego Nieba”), najwyższego mongolskiego boga.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GENGHIS_KHAN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Nie tracąc czasu, Czyngis postanowił wykorzystać swój nimb boskości i w 1207 roku poprowadził swoich jeźdźców na wojnę z królestwem Xi Xia, by w dwa lata później, podczas decydującej kampanii, przejąć nad nim władzę (głównie dlatego, że nie było już komu stawiać oporu). Zwrócił się wówczas przeciw panującej w północnych Chinach dynastii Jin – jego uwagę zwróciły nie tyle cuda nauki i sztuki, co nieskończone, jak się mogło wydawać, pola ryżu mogące wyżywić jego rozrastające się imperium. Wojna ta ciągnęła się przez 20 lat, podczas których Czyngis wyruszył również na zachód, zbierając 200 tysięcy Mongołów, by zmiażdżyć dynastię rządzącą Chorezmem (obecny Turkiestan, Iran i Afganistan), usypując stos czaszek mężczyzn, kobiet i dzieci. W 1221 roku przestała ona istnieć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GEOFFREY_CHAUCER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Słynne „Opowieści kanterberyjskie” nie zostały dokończone, lecz mimo to uważa się je za jedno z najwspanialszych dzieł literackich naszej cywilizacji... co udowadniałoby, że wytrwałość wcale nie jest taka niezbędna do sukcesu. Urodzony w 1340 roku w mieszczańskiej, londyńskiej rodzinie Geoffrey Chaucer kształcił się szkole katedralnej św. Jana i w 1357 roku został urzędnikiem służby cywilnej na dworze hrabiny Ulster, Elżbiety, żony księcia Clarence. W wieku kilkunastu lat wyruszył, by wziąć udział w wojnie stuletniej... i podczas oblężenia Reims trafił do niewoli.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GEOFFREY_CHAUCER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Król Edward III zapłacił okup za Chaucera, który dołączył do jego dworu i podróżował po Francji, Włoszech i Hiszpanii jako dyplomata korony. W 1366 poślubił Philippe Roet, damę dworu z otoczenia królowej, co wcale nie pogorszyło jego statusu społecznego. Po przeżyciu jeszcze kilku przygód dyplomatycznych we Florencji i Genui, gdzie przebywał w imieniu króla, został mianowany głównym inspektorem ceł – było to całkiem dochodowe stanowisko. W 1385 złożył petycję o zwolnienie ze służby, przez kolejnych kilka lat nadal ją jednak pełnił – przez pewien czas był nawet członkiem parlamentu. Gdy na tron wstąpił Ryszard II, Chaucer został dyrektorem robót publicznych, a następnie ogrodnikiem w posiadłości królewskiej w Somerset. Zmarł w Westminsterze w październiku 1400 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GEOFFREY_CHAUCER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Dokładne daty powstania dzieł Chaucera – w tym „Czytania o dobrych paniach”, „Sejmu ptasiego” oraz „Troilusa i Criseydy” – nie są znane. Biorąc pod uwagę, ile miał obowiązków wobec korony, nikt właściwie nie wie nawet, jakim cudem znajdował czas na pisanie. Jego magnum opus miało stać się 120 satyrycznych, dowcipnych historii ze sławnych „Opowieści” – przedsięwzięcie ambitne nawet jak na obecne czasy. Do śmierci ukończył ich zaledwie 24.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GEORGY_ZHUKOV_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Najbardziej zasłużony i najczęściej odznaczany generał Związku Radzieckiego, Gieorgij Konstantynowicz Żukow, urodził się w grudniu 1896 roku w zaściankowej (a to i tak słowo na wyrost) wiosce Striełkowka, w chłopskiej rodzinie. W 1915, gdy odbywał termin u kuśnierza w Moskwie, został wcielony do 106. Rezerwowego Pułku Kawalerii, w którym służył całą wojnę. Zaraz po rewolucji październikowej podjął mądrą decyzję, dołączając do frakcji bolszewików i wiernie służąc jej w czasie konfliktu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GEORGY_ZHUKOV_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Za swoje dokonania podczas tłumienia powstania na Tambowszczynie w 1921 roku otrzymał awans – pierwszy z wielu. W maju 1933 roku objął wreszcie dowodzenie nad 4. Dywizją Kawalerii, zaś w 1937 – 6. Korpusu Kawalerii. Przez te wszystkie lata doszedł do przekonania, że wojska pancerne to broń przyszłości, i wypracował własny pogląd, jak należy ich używać, by pokonać przeciwnika. Udało mu się uniknąć stalinowskich czystek w wojsku i otrzymał zadanie powstrzymania agresji japońskiej wzdłuż granicy mongolsko-mandżurskiej. Dotarłszy w maju 1939 roku na miejsce, do sierpnia zmiótł z powierzchni Ziemi 23. Dywizję japońską, okrążając ją wojskami pancernymi. Gdy w 1941 roku wrócił do Moskwy, został ogłoszony bohaterem i mianowany szefem sztabu Armii Czerwonej. W samą porę, by zobaczyć, jak miażdży ją atakujący Wehrmacht.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GEORGY_ZHUKOV_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Pierwszym zadaniem Żukowa było ocalić Moskwę. Odniósł zwycięstwo. Kolejnym – powstrzymanie Niemców pod Stalingradem. Wygrał ponownie. Następnie miał wyprzeć najeźdźców z powrotem do Europy Wschodniej. Udało mu się to. Wreszcie nakazano mu zająć Berlin. Zajął. Za swe dokonania (choć krwawo zapłaciło za nie mnóstwo zwykłych rosyjskich żołnierzy) otrzymał awans na marszałka Związku Radzieckiego, okrzyknięto go też „generałem, który nigdy nie przegrał bitwy”. Sława Żukowa przyniosła mu też jednak zgubę, gdyż Stalin źle znosił ludzi bardziej popularnych od siebie. Marszałek został po wojnie zdegradowany i odesłany na odległą placówkę. Choć po śmierci Stalina w 1953 roku jego status przez jakiś czas się poprawił, resztę życia spędził raczej zapomniany. Zmarł w 1974 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GIOVANNI_DE_MEDICI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nawet najbardziej wpływowe i potężne rodziny muszą od czegoś zacząć, dla Medyceuszy zaś początkiem była działalność Giovanniego de Bicci, twórcy rodzinnego bogactwa. Choć późniejsi de Medici zostawali papieżami i ojcami mnóstwa dzieci, dowodzili armiami, wżeniali się w królewskie rodziny, urządzali szalone przyjęcia w Watykanie i wyprawiali inne cuda, pierwszy z nich, Giovanni, pochodził z klasy średniej, ze spokojnej i porządnej rodziny. Giovanni nie miał wielkiego wyboru, jeśli chodzi o karierę – w 1360 roku we Florencji można było zostać kupcem lub duchownym – rozpoczął więc pracę dla swego wujka bankiera nazwiskiem Vieri. Wykazał się zręcznością w wyciskaniu grosza z klientów i całkiem szybko z ucznia stał się kasjerem, agentem, a w końcu młodszym partnerem. W 1385 roku stanął na czele rzymskiego oddziału banku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GIOVANNI_DE_MEDICI_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Gdy stary Vieri w 1393 roku przeszedł na emeryturę, Giovanni przejął kontrolę nad całą operacją. W 1294 roku przeniósł swoją siedzibę z powrotem do Florencji, nadal udzielając pożyczek w Rzymie, od czasu do czasu (i dzięki niejednej łapówce) służąc jako bank papieski. Wkrótce założył oddziały również w innych miastach we Włoszech i za granicą, zdobywając takie bogactwo, że podczas Soboru w Konstancji w 1415 roku Medyceusze zmonopolizowali rynek transakcji finansowych we Włoszech. Giovanni w tym czasie – dzięki swojemu bankierskiemu doświadczeniu – opracował standardy prowadzenia rachunków, dywersyfikacji portfela (inwestycje w rolnictwo i górnictwo), lichwiarskich stóp procentowych i tak dalej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GIOVANNI_DE_MEDICI_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wpływy Giovanniego rosły w tym czasie w tempie wykładniczym. Od 1402 roku kilkakrotnie stawał na czele Arte del Cambio (włoskiej gildii bankierów). Przez pewien czas pełnił też funkcję prezesa Kamery Apostolskiej – papieskiego skarbca – stanowisko to przyniosło mu duże zyski. Giovanni di Bicci de Medici zmarł w lutym 1429 roku i spoczął w marmurowym sarkofagu stworzonym przez samego Donatella.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GRACE_HOPPER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzona w Nowym Jorku w 1906 roku Grace Brewster Murray nigdy nie dowodziła statkiem ani bazą morską, nigdy nie brała udziału w walce ani nie uczyła w żadnej akademii ani szkole wojskowej. A mimo to przeszła na emeryturę jako kontradmirał (właściwie komodor, ale zarzucono tę nazwę w 1985 roku) marynarki wojennej USA.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GRACE_HOPPER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Po ukończeniu Vassar College, na którym studiowała matematykę i fizykę, w 1982 roku Grace została przyjęta na Uniwersytet Yale, gdzie w 1930 obroniła pracę magisterską. W tym samym roku poślubiła Vincenta Hoppera. W 1934 roku obroniła na tym samym uniwersytecie pracę doktorską z matematyki. Gdy wybuchła II wojna światowa, nie ruszyła w bój z pieśnią na ustach. Zaciągnęła się jednak do rezerwy marynarki w grudniu 1943, wybierając tę akurat formację tylko dlatego, że służył w niej jej ojciec. Ze względu na swoje wykształcenie otrzymała przydział do projektu obliczeniowego departamentu uzbrojenia na Harvardzie, gdzie weszła do zespołu programistów pracujących nad maszyną o nazwie Automatic Sequence Controlled Calculator, znaną lepiej jako komputer Harvard Mark I.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GRACE_HOPPER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po zakończeniu wojny Hopper pozostała rezerwistką i nadal pracowała na Harvardzie, zajmując się projektami Mark II i III. W 1949 roku przeszła do sektora prywatnego, gdzie pracowała w Eckert-Manchly Computer Company, a następnie z Remingtonem Randem. Miała swój wkład w stworzenie pierwszego kompilatora języków komputerowych (o ile po prostu go nie stworzyła), prekursora współczesnego COBOL-a. Hopper opuściła rezerwę marynarki w 1966, została jednak ponownie powołana, by pomóc w standaryzacji języków komputerowych wykorzystywanych przez wojsko.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GRACE_HOPPER_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W 1973 roku otrzymała awans na kapitana. I na tym skończyłaby się jej kariera, gdyby reprezentant Philip Crane nie przepchnął przez kongres uchwały, która doprowadziła do jej awansu na komodora w 1983 roku. Zmarła w Virginii w 1992.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GUSTAV_KLIMT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gustav Klimt urodził się w lipcu 1862 roku na obrzeżach Wiednia w upadającym powoli cesarstwie Austro-Węgier. Był synem złotnika-grawera, który przeprowadził się z Bohemii w poszukiwaniu lepszego życia, i do 1883 roku żył w biedzie, uczęszczając do Wiedeńskiej Szkoły Sztuki i Rzemiosła – Kunstgewerbeschule – gdzie uczył się rysunku architektonicznego. Jego burżuazyjną ambicją było zdobycie zawodu nauczyciela rysunku, miał jednak talent, który pozwalał na więcej. Po ukończeniu nauki otworzył z młodszym bratem Ernstem i przyjacielem Franzem Maschem niewielkie studio, gdzie postanowili tworzyć malowidła naścienne w stylu rokoko popularnym wówczas w wiedeńskich wyższych sferach. Odnieśli tak duży sukces, że cesarz Franciszek Józef nagrodził ich w 1888 roku złotym orderem za zasługi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GUSTAV_KLIMT_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Gustaw pozostał częścią „establishmentu” przez zaledwie kilka lat. Gdy zmarł jego brat, Ernst, rozpoczął eksperymentowanie z zupełnie nowymi stylami. Pomógł w stworzeniu w 1897 roku grupy nowatorskich artystów znanych jako Secesja Wiedeńska mającego promować głęboką, osobistą wolność artystyczną. Jego dzieła, w których wykorzystywał nagie postaci ludzkie i mroczną symbolikę, spotkały się jednak z dużą krytyką i złościły społeczeństwo. Mimo tych przeszkód w kolejnym dwudziestoleciu kariera Klimta osiągnęła swój szczyt.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GUSTAV_KLIMT_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Klimt stworzył serię dzieł, w których wykorzystał ozdobne listki złota i dwuwymiarową perspektywę typową dla mozaiki – pierwszym z nich była stworzona w 1898 roku „Pallade Atena”. Do najbardziej zapadających w pamięć dzieł tego okresu należą „Judyta” (1901) i „Pocałunek” (1908). Najsławniejsza chyba praca z czasu jego „złotego epizodu” – „Portret Adeli Bloch-Bauer” – została ukończona w 1907 roku. Mimo pogardy, jaka spotykała go w rodzinnym mieście, jego nowsze, „impresjonistyczne” prace zdobywały nagrody na konkursach w Paryżu, Rzymie i innych miejscowościach. W 1918 Gustav doznał jednak udaru, który doprowadził do śmiertelnego zapalenia płuc.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GUSTAVE_EIFFEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Mimo że podczas wielkiej wystawy światowej w Paryżu w 1889 roku nowo otwartą Wieżę Eiffla odwiedziły dwa miliony gości, sam jej twórca był za swego życia właściwie nieznany poza Francją. Mimo to jednak ten urodzony w grudniu 1832 roku w Dijon inżynier stał się jednym z najsławniejszych budowniczych w historii cywilizacji, opublikował 31 książek i jeszcze po osiemdziesiątce był zapalonym pływakiem i szermierzem. W czasach, gdy wyższe sfery patrzyły na inżynierów z odrazą i postrzegały ich jako nieokrzesanych robotników z brudem za paznokciami, Eiffel był oczytany, ukulturalniony i uprzejmy. Dobrze czuł się w każdym towarzystwie – robotników, naukowców czy bogaczy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GUSTAVE_EIFFEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Karierę zawodową rozpoczął we francuskiej firmie pod zarządem Charlesa Nepvena, która została następnie wykupiona przez belgijską spółkę inżynieryjną. Markę wyrobił sobie, budując mosty, z których na uwagę zasługuje odlana z żelaza przeprawa w Garonne niedaleko Bordeaux o długości 500 metrów. Wkrótce zaczął konstruować również budynki, między innymi halę wejściową Palace des Machines na wystawę w Paryżu w 1878 roku, na potrzeby której opracował innowacyjne, lekkie (stosunkowo) żelazne wsporniki i łuki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GUSTAVE_EIFFEL_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po tym, jak zaprojektował żelazny szkielet Statuy Wolności (francuscy urzędnicy obawiali się, że nowojorski wiatr ją przewróci), zdawało się oczywiste, że zostanie wybrany na budowniczego centralnej konstrukcji wielkiej wystawy. Choć we Francji był już znany, seria skandali zmusiła go do rezygnacji w 1893 roku ze stanowiska prezesa własnej firmy. Stworzył sobie studio w Wieży Eiffla, gdzie przez resztę życia poświęcał czas innym zainteresowaniom, jak meteorologia i telekomunikacja. Zmarł spokojnie w 1923 roku we własnym domu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GUSTAVUS_ADOLPHUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gustaw II Adolf, znany niegdyś jako „Lew Północy”, był najstarszym synem Karola IX i miał niecałe 17 lat, gdy w 1611 roku wstąpił na tron Szwecji. Ponieważ jego ojciec przejął szwedzką koronę, obalając Zygmunta III, który był również królem Polski, spór dynastyczny doprowadził do trwającej 60 lat wojny między państwami. Karolowi udało się doprowadzić również do konfliktu z Rosją, a także z Danią, gdy przestał spłacać długi. Na koniec wreszcie potęgi katolickie groziły ukróceniem luterańskich praktyk Szwedów i nie wahały się użyć przemocy. Gustaw miał więc przed sobą sporo wyzwań.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GUSTAVUS_ADOLPHUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W 1613 roku udało mu się w zamian za wysokie odszkodowanie zawrzeć pokój z Danią. Wybór na tron Rosji Michaiła Romanowa w tym samym roku uwolnił go od zagrożenia, choć Szwed postanowił wykorzystać zaistniałe zamieszanie, zajmując rosyjskie terytoria – Ingrię i Prioziersk – co połączyło szwedzką Finlandię z również szwedzką Estonią. W 1617 również i ta wojna dobiegła końca. Pozwoliło to Gustawowi i jego genialnemu kanclerzowi, Oxenstiernie, skupić się na reformach wewnętrznych, w tym na restrukturyzacji szwedzkiej armii. Lew użył następnie swoich wojsk, by zmusić Polskę do zawarcia w 1629 roku rozejmu w Altmarku, dzięki któremu Szwecja zdobyła nadbałtycką Liwonię.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_GUSTAVUS_ADOLPHUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
I dobrze się złożyło, bo Gustaw został wciągnięty w chrześcijański konflikt znany jako wojna trzydziestoletnia. By „wspierać i chronić” niemieckich protestantów, rozpoczął inwazję. Skonsolidował najpierw pozycje sojuszników na północy, a następnie pokonał dowodzoną przez Tilly'ego armię katolicką, która pustoszyła Saksonię. W marcu 1632 roku wkroczył do katolickiej Bawarii, wiernego sojusznika Świętego Cesarza Rzymskiego. Doszło wówczas do bitwy pod Lutzen, która również skończyła się zwycięstwem protestantów, lecz w jej trakcie Gustaw II Adolf został zastrzelony przez żołnierzy wroga.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HAJI_HUUD_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Hadżi Huud urodził się w islamskiej rodzinie królewskiej – jego ojciec był sułtanem Samarkandy – nieopodal Damaszku i według wszelkich źródeł był całkiem bystry – w wieku 14 lat został hafizem (co znaczy, że znał na pamięć cały Koran). W tym samym roku – 1039 – jego ojciec zmarł, on zaś został sułtanem. Choć był zdolnym administratorem, zaś poddani go lubili, Hadżi wciąż doznawał wizji, w których anioł nakazywał mu porzucić ziemską ojczyznę i spędzić resztę życia na drodze islamskiej pobożności. W wieku 28 lat wyruszył zatem do Mekki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HAJI_HUUD_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Przez 36 lat co roku odbywał Hadżdż, wskutek czego właściwie mieszkał w Mekce. Spędzał też wiele czasu w Medynie (innym świętym mieście). W trakcie tych pielgrzymek i modlitw doznał boskiej inspiracji, by nauczać islamu w Indiach. Udał się więc do Chist (Persji), gdzie otrzymał duchowe instrukcje od sufickiego mistyka Hazrata Khwai Abu Jusufa Nasiruddina Chistiego, a następnie powrócił do Samarkandy. Zgromadził tam orszak (w którego skład wchodził również jego syn, Ismail Kadri), a następnie wyruszył do Patanu w zbrukanych przez hinduizm Indiach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HAJI_HUUD_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Tam Hadżi Huud szybko natknął się na kapłanów świątynnych i rzekomo zabił ich tygrysa. Gdy poinformowali oni o tym księcia Gudżaratu, ten wpadł we wściekłość i nakazał swojej armii aresztować intruzów. Lecz – jak głosi legenda – gdy żołnierze podeszli, zaczęli zapadać się pod ziemię. Gdy błagali Hadżiego o ratunek, nakazał on ziemi uwolnić ich, wskutek czego cała armia z miejsca nawróciła się na islam. Po kilku kolejnych cudach to samo zrobił Ahmadabad, zaś w Patanie powstał pierwszy meczet.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HAJI_HUUD_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Hadżi Huud mieszkał w Patanie przez 51 lat, nie wracając do domu, w skutek czego tysiące mieszkańców północnych Indii i Pakistanu przyjęły islam. Wiara pozwoliła mu dożyć 116 lat. Zmarł spokojnie w roku 1141.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HANNIBAL_BARCA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony w Kartaginie około 247 roku p.n.e. Hannibal z wielkiej rodziny Barkas (co znaczy „błyskawica”) przez dziesięciolecia był koszmarem Rzymian, zaś przez stulecia – inspiracją dla generałów. Najstarszy syn Hamilkara, bohatera pierwszej wojny punickiej, w wieku 26 lat został dowódcą w Iberii. Wkrótce poślubił Imilce, iberyjską księżniczkę, i podbił lub uczynił sojuszników z większości plemion półwyspu. W 219 roku zaatakował ufortyfikowane, sprzymierzone z Rzymem miasto Saguntum. I tak oto wybuchła druga wojna punicka.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HANNIBAL_BARCA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Kolejnej wiosny Hannibal wraz ze stutysięczną armią (i czterdziestoma słoniami) przeszedł Pireneje i wkroczył do Galii, zastraszając lub pokonując wszystkich sojuszników Rzymu na swojej drodze, ominął armię Publiusza Korneliusza Scypiona i przekroczył Alpy. Przeprawa ta, wymagająca zmierzenia się z trudną pogodą i atakami ze strony lokalnych plemion, należy do jednego z największych dokonań w historii wojskowości. Mimo że po zejściu po 15 dniach z gór przy życiu pozostało tylko 20 tysięcy piechurów, 6 tysięcy kawalerzystów i 37 słoni.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HANNIBAL_BARCA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Przez kolejne trzy lata wojska Hannibala siały zniszczenie w Italii, zadając przeciwnikowi ciężkie straty w bitwach nad Trebią, jeziorem Trazymeńskim i pod Kannami. Dzieliło go zaledwie kilka kilometrów od samego Rzymu, lecz ze względu na wciąż kurczącą się armię nie zdołał przebić się przez wojska Scypiona, który z kolei miał zbyt małe siły, by zadać wrogowi zdecydowaną klęskę. Wynikało to z faktu, że senat wysłał legiony, by zaatakowały miasta kartagińskie w Iberii i Afryce Północnej. Hannibal przerwał wyprawę łupieską i wrócił do ojczyzny, by jej bronić. W 202 roku miała miejsce wielka bitwa pod Zamą, gdzie Scypion zadał Kartagińczykowi potężną klęskę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HANNIBAL_BARCA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Po wojnie Hannibal spędził kilka lat, zajmując się polityką kartagińską, w 195 roku jednak Rzymianie zażądali jego ustąpienia ze stanowiska. Łącząc się z Seleucydami i podejmując beznadziejną walkę z Rzymem, poniósł klęskę i uciekł do Bitynii. Rzym domagał się jego wydania, uciekł więc ponownie do Libyssy, gdzie w 183 roku popełnił samobójstwo.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HELENA_RUBINSTEIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Najstarsza z ośmiu córek Augusty i Hercla Rubinsteinów, Helena, napisała później (znacznie później): „Nie istnieją brzydkie kobiety, tylko leniwe”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HELENA_RUBINSTEIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodziła się w grudniu 1872 roku i otrzymała imię Chaja. Jako najstarsze dziecko pomagała ojcu, prowadząc księgowość jego sklepu, razem z matką zaś robiła maści upiększające. Augusta stale powtarzała swoim ośmiu córkom, że wpływy mogą zdobyć tylko dzięki „sile piękna i miłości”. Właśnie to drugie zagnało Helenę w 1902 roku do Australii. Gdy odmówiła studiowania medycyny, jej ojciec zgodził się pod warunkiem, że weźmie ślub. Ona wybrała jednak nie statecznego, 35-letniego wdowca, którego podsuwał jej ojciec, lecz biednego studenta z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Opuściła więc Polskę, udając się do Australii, by uciec przed ojcem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HELENA_RUBINSTEIN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Tam zaczęła robić kremy pielęgnacyjne w oparciu o receptury matki. Cieszyły się one wśród miejscowych wielkim powodzeniem i wkrótce Helena otworzyła w Melbourne własny sklep. W 1905 roku wróciła do Europy, by zająć się badaniami nad najnowszymi metodami pielęgnacji skóry. Wróciła do Australii wraz z doktorem Jacobem Lykuskim, by stworzyć więcej receptur kosmetycznych. Zaczęła podróżować i promować swoje produkty, a w 1908 roku otworzyła w Londynie Salon de Beauté Valaze. Choć wzięła ślub i urodziła dwóch synów, nie przeszkodziło jej to w dalszej pracy. Otworzyła salony w Nowym Jorku i San Francisco, rozpoczęła zajadłą rywalizację z Elizabeth Arden i Charlesem Revlonem, po czym w 1928 sprzedała swoje amerykańskie salony Lehman Brothers... a po krachu na giełdzie odkupiła je za bezcen.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HG_WELLS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Wizjoner czy wariat? Wielki artysta czy wielki grafoman? Historycy, socjologowie i filologowie wciąż spierają się o znaczenie Herberta George'a Wellsa dla literatury. Ten zatwardziały socjalista i wolnomyśliciel miał życie osobiste równie barwne, co reakcje społeczeństwa na jego powieści i opowiadania science fiction.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HG_WELLS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony w Bromley we wrześniu 1866 roku H.G. pochodził z rodziny robotniczej, choć jego ojciec grał też zawodowo w krykieta. Gdy w wieku siedmiu lat młody Wells został na wiele miesięcy przykuty do łóżka w wyniku wypadku, stał się zapalonym czytelnikiem. Po bankructwie sklepu z narzędziami jego ojca udał się wraz z braćmi na termin do sukiennika, jego matka zaś została pokojówką w dużej posiadłości, dzięki czemu chłopak uzyskał dostęp do bogatej biblioteki właściciela. Wells zaczął pożerać (nie dosłownie, oczywiście) wielkie dzieła literackie. Wkrótce znalazł sposób na wykorzystanie całej nagromadzonej wiedzy – otrzymał stypendium w Normal School of Science, gdzie studiował fizykę, chemię, astronomię, biologię i inne, bardziej przyziemne rzeczy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HG_WELLS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Gdy H.G. Wells kończył studia, wiedział już dobrze, jakie jest jego przeznaczenie. Jeszcze w ich trakcie wykorzystał swoją coraz większą wiedzę o granicach wiktoriańskiej nauki, by rozpocząć pisanie dzieł, które nazywał „romansami naukowymi”. Wiele z nich zostało opublikowanych w mało znaczących magazynach literackich. W 1895 roku piastujący stanowisko nauczyciela Wells z dnia na dzień stał się objawieniem literatury po opublikowaniu „Wehikułu czasu”. Mógł dzięki temu zrezygnować z pracy i przez resztę życia po prostu pisać – eseje, opowiadania, artykuły i książki non-fiction – gdy naszła go na to ochota. Większość z nich dotyczyła nauki i przyszłości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HIERONYMUS_BOSCH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Od kiedy Hieronim Bosch zaczął nakładać farbę na płótno, jego średniowieczne wizje nieba i piekła kształtują cywilizację chrześcijańską i wykorzystywane są do napominania grzeszników. Urodził się około 1450 roku jako Jheronimus (lub Jeroen) van Aeken w 's-Hergotenbosch w Brabancji. Był pesymistą i zatwardziałym moralistą, który nie próbował wyrażać w swej sztuce złudzeń co do racjonalności ludzkiej natury czy wiary w boską miłość. Jego tryptyki stanowią kazania o głupocie, grzechu i potępieniu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HIERONYMUS_BOSCH_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Niewiele wiadomo o życiu tajemniczego i enigmatycznego, jak na artystę przystało, Boscha. Nie pozostawił żadnych pism, korespondencji, pamiętników ani notatek, wszystko zaś, co wiemy, pochodzi z ksiąg kościelnych, głównie Stowarzyszenia Łabędzich Braci. Prawdopodobnie dziadek Boscha, Jan van Aeken, był artystą i miał pięciu synów, z których czterech poszło w ślady ojca. Około roku 1480 Hieronim poślubił Alety Goyaerts den Meervenne, dziewczynę z bogatej rodziny. Małżeństwo to nie tylko poprawiło jego status społeczny, ale też pozwoliło mu żyć na tyle dobrze, by nie musieć pracować na swoje utrzymanie. Wpis w księgach stowarzyszenia informuje o mszy pogrzebowej Boscha, która odbyła się w sierpniu 1516 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HIERONYMUS_BOSCH_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Trudno ustalić jakąkolwiek chronologię powstawania ocalałych do dziś tryptyków Boscha, gdyż z 35 do 40 przypisywanych mu dzieł tylko siedem jest podpisanych, na żadnym zaś nie widnieje data. Jego makabryczne arcydzieła, takie jak „Leczenie głupoty”, „Siedem grzechów głównych”, „Ogród rozkoszy ziemskich” czy alegoryczny „Sąd Ostateczny”, odzwierciedlały jego mroczne i niepokojące postrzeganie ludzkości, jej odwieczną obsesję pożądania, obsceniczności, chciwości i grzechu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HILDEGARD_OF_BINGEN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Uważana przez niektórych za „najwspanialszą kobietę swego czasu” Hildegarda była matką przełożoną Benedyktynek, filozofką, poetką i kompozytorką liturgiczną, botaniczką i zielarką, polihistorką, mistyczką (miała wizje ludzi jako „żyjących iskier” miłości Boga), później zaś została też świętą. Urodziła się w 1098 roku jako córka średniozamożnego rycerza, Hildeberta z Bermensheim. Gdy powiedziała rodzinie o swoich wizjach, ta zamknęła ją w wieku 8 lat w klasztorze na Górze Św. Dyzyboda, by przez kolejnych 10 lat uczyła ją „błogosławiona Judyta”. Gdy miała 18 lat, została zakonnicą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HILDEGARD_OF_BINGEN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Około 1136 otrzymała od zakonu tytuł „magistry” – nauczycielki. W 1165 roku założyła zaś nowy klasztor w Eibingen, w którym wedle celtyckiej tradycji mieszkali zarówno mężczyźni, jak i kobiety (oczywiście w osobnych pomieszczeniach). Poza tworzeniem dzieł natury duchowej, w których opisuje swoje wizje i snuje rozważania teologiczne, komponowaniem muzyki i pisaniem poematów, pełnieniem obowiązków administracyjnych i prowadzeniem ożywionej korespondencji (przetrwało ponad 300 jej listów) zajmowała się również klasztornym zielnikiem i szpitalem. Zdobyła praktyczną wiedzę w zakresie diagnozowania, prognozowania przebiegu chorób i leczenia, po czym połączyła tradycyjne kuracje z metodami holistycznymi mającymi na celu „leczenie duchowe”. Skatalogowała wszystkie swoje odkrycia i praktyki – okraszając je potężną dawką teologii – w dwóch grubych tomach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HILDEGARD_OF_BINGEN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Pierwszy z nich, „Physica”, składa się z dziewięciu rozdziałów opisujących naukowe i medyczne właściwości rozmaitych roślin, skał, ryb, gadów i ssaków. Drugi, „Causae et Curae”, stanowi dokładny opis ludzkiego ciała, jego powiązań ze światem natury oraz leków na różne nękające je choroby. Mimo ogromnej dawki mistycyzmu, jaki zawarła w tych dziełach, powszechne ich stosowanie jako podręczników medycyny miało miejsce jeszcze długo po jej śmierci w 1179 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HOMER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Niewiele wiadomo o Homerze jako człowieku, bardzo dużo jednak o Homerze jako poecie. Jego dzieła, Iliada i Odyseja, stały się wzorcem archetypicznym dla literatury naszej cywilizacji. Historycy tej dziedziny uważają, że sztywna struktura i fabuła Iliady wskazują na szczyt twórczej formy autora, zaś kolokwialny, powieściopisarski styl Odysei każe przypuszczać, że została napisana przez Homera już w podeszłym wieku. Niezależnie od różnic w stylu tych dwóch długich poematów, uczeni są zwykle zgodni, że wyszły one spod pióra tej samej osoby.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HOMER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
O ile Homer w ogóle istniał (nawet to nie jest do końca pewne), to urodził się w okresie od 1200 r. p.n.e. do 750 r. p.n.e., co można wywnioskować na podstawie stylu jego poezji. Herodot twierdził, że żył on około 850 roku p.n.e. (z drugiej strony twierdził też, że centaury naprawdę istnieją). Trwa również spór o to, gdzie Homer żył, a za swego dawnego obywatela uważa go siedem różnych miast. Historycy na podstawie używanego przez poetę dialektu uznali, że do możliwych miejsc należą Jonia, Smyrna, Chios... A w każdym razie wybrzeże Morza Egejskiego w Azji Mniejszej.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HOMER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Jakkolwiek przebiegło jego życie i gdziekolwiek umarł, Homer stworzył podwaliny pod literaturę świata zachodniego, ustanowił niektóre z najważniejszych jej form oraz przenośni, a także posłużył jako ojciec chrzestny zbiorowej pamięci starożytnej Grecji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HORATIO_NELSON_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jak twierdzi większość znawców, Horatio Nelson, pierwszy wicehrabia i książę Brontu, był największym w historii taktykiem morskim, i to mimo że dwa z trzech jego najbardziej znanych zwycięstw były wynikiem ataku na zakotwiczone statki, z czego w jednym wypadku należały one do państwa neutralnego. Nelson walczył też uparcie z falami wolności, tłumiąc między innymi republikańską rewoltę w Neapolu... Spuścizna wielkiego angielskiego bohatera nie jest więc pozbawiona kontrowersji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HORATIO_NELSON_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodził się w średniozamożnej rodzinie w Burnham Thorpe (Norfolk) w 1758 roku jako szóste z jedenastki dzieci. Gdy miał 12 lat, zaciągnął się do Królewskiej Marynarki Wojennej. Odznaczał się taką pilnością i pewnością siebie, że już po 20 latach został kapitanem. Fakt, że jego wuj, Maurice Suckling, był rewizorem w marynarce, z pewnością w tym nie przeszkodził. Po raz pierwszy w boju sprawdził się Nelson w Indiach Zachodnich podczas rewolucji amerykańskiej, atakując bezradne i niedozbrojone hiszpańskie statki i miasta. Amerykańska niepodległość zmusiła jednak brytyjską marynarkę do cięć budżetowych, przez co Nelson wrócił do Anglii na bezterminową przepustkę z obciętym o połowę żołdem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HORATIO_NELSON_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Do służby wrócił podczas rewolucji francuskiej, gdy Anglicy ponownie starali się ukrócić całą tę idiotyczną zabawę w demokrację. Nelson okazał się bardzo dobrym dowódcą: odważnym, śmiałym, często brawurowym i twardym, lecz szanowanym przez podwładnych, a w dodatku skłonnym do łamania rozkazów, jak w przypadku odwrotu, na jaki zdecydował się, gdy nakazano mu zaatakować neutralną duńską flotę w Kopenhadze. Stracił również prawe oko (Korsyka, 1794) i ramię (bitwa pod Santa Cruz, Teneryfa, 1797). Kulminacją jego kariery było wielkie zwycięstwo nad połączonymi flotami Francji i Hiszpanii w 1805 pod Trafalgarem. Zginął on wówczas na pokładzie flagowca HMS Victory trafiony kulą strzelca wyborowego. Chirurg okrętowy, Wiliam Beatty, twierdził, że jego ostatnie słowa brzmiały: „Bogu niech będą dzięki, że wypełniłem swą powinność”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HYPATIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W roku 416 tłuszcza złożona z chrześcijańskich radykałów zaatakowała na ulicach Aleksandrii lektykę, wywlokła jadącą nią kobietę i zaciągnęła ją do pobliskiego kościoła, gdzie zatłukła ją odłamkami skorup. Tak oto zginęła Hypatia, pierwsza wielka uczona zajmująca się matematyką, astronomią i filozofią. W chwili śmierci stała na czele szkoły neoplatońskiej w tym kosmopolitycznym mieście, lecz żądny krwi tłum ogłosił ją hellenistyczną poganką.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HYPATIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodziła się około 370 roku w Aleksandrii, ojciec jej był zaś matematykiem. Gdy objawił się jej talent, została wysłana do szkoły w Atenach, a około roku 400 wróciła, by stanąć na czele cieszącej się dużym szacunkiem aleksandryjskiej szkoły. Tam wykładała matematykę i filozofię, pomagała ojcu w tworzeniu monumentalnego komentarza na temat ptolemejskiego Almagestu, a także stworzyła nową wersję „Elementów” Euklidesa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HYPATIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wykorzystywanie pogańskich narzędzi, jak na przykład astrolabium czy instrumenty muzyczne, a także chęć przyjmowania do szkoły wszystkich – łącznie z innowiercami i obcokrajowcami – sprowadziły na nią jednak niechęć Kościoła. Przywódcy religijni mówili wciąż o jej „szatańskich sztuczkach”, a co gorsza, ignorowała wszystkie biblijne sugestie o tym, jak powinna zachowywać się kobieta.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_HYPATIA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Wszystko to źle się skończyło, gdy w 412 roku patriarchą Aleksandrii został Cyryl (obwołany potem świętym). Szybko stał się zajadłym przeciwnikiem politycznym Orestesa, gubernatora rzymskiego, Kościół i państwo walczyły bowiem o wpływy. Tak się złożyło, że Hypatia przyjaźniła się z Orestesem, a przy tym stanowiła element intelektualnej elity miasta... przy okazji będąc kobietą. Szybko stała się więc punktem zapalnym i powodem starć między chrześcijanami a innowiercami. Niedługo potem została zamordowana.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_IRENAEUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony około 125 roku w Smyrnie Ireneusz z Lyonu był, w przeciwieństwie do większości wczesnych ojców Kościoła, chrześcijaninem od urodzenia, nie zaś nawróconym innowiercą. Gdy trwały prześladowania chrześcijan przez Marka Aureliusza, genialnego króla-filozofa, który z pobudek intelektualnych zwalczał chrześcijaństwo, Ireneusz został kapłanem w galijskim Lugdunum.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_IRENAEUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Niewiele wiadomo o życiu Ireneusza po tym awansie, ale, jak się zdaje, dzielił czas między obowiązki duszpasterskie i misjonarskie. Najwięcej pisał, a właściwie wszystkie jego dzieła to diatryby wymierzone w herezję znaną jako gnostycyzm, modny ruch w epoce gwałtownego rozwoju Kościoła katolickiego głoszący dualizm i etykę opartą na sytuacji, w jakiej znajduje się osoba podejmująca decyzje. Jego najbardziej znany tekst, „Adversus Haereses” („Przeciw herezjom”) to dopracowany w najdrobniejszych szczegółach atak na gnostycyzm podkreślający ważne aspekty katolicyzmu: episkopat, pisma i rytualizm religijny. Ireneusz twierdził, że jedyna „bezpieczna” metoda interpretacji świętych tekstów pochodzi od biskupów wywodzących swoje pochodzenie bezpośrednio od pierwszych apostołów. Jego dzieła polemiczne stanowią rzekomo podstawę tradycji chrześcijańskich i powstającej wówczas doktryny prymatu papiestwa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_IRENAEUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Ostatnie wzmianki o Ireneuszu pochodzą z 190 lub 191 roku, kiedy to wykorzystał swoje wpływy u papieża Wiktora I i powstrzymał go przed ekskomuniką społeczności chrześcijańskich w Azji Mniejszej, które zaczęły świętować Wielkanoc według tradycji kwartodecymalnej. Zmarł około 200 roku. Choć tradycyjnie uważa się go za męczennika, nie ma żadnych dowodów na to, że nie umarł śmiercią naturalną.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_IRENE_OF_ATHENS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Żona cesarza Bizancjum Leona IV, następnie wdowa po cesarzu, a w końcu panująca cesarzowa Irena z Aten decydowała o polityce finansowej zachodniego końca sławnego Jedwabnego Szlaku przez trzy dziesięciolecia. Poza tym, że znana jest z oślepienia i zabicia swego syna, Konstantyna, odegrała znaczącą rolę w promowaniu i rozwijaniu przemysłu jedwabniczego, co jest chyba największym jej osiągnięciem. Rozpoczęła również bicie nowego złotego solida (monety) ze swoją podobizną, dzięki czemu ustabilizowała gospodarkę cesarstwa. Stworzyła przymierza handlowe z państwem Karolingów oraz papiestwem. Choć sama nie potrzebowała majątku (w końcu była cesarzową), zdecydowanie pomogła bogacić się innym obywatelom Bizancjum.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_IRENE_OF_ATHENS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Irena urodziła się około 752 roku we wpływowej rodzinie Sarantapechainów w Atenach (stąd też przydomek). W 768 roku sprowadził ją do Konstantynopola cesarz Konstantyn V, by wyszła za jego syna, Leona. W styczniu 771 roku urodziła syna, co było celem życia każdej przydatnej królowej i cesarzowej. Gdy w 780 roku zmarł Leon, została regentką swego dziewięcioletniego dziecka. Kolejne dwa dziesięciolecia spędziła na niweczeniu spisków przeciw niej (również tych knutych przez jej syna) i jej autokratycznym rządom. Aż do śmierci w 803 roku władała państwem niepodzielnie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_IRENE_OF_ATHENS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Mimo że Bizancjum bogaciło się już na handlu jedwabiem z Chinami, pragnęło jeszcze rozpocząć własną produkcję, by uniezależnić się od chciwych pośredników. Jeszcze jako żona Leona, Irena z Aten dostrzegła olbrzymie korzyści płynące z produkcji jedwabiu, którego pożądała cała Europa. Podobnie jak Chińczycy rozumiała też, jak ważne jest, by przemysł jedwabniczy pozostawał pod kontrolą rodziny cesarskiej. Nakazała więc stworzenie budowli zwanej Eleutherios (zakładu jedwabniczego), gdzie można było skutecznie doglądać produkcji jedwabiu. Udało się i dzięki Irenie bizantyńska korona mogła czerpać olbrzymie zyski, oferując przez siedem stuleci alternatywę dla drogiego chińskiego jedwabiu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ISAAC_NEWTON_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony w 1643 roku w rodzinie rolników w Woolsthorpe sir Izaak Newton zmarł w 1727 roku. Mieszkał wówczas z siostrzenicą nieopodal Winchesteru. Był bogaty, sławny, swarliwy, irytujący, chory, a niektórzy przyjaciele martwili się o jego zdrowie psychiczne. Wielu ogłosiło go największym geniuszem w historii, choć żyjący w XX wieku Einstein obalił większość jego praw i uczynił przestrzeń, odległość oraz ruch względnymi, nie zaś absolutnymi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ISAAC_NEWTON_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Kształcący się w szkole królewskiej w Grantham Izaak poznał fascynujący (dla niego) świat fizyki. Naukę przerwał z inicjatywy matki, która postanowiła zrobić z niego rolnika, co skończyło się spektakularną porażką. Wkrótce odesłano go, by ukończył szkołę. W 1661 roku z pomocą wuja został przyjęty do Trinity College uniwersytetu w Cambridge. Gdy w Anglii zaczęła się zaraza, na półtora roku wrócił do domu, gdzie opracował teorię matematyczną znaną dziś jako rachunek różniczkowy i całkowy, stworzył teorię światła i koloru oraz wnikliwie zbadał prawa ruchu planetarnego, co ostatecznie poskutkowało wydaniem jego największego dzieła zatytułowanego „Philosophiae Naturalis Principia Mathematica” i uznawanego za najbardziej wpływowy tekst w dziejach fizyki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ISAAC_NEWTON_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W międzyczasie Newton zdobył jeszcze kilka tytułów naukowych (wrócił bowiem do Cambridge) i przez krótki czas zajmował się nauczaniem. Opublikował ponadto swoją kontrowersyjną (z punktu widzenia nauki) pracę na temat optyki, przeżył parę załamań nerwowych i wplątał się w kilka paskudnych sporów naukowych. Wydanie w 1687 roku „Principiów” uczyniło Izaaka sławnym na cały świat i sprawiło, że w dwa lata później został wybrany na reprezentanta Cambridge w parlamencie, co stało się początkiem jego działań w sferze publicznej, których nie przerwał aż do śmierci. Zamienił wówczas życie naukowca na prestiż polityczny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ISIDORE_OF_MILETUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Grecki inżynier i matematyk, Izydor z Miletu, sławny nawet przed tym, jak Justynian I nakazał mu budowę kościoła Hagia Sofia w Konstantynopolu, zrobił nie lada karierę w swoim fachu. Uczył na uniwersytetach w Aleksandrii i Konstantynopolu, stworzył pierwszą spójną kompilację pism Archimedesa oraz projektował łaźnie i świątynie. To jednak właśnie dzięki wielkiej bazylice został zapamiętany przez historyków cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ISIDORE_OF_MILETUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Pierwsza bazylika w tym miejscu powstała w 360 roku, lecz została poważnie uszkodzona podczas powstania Nika, podobnie zresztą jak większa część miasta. Miało ono miejsce w 532 roku i wybuchło w wyniku starcia między Niebieskimi a Zielonymi – kibicami rywalizujących na hipodromie w wyścigach rydwanów drużyn. Połowa miasta uległa wówczas spaleniu, życie zaś straciło około 30 tysięcy ludzi. Justynian, będąc świątobliwym, pragnął powstania kościoła, który nie spłonie... Zwrócił się więc do Izydora i Antemiusza z Tralles.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_ISIDORE_OF_MILETUS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Ich projekt łączył klasyczną rzymską architekturę z nowoczesnymi (jak na tamte czasy) metodami budowy. Bazylika na planie centralnym posiadała główną halę o wymiarach 71 na 77 metrów zwieńczoną potężną kopułą, co czyniło ją największym kościołem w krajach prawosławnych. Budowlę ukończono w zaledwie pięć lat dzięki tysiącom „ochotników” i mnóstwie surowców „ofiarowanych” przez poddanych cesarstwa. Izydor zmarł najpewniej w 558 roku, gdyż po trzęsieniu ziemi w tymże roku, gdy uszkodzona została kopuła bazyliki, odbudowę nadzorował nie on, lecz jego bratanek o tym samym imieniu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAKOB_FUGGER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeden z renesansowych superbogaczy (w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze posiadał około 277 miliardów dolarów), Jakob Fugger, był przedsiębiorcą, kupcem i bankierem. Otrzymał nawet od Karola V koncesję na ustanawianie na określonych terytoriach własnych praw, dzięki czemu mógł bić swoją własną monetę. Gdy Jakob rodził się w marcu 1459 roku, Fuggerowie byli już majętnymi kupcami z Augsburga. W 1469 jego ojciec zmarł, a Jakobowi nakazano porzucenie planów kariery w szeregach duchowieństwa. Zamiast tego jako czternastolatek został wysłany do rodzinnych biur w Wenecji, gdzie niezwykle pilnie zasiadł do nauki księgowości.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAKOB_FUGGER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Gdy w 1485 roku Jakob ukończył naukę, powierzono mu opiekę nad rodzinnymi interesami w Innsbrucku. Pożyczył arcyksięciu Zygmuntowi około 23 tysięcy złotych florenów, dostając jako zabezpieczenie „tymczasową” kontrolę nad sporą częścią dochodowych kopalń srebra w regionie. Gdy Zygmunt przekazał swój tytuł Świętemu Cesarzowi Rzymskiemu Maksymilianowi I – który radził sobie z finansami jeszcze gorzej – Jakob wkrótce zadbał, by i on miał u niego dług. Przejął dzięki temu kontrolę nad ogromnymi kopalniami miedzi na Śląsku i w Polsce.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAKOB_FUGGER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W miarę jak Maksymilian pożyczał coraz więcej, Jakob zdobywał kolejne ziemie, a w końcu też szlachectwo i – w 1514 roku – tytuł hrabiego cesarstwa. Kilka lat później przekupił większość elektorów i dopilnował tym samym, by nowym Świętym Cesarzem Rzymskim został wnuk Maksymiliana, Karol... i by Habsburgowie nadal mieli dług u Fuggerów. W rezultacie ci ostatni otrzymali prawo przejmowania dochodów trzech hiszpańskich zakonów rycerskich, a także zysków z wydobycia tamże rtęci i srebra. Pod koniec życia Jakob został nawet wierzycielem Watykanu, któremu w 1506 roku pożyczył pieniądze na stworzenie Gwardii Szwajcarskiej. Jakob zmarł w 1525 roku, do końca życia pracując.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_JOYCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Styl strumienia świadomości uczynił go literackim innowatorem. Zabawy językiem i nowe formy prowadzenia opowieści przyniosły mu sławę. Spojrzenie na życie codzienne zapewniło mu popularność, zaś wulgarne elementy jego powieści uczyniły z niego celebrytę i doprowadziły do ważnych decyzji prawnych związanych z treściami obscenicznymi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_JOYCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
James Augustin Aloysius Joyce urodził się w lutym 1882 roku w Dublinie jako najstarsze z dziesiątki dzieci. Jego ojciec, John, był utalentowanym śpiewakiem, rzekomo jednym z najlepszych tenorów w kraju, nie potrafił jednak zapewnić rodzinie stabilności – lubił zajrzeć do kieliszka. James ukończył w 1902 roku University College w Dublinie i natychmiast wyjechał do Paryża, podobno w celu studiowania medycyny. Wrócił jednak do Irlandii, gdy dowiedział się o śmiertelnej chorobie swojej matki. Został tam na pewien czas – wystarczająco długi, by znaleźć kilka chwil zapomnienia w ramionach Nory Barnacle, hotelowej pokojówki, która urodziła mu dwójkę dzieci. Poszedł też w ślady ojca i zaczął spożywać duże ilości alkoholu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_JOYCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Podczas swojego pobytu w kraju Joyce sprzedał swój pierwszy tekst magazynowi Irish Homestead. Nie wystarczyło to jednak, by zatrzymać go w Irlandii – w ciągu kolejnych kilku lat mieszkał z Norą w Puli, Trieście, Rzymie, Paryżu i Zurychu (podczas I wojny światowej). Jego pierwsza książka, „Dublińczycy”, stanowiąca zbiór krótkich opowiadań, została opublikowana w 1914 roku, zaś jego pierwsza powieść w dwa lata później. Joyce rozpoczął następnie tworzenie swojego najsławniejszego dzieła – „Ulissesa” – w którym opisuje jeden dubliński dzień. Opublikowana w 1922 powieść została szybko zakazana przez samozwańczych cenzorów w Ameryce i Wielkiej Brytanii. Dzięki tym kontrowersjom sprzedaż stale rosła.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_JOYCE_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Stabilność finansowa pozwoliła Jamesowi poślubić w końcu Norę, przeprowadzić się do Paryża, napisać „Finneganów tren”, a wraz z rozpoczęciem niemieckiej inwazji na Francję podczas II wojny światowej przeprowadzić się z powrotem do Zurychu. Tam też zmarł w styczniu 1941 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_OF_ST_GEORGE_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Mistrz James of Saint George – a formalniej Jacques de Saint-Georges d'Espéranche – był Sabaudczykiem zatrudnionym przez króla Anglii, Edwarda I, do projektowania i budowy zamków mających pomóc utrzymać w ryzach jego nowych, lecz niesfornych poddanych. Monarcha o przydomku Długonogi zagarniał od 1277 do 1283 roku coraz większy obszar Walii do czasu, gdy Llywelyn ap Gruffudd zginął wreszcie w bitwie o Most Orewin. Martwiąc się możliwością buntu walijskich lordów w czasie, gdy będzie rozprawiał się ze Szkotami, Edward nakazał budowę zamków. Król poznał Jamesa – syna mistrza murarskiego pracującego w Sabaudii – najprawdopodobniej w 1273 roku podczas oficjalnej wizyty państwowej, zaś w 1278 zatrudnił go jako swego ingeniatora (naczelnego inżyniera).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_OF_ST_GEORGE_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
James zajął się budowaniem zamków niezbędnych Długonogiemu do okupacji Walii. Przynajmniej 12 z 17 zbudowanych tam w tym okresie angielskich zamków jest jego dziełem. W Rhuddlan, swoim pierwszym dziele, dopracował on układ symetrycznych, koncentrycznych rzędów murów, które stały się charakterystycznym elementem jego fortyfikacji. Wkrótce w Walii pojawiło się więcej zbudowanych przez niego fortec – m. in. Conwy, Flint, Harlech, Caernarfon i Beaumaris. Około września 1298 roku James dołączył do Edwarda w Szkocji, by rozpocząć zastraszanie zamkami kolejnej bandy dzikusów. Przed swoją śmiercią w 1308 roku zdołał jedynie wzmocnić fortyfikacje w Linlithgow Palace i w Stirling.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_WATT_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Szkocki inżynier mechanik i pan złota rączka James Watt urodził się w styczniu 1736 roku w Greenock – był synem zamożnego szkutnika i niezwykle dobrze wykształconej matki. Kształciła ona potomka w domu, gdy jednak skończył 18 lat, zmarła, on zaś porzucił schorowanego ojca, by uczyć się w Londynie wytwarzania narzędzi. Po roku przeprowadził się do Glasgow, pragnąć zarabiać pieniądze przez prowadzenie własnej firmy. Zdobył sobie nieco rozgłosu, budując i naprawiając przyrządy astronomiczne dla Uniwersytetu w Glasgow. Około 1764 roku Watt dostał do naprawienia silnik parowy Newcomena i zachwycił się potencjałem tego typu urządzeń.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_WATT_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Watt uznał, że projekt Newcomena, który od 50 lat wykorzystywany był do wypompowywania wody z kopalni, był przestarzały, tragicznie niewydajny i zawodny. W 1769 roku otrzymał pierwszy patent na ulepszenia, jakie wprowadził w maszynie. Niedługo później, w 1775 roku, do Watta dołączył Matthew Boulton i wspólnie założyli spółkę Boulton & Watt, która wkrótce stała się najważniejszą firmą inżynieryjną w Anglii dostarczającą silniki umożliwiające zaspokojenie nienasyconego zapotrzebowania na papier, bawełnę, mąkę, żelazo czy tekstylia, a także wykorzystywane w gorzelniach, kanałach i wodociągach. W 1800 roku Watt był już niewiarygodnie bogaty i poświęcił się nauce, wynajdując obrotowy silnik parowy, silnik dwustronnego działania oraz wskaźnik ciśnienia pary. Zmarł w 1819 roku, do samego końca pracując nad nowymi urządzeniami.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_WATT_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wywarł tak wielki wpływ na rozwój przemysłu, że jego nazwiskiem nazwano jednostkę mocy mechanicznej (a później też elektrycznej) wyrażanej w dżulach na sekundę. Dla inżyniera to chyba największy możliwy zaszczyt.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_YOUNG_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Szkocki chemik James Young udoskonalił baterię Michaela Faradaya, opracował metodę walki z zarazą ziemniaczaną, stał za postępami w zapobieganiu korozji statków Królewskiej Floty, ulepszył metodę pomiaru prędkości światła Armanda Fizeau i został doceniony za opatentowaną technikę rafinacji ropy naftowej. Young opracował swoją metodę rafinacji, obserwując, jak na ropę naftową wpływają podgrzane pokłady węgla. Doświadczalne próby odtworzenia tego procesu doprowadziły do wytworzenia wielu użytecznych olejów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMES_YOUNG_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W 1850 r. Young wraz ze swoim bliskim przyjacielem i wspólnikiem biznesowym, Edwardem Meldrumem, założył pierwsze na świecie przedsiębiorstwo naftowe. Z czasem wycofał się jednak ze spółki, ciesząc się fortuną, którą zdobył dzięki patentowi na olej parafinowy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMSETJI_TATA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W 1857 r. w Indiach wybuchło powstanie przeciwko brytyjskiej opresji. Zryw zakończył się klęską, lecz to właśnie podczas tego zamętu rozpoczęła się podróż młodego Jamsetjiego Nusserwanjiego Taty, której celem było uleczenie ojczyzny i przekształcenie jej w państwo uprzemysłowione. Tata rozumiał, że wolność bez finansowej stabilności nie jest wiele warta. Założone przez niego przedsiębiorstwo stało się globalnym konglomeratem ponad 100 firm zapewniającym swoim pracownikom korzyści takie jak opieka zdrowotna, edukacja czy urlopy macierzyńskie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JAMSETJI_TATA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Próby powstrzymania Taty podejmowane przez kolonialnych władców spełzły na niczym. Tata, który podróżował po całym świecie i wiedział, jaki zysk może przynieść przemysł tekstylny, otworzył w Bombaju przędzalnię bawełny. Dziś Tata Group działa w przemyśle chemicznym, komunikacyjnym, dóbr konsumpcyjnych, energetycznym, budowlanym, materiałowym oraz usług.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANAKI_AMMAL_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzona w 1897 roku w Tellicherry w Indiach Brytyjskich Janaki Ammal Edevaleth Kakkat była, w przeciwieństwie do innych hinduskich dziewcząt z tego okresu, zachęcana przez rodziców do rozwijania swoich zainteresowań intelektualnych, które wkrótce skupiły się na botanice. Miała 18 rodzeństwa z dwóch żon jej ojca, rodzina nie miała więc dużo pieniędzy na jej kształcenie. Mimo to jednak przeniosła się do Madrasu i w 1921 roku zdobyła dyplom licencjata w Queen Mary's College oraz ukończyła z wyróżnieniem Presidency College. Przez pewien czas zajmowała się nauczaniem, potem zaś otrzymała stypendium na Uniwersytecie Michigan. W 1925 roku zdobyła magisterium, zaś w 1931 roku obroniła pracę doktorską.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANAKI_AMMAL_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Ammal wkrótce dołączyła do Instytutu Hodowli Trzciny Cukrowej w Coimbatore, gdzie próbowała tworzyć wysokowydajne odmiany tej rośliny, które dobrze przyjęłyby się na subkontynencie. Jej status niezamężnej kobiety (nigdy nie wzięła ślubu) doprowadził do nierozwiązywalnej „różnicy zdań” z resztą zespołu naukowego. W 1940 roku wyjechała do Londynu, gdzie dołączyła do Królewskiego Stowarzyszenia Sadowniczego jako cytolog. Pracując w sławnych Kew Gardens, przeprowadziła badania chromosomów wielu pospolitych roślin, dzięki czemu rzuciła nowe światło na przebieg ewolucji wielu z nich – zwłaszcza odmian leczniczych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANAKI_AMMAL_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Nie wróciła do Indii do 1951 roku, kiedy to otrzymała od Jawaharlala Nehru osobistą propozycję zreorganizowania i stanięcia na czele tamtejszego Botanical Survey. Praca Janaki nad tworzeniem genetycznych hybryd trzciny cukrowej i bambusa w tym instytucie była kluczowa dla rozwoju indyjskiego rolnictwa. W 1970 roku osiedliła się w Madrasie jako emerytowana profesor w Centrum Zaawansowanych Badań Botanicznych. Zmarła w 1984 roku. Jej głównym zainteresowaniem pod koniec życia było zajmowanie się dużym stadem kotów i kociąt.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANE_AUSTEN_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
W przeciwieństwie do większości wielkich autorów, którzy najwyraźniej muszą cierpieć w imię sztuki, Jane Austin prowadziła dość wygodne i beztroskie życie. Urodziła się w grudniu 1775 roku w angielskim Hampshire jako siódme dziecko szanowanej (i nawet zamożnej) rodziny. Jej ojciec był proboszczem w pobliskim kościele anglikańskim, matka zaś – cóż, żoną proboszcza. Wykształcony w Oksfordzie ojciec posiadał dużą bibliotekę i zachęcał dzieci, by z niej korzystały.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANE_AUSTEN_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Po kilku latach Jane i jej starsza siostra, Cassandra, zostały wysłane do szkoły z internatem, by zdobyć wykształcenie. Obie jednak zachorowały na tyfus, otarły się o śmierć i wróciły do domu, którego nigdy już nie opuściły. By umilić sobie czas i puścić wodze romantycznej fantazji, Jane zaczęła w połowie lat 90. XVIII wieku pisać w notatnikach opowiadania, później zaś powieści. Były one w gruncie rzeczy dowcipnymi parodiami ówczesnych romansideł. Te zapiski wkrótce ewoluowały w ambitniejsze dzieła: wspaniałe „Rozważna i romantyczna”, „Duma i uprzedzenie” czy „Opactwo Northanger”. Dzięki pomocy brata, Henry'ego, który przekonał drukarza i księgarza Thomasa Edgertona do wydania pierwszej z tych książek, ukazała się ona – choć anonimowo – w 1811 i została bardzo dobrze przyjęta jako trafny komentarz społeczny.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANE_AUSTEN_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Jane spędziła dorosłość, zajmując się domem swoich starzejących się rodziców, grając na pianinie, chodząc do kościoła, spotykając się z sąsiadami i robiąc wszystkie inne rzeczy, jakich oczekuje się od porządnej angielskiej starej panny. Jak się jednak zdaje, nie była tym ani znudzona, ani rozżalona. W 1801 roku rodzina – ojciec, matka, Jane i Cassandra – przenieśli się do Bath. Jej ojciec zmarł cztery lata później i przez wiele lat trzy kobiety stale się przeprowadzały, aż w końcu zamieszkały w chatce w Chawton będącej własnością brata Jane, Edwarda. W 1816 roku Jane zachorowała na nieznaną chorobę zwyrodnieniową i zmarła rok później.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANE_DREW_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jane Drew (właściwie Iris Estelle Radcliffe Drew, później dame Jane Drew) urodziła się w 1911 roku w Croydon i była córką projektanta narzędzi chirurgicznych, późniejszego założyciela Brytyjskiego Instytutu Techników Chirurgicznych. Stała się później równie sławna co on – została modernistyczną architektką i planistką miejską. Studiowała w Architectural Association School w Londynie, kończąc ją w 1934 roku. Wkrótce później wygrała konkurs na zaprojektowanie szpitala w Devon. Architektura była wówczas właściwie wyłącznie męską dziedziną, Drew mogła być zatem naprawdę z siebie dumna. Wkrótce wzięła ślub z innym architektem, Jamesem Allisonem, i dołączyła do jego firmy. Jako modernistka pozostała jednak przy nazwisku panieńskim.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANE_DREW_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Mimo że małżeństwo rozpadło się w 1939 roku, mogła cieszyć się dwiema córkami bliźniaczkami. Jako szczera, asertywna, śmiała i złośliwa feministka (była typem człowieka, którego albo się uwielbia, albo nie cierpi) radziła sobie w świecie architektury sama. Dołączyła do Congrés International d'Architecture Moderne, gdzie poznała sławnego Le Courbusiera i nieco mniej sławnego Maxwella Fry'a. Tego ostatniego poślubiła w 1942 roku, tworząc partnerstwo, które zrewolucjonizowało planowanie miejskie i odmieniło wygląd wielu byłych kolonii brytyjskich.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANE_DREW_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W Ghanie, Nigerii, Iranie, na Sri Lance, w Singapurze, Indiach, a nawet Szkocji pojawiły się modernistyczne dzieła Drew – przyciągające uwagę, funkcjonalne, często kontrowersyjne. Lecz to współpraca firmy z Le Courbusierem przy projektowaniu Czandigarhu, nowego Pendżabskiego miasta w niepodległych już Indiach, przyniosła jej największą sławę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANE_DREW_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Po przejściu na emeryturę w 1979 roku Jane opublikowała mnóstwo tekstów na temat architektury, otrzymała wiele tytułów honorowych, zaś w 1996 roku królowa uczyniła ją damą Imperium Brytyjskiego. Drew zmarła w lipcu tego samego roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANG_SEUNG_EOP_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Nawet gdy cywilizacja upada, a dynastie wygasają, wielcy artyści nadal tworzą sztukę... choć często pozostają szerzej nieznani. Wraz z końcem królestwa Joseonu na świecie pojawił się szereg wielkich artystów: Ahn Gyeon, Shin Saimdang, mistrz Jeong Seon i Kim Hong-do. Najbardziej legendarny pozostaje chyba jednak Jang Seung-eop, znany bardziej pod pseudonimem artystycznym Owon, którego odważne pociągnięcia pędzlem zrewolucjonizowały sztukę koreańską... „Święty, który upił się radością malowania”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANG_SEUNG_EOP_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Rodzice urodzonego w 1843 roku Janga zmarli, gdy był jeszcze dzieckiem. Włóczył się on wówczas jako bezdomny, póki nie przyjął go do domu w Hanyangu (Seulu) arystokrata Yi Ung-heon. Nastoletni Jang był niepiśmienny i niewykształcony, lecz gdy wziął w rękę pędzel, natychmiast ujawniły się jego zdolności malarskie. Powiada się, że był w stanie tworzyć mistrzowskie rysunki jednym pociągnięciem pędzla. Jest to zapewne przesada, ale rzeczywiście, jak się zdaje, potrafił wprawnie i szybko malować. Wieść o nim rozniosła się, a jego kunsztowne i delikatne pejzaże, portrety, a przede wszystkim sceny z życia codziennego stolicy cieszyły się dużym powodzeniem. Owon malował, by się utrzymać – sprzedawał swoje dzieła głównie klasie kupieckiej, która właśnie otrzymała nowe prawa.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JANG_SEUNG_EOP_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W przeciwieństwie do większości artystów, którzy tworzą wstępny szkic lub projekt, Jang potrafił po prostu bez wahania nałożyć tusz na jedwab lub papier i stworzyć arcydzieło. Odkrył też swoje muzy – alkohol i kobiety, które niezmiernie go zachwycały. Legenda głosi, że bywał często na bankietach wydawanych przez bogatych kupców, tworząc na miejscu malowidła i pijąc przy tym wino podawane mu przez przymilne kobiety. Nie jest do końca jasne gdzie (dużo podróżował) ani jak umarł, zniknął jednak z annałów historii w 1897 roku, mając 55 lat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOAN_OF_ARC_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzona w chłopskiej rodzinie z Szampanii około 1412 roku Jeanne – znana później jako la Pucelle (Dziewica) – była niepiśmienna i pozbawiona wykształcenia, choć całkiem nieźle radziła sobie z kołowrotkiem i igłą. Była też niezwykle, niemal zawstydzająco pobożna. W wieku około 13 lat zdała sobie sprawę, że słyszy głosy świętych – św. Michała Archanioła, św. Małgorzaty, św. Katarzyny i innych. Wkrótce nakazały jej one wygnać Anglików z Francji (trwała bowiem rozpoczęta w 1337 roku wojna stuletnia) i sprowadzić delfina (późniejszego Karola VII) do okupowanego przez Anglików i ich burgundzkich sojuszników Reims, by został on koronowany na prawdziwego króla Francji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOAN_OF_ARC_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W maju 1428 roku 17-letnia dziewczyna przekonała Roberta de Baudricourt, Francuskiego dowódcę w Vacouleurs, by zabrał ją do Chinon, gdzie przebywał dwór Karola. Namówiła wówczas niezbyt bystrego delfina, by pozwolił jej towarzyszyć francuskim wojskom próbującym przerwać angielskie oblężenie Orleanu, a następnie w serii bitew doprowadziła do ich wspaniałego zwycięstwa. Choć Karol z początku bał się królewskich obowiązków, ostatecznie wkroczył wraz z Joanną do Reims i w lipcu 1429 roku koronowano go na króla Francji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOAN_OF_ARC_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Kolejnej wiosny król Karol nakazał Joannie wyruszyć do Compiégne, by pokonała Burgundczyków. Tam w trakcie bitwy została zrzucona z konia i schwytana. Kilka miesięcy później Burgundczycy odebrali 10 000 franków okupu, Anglicy spalili ją jako heretyczkę, Francuzi zaś zyskali nową świętą patronkę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOAQUIM_MARQUES_LISBOA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Kariera Joaquima Marquesa Lisboy w marynarce trwała 70 lat. Stał się bohaterem narodowym, pierwszym admirałem i patronem marynarki wojennej Brazylii. Jego urodziny – 13 grudnia – upamiętnione są tam jako Dzień Żeglarza. Pomógł też w tłumieniu licznych buntów rozgniewanych tubylców, chłopów i byłych niewolników: Cabangi, Sabinady, Farroupilhy, Balaiady i Praieiry.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOAQUIM_MARQUES_LISBOA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Joaquim urodził się w mieście Rio Grande, jednym z najważniejszych brazylijskich portów, w 1807 roku. Gdy miał 13 lat, zaciągnął się do marynarki. Otrzymał przydział na fregatę Niterói i wziął udział w szeregu operacji morskich u wybrzeży Bahii zarówno przed, jak i podczas krótkiej wojny o niepodległość w 1822 roku. Gdy miał 20 lat, przejął dowodzenie nad starym szkunerem, którym zaatakował argentyński okręt wojenny Patagonia. Został jednak schwytany. Po odesłaniu do domu w 1840 roku Lisboa otrzymał awans na stopień captain-de-fregata, zaś w 1847 został pełnoprawnym kapitanem.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOAQUIM_MARQUES_LISBOA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Przez kolejnych 15 lat Joaquim Lisboa, otrzymawszy w międzyczasie tytuł markiza de Tamandare, żeglował po morzach, tłumiąc bunty, nadzorując w Europie budowę nowych statków oraz otrzymując awanse – i to częste. W końcu w 1864 roku został głównodowodzącym brazylijskiej marynarki – rychło w czas, by poprowadzić ją na wojnę z Paragwajem (1864–1870). W trakcie konfliktu toczył walki na rzekach Parana i Paragwaj. W 1866 roku poprosił jednak o zdjęcie go ze stanowiska z powodów zdrowotnych i politycznych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOAQUIM_MARQUES_LISBOA_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Jako zatwardziały rojalista Joaquim poprosił Pedra II o pozwolenie na objęcie dowództwa nad cesarską marynarką i aresztowanie buntowników, którzy w 1889 roku ogłosili powstanie Republiki Brazylii. Pedro odmówił, wybierając raczej wygnanie niż wojnę domową. 82-letni, waleczny stary wiarus trwał niezłomnie u boku cesarskiej rodziny aż do dnia, gdy uciekła ona do Europy. Zmarł w marcu 1897 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHANN_SEBASTIAN_BACH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony w Turyngii w marcu 1865 roku J. S. Bach pochodził ze znanej rodziny muzyków, która parała się tą sztuką od wielu pokoleń. Jego ojciec, Johann Ambrosius Bach, był miejskim muzykiem w Eisenanch i nauczył syna grać na skrzypcach, nim skończył on sześć lat. Rok później młody Bach wstąpił do szkoły luterańskiej i pogrążył się w studiowaniu religii. Johann Sebastian mieszkał ze swoim starszym bratem, Johannem Christophem, organistą kościelnym, który nauczył go grać na kolejnym instrumencie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHANN_SEBASTIAN_BACH_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W 1703 roku Johann Sebastian zagrał pierwszy koncert – na skrzypcach, organach i innych instrumentach – na dworze księcia weimarskiego Johanna Ernsta. Jako uzdolniony i powszechnie podziwiany wykonawca zajmował on przez kolejne lata szereg stanowisk w kościołach i na dworach. Zaczął wówczas komponować własne, coraz bardziej skomplikowane utwory. W 1717 roku dołączył do dworu księcia Leopolda z Anhalt-Cothen. Napisał wówczas na cześć księcia Brandenburgii serię dzieł muzycznych – „Koncerty brandenburskie”, uważane przez wielu za najwspanialsze kompozycje w historii cywilizacji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHANN_SEBASTIAN_BACH_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Stale podróżujący Bach przeniósł się do Lipska, gdzie został organistą i nauczycielem w kościele św. Tomasza. W ciągu kolejnych kilku lat skomponował szereg utworów religijnych, zdobywając sobie jeszcze większą sławę. W 1740 zaczął mieć jednak kłopoty ze wzrokiem. Mimo to nadal występował i komponował – swoje ostatnie znane dzieło stworzył w 1749 roku. Doznał wówczas również wylewu i w lipcu 1750 roku zmarł.


Language: pl_PL
Text:
Johann Wolfgang von Goethe, prawnik, który porzucił ciemną stronę biurokracji i przeszedł na jasną stronę wielkiej literatury, urodził się w sierpniu 1749 roku we Frankfurcie nad Menem. Należał do burżuazji i w przeciwieństwie do większości współczesnych mu artystów nie potrzebował bogatych patronów ani zyskownych zleceń.


Language: pl_PL
Text:
Ojciec Goethego był synem rentiera, który po ukończeniu studiów prawa w Lipsku i Strasburgu żył z majątku odziedziczonego po ojcu i podróżował po Włoszech, Francji oraz Niderlandach. W kwietniu 1770 roku Johann rozpoczął studia doktoranckie, lecz jego dysertacja podająca w wątpliwość status prawny dziesięciu przykazań okazała się zbyt skandaliczna i odrzucono ją. Choć Goethe nie zdobył tytułu doktora prawa, poznał młodego Johanna Herdera, słynnego już wtedy literata i intelektualistę, który zaznajomił go z dziełami Szekspira.


Language: pl_PL
Text:
Goethe krótko prowadził własną kancelarię prawniczą, lecz zajęcie to okazało się nudne i przegrało z pragnieniem oddania się literackim fascynacjom. Jesienią 1771 roku ukończył pierwszy szkic swojej pierwszej sztuki teatralnej, a w 1774 pierwszą powieść. Żadne z tych dzieł nie doczekało się szybkiej publikacji, lecz z rękopisami zapoznali się jego przyjaciele i znajomi. Wkrótce Johann Wolfgang stał się ważnym przedstawicielem niemieckiego stylu literackiego zwanego „Sturm und Drang”, który charakteryzował się politycznym liberalizmem i oddaniem ideałowi narodowej kultury niemieckiej głoszonemu przez Herdera.


Language: pl_PL
Text:
Po kilku potajemnych romansach i zerwanych zaręczynach Johann wyruszył w 1776 roku w podróż do Włoch. Nie dotarł jednak do celu, ponieważ otrzymał zaproszenie na dwór nowego księcia Weimaru, Karola Augusta. Do końca swojego życia – poza latami 1786–1788, podczas których odwiedził w końcu Włochy – mieszkał i tworzył w Weimarze. Okres poprzedzający jego śmierć w 1832 roku okazał się bardzo płodny literacko, a powstałe wówczas dzieła opublikowano w 142 tomach.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_A_ROEBLING_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Każdy, kto podróżuje Mostem Brooklińskim, zawdzięcza bezpieczną przeprawę Johnowi Roeblingowi. Roebling, urodzony w Mülhausen w Prusach, jako młody człowiek studiował rysunek, architekturę i budownictwo, a następnie przez trzy lata zajmował się budową dróg.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_A_ROEBLING_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W 1831 roku wraz z bratem wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie ożenił się i założył rodzinę. Pracował tam też przy wytyczaniu nowych szlaków kolejowych przez pasmo górskie Allegheny i to właśnie wtedy narodził się w jego głowie pomysł założenia firmy wytwarzającej stalowe kable wykorzystywane przy transporcie ciężkich ładunków.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_A_ROEBLING_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Ciekawość inżyniera trudno zaspokoić, więc po odniesieniu sukcesu finansowego związanego z wytwarzaniem kabli Roebling zaczął projektować i budować mosty wiszące. Zmarł w 1869 roku na skutek komplikacji po wypadku na terenie budowy Mostu Brooklińskiego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_JACOB_ASTOR_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Pierwszy (i, rzecz jasna, nie ostatni) multimilioner w Stanach Zjednoczonych oraz twórca pierwszego trustu korporacyjnego, John Jacob Astor, samodzielnie zbudował ogromną fortunę na sprzedaży futer. Urodził się w lipcu 1763 roku w Heidelbergu jako syn biednego, lecz szczęśliwego rzeźnika, oszczędności zaś nauczył się od matki. Posiadający jedynie podstawowe wykształcenie John postanowił udać się do Ameryki.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_JACOB_ASTOR_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Astor z Baltimore dostał się do Nowego Jorku, gdzie w 1786 roku otworzył sklep z futrami. W latach 1790-1808 jego agenci skupowali futra od traperów działających daleko na zachodzie, nawet w Michigan. Traktat Jaya zmusił Brytyjczyków do opuszczenia regionu i wkrótce Astor działał już na terytorium Wielkich Jezior. Po Zakupie Luizjany Astor postanowił zdominować handel futrami na północno-zachodnim wybrzeżu Pacyfiku. Zdobył zezwolenie na stworzenie American Fur Company, firmy zajmującej się handlem futrami. Po kolejnej wojnie z Anglią Astor przekonał kongres do wprowadzenia prawa zabraniającego obcokrajowcom handlu futrami na terenie Stanów Zjednoczonych. Do 1830 roku wyeliminował wszystkich niezależnych handlarzy futrami, zaś na terytorium od Wielkich Jezior po Pacyfik posiadał właściwie monopol. Później jednak branża przestała go interesować i w 1834 roku opuścił swoją firmę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_JACOB_ASTOR_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Zamiast tego zainteresował się rynkiem nieruchomości, zwłaszcza w gwałtownie rozwijającym się Nowym Jorku. Kupował i sprzedawał budynki w mieście, czasem wielokrotnie – za każdym razem zwiększając czynsz. Biura, firmy, posiadłości, slumsy... Astor zarabiał pieniądze dzięki gwałtownie rosnącej wartości ziemi na niewielkiej wyspie Manhattan. Oblicza się, że w ciągu ostatnich dziesięciu lat życia zarobił ponad 1,25 mln dolarów na samych czynszach. Gdy umierał w marcu 1848 roku, był największym posiadaczem ziemskim w mieście.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_MONASH_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Jeden z najlepszych dowódców I wojny światowej, John Monash, urodził się w West Melbourne w czerwcu 1865 roku, studiował inżynierię na Uniwersytecie w Melbourne, ożenił się w 1891 roku, obronił pracę magisterską w 1893 roku i choć nadal studiował, zlecono mu nadzór budowy nowej linii kolejowej. Największe sukcesy odniósł jednak podczas służby wojskowej. Po dołączeniu w 1884 roku do kompanii uniwersyteckiej 4. Batalionu, Victoria Rifles, do 1887 dochrapał się stopnia porucznika w baterii North Melbourne, w 1895 roku awansował na kapitana, w dwa lata później na majora, w 1906 roku został podpułkownikiem wywiadu, zaś w 1912 roku objął dowodzenie nad 13. Brygadą Piechoty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_MONASH_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Gdy nadeszła wojna i Australia u boku Wielkiej Brytanii ruszyła na rzeź, Monash przejął dowodzenie nad australijską 4. Brygadą Piechoty, która wylądowała w kwietniu 1915 roku w Gallipoli. Po tej katastrofalnej operacji otrzymał mimo krytyki, jaka spadła na niego w związku z jego słabymi wynikami, awans na generała brygady, po czym został wysłany na francuskie pola bitew. Wkrótce otrzymał promocję na generała dywizji i objął dowodzenie nad nową australijską 3. Dywizją. W kolejnych krwawych latach jego żołnierze brali udział w licznych „konfrontacjach” z Niemcami, w tym starciach w Messines, trzeciej bitwie pod Ypres, w Broodseinde i pod Armentières. W przeciwieństwie do większości rzeźników dowodzących siłami sprzymierzonych (i niemieckimi), odnosił pewne sukcesy. Brytyjskie dowództwo było pod wielkim wrażeniem jego drobiazgowego planowania i przywiązania do wojskowych szczegółów, w związku z czym przyznało mu awans na generała broni i przekazało dowodzenie nad korpusem australijskim, największym wówczas na froncie zachodnim.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_MONASH_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Po spędzeniu ośmiu miesięcy w Anglii przy nadzorze nad repatriacją Australijczyków, Monash na początku 1919 roku powrócił do Melbourne. Przeszedł do cywila i w 1920 roku został zarządcą Komisji Stanu Wiktoria ds. Elektryczności, a także – w 1923 – wicekanclerzem Uniwersytetu w Melbourne. Zmarł na serce w październiku 1931 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_ROCKEFELLER_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Można być bogatym, ale można też być Johnem D. Rockefellerem. Współzałożyciel powstałej w 1870 roku Standard Oil Company już w połowie lat 80. XIX wieku kontrolował około 90 procent rafinerii i rurociągów w USA. W 1911 roku sąd najwyższy uznał, że Standard Oil narusza prawa antytrustowe i nakazał rozwiązanie firmy, co jednak nie przeszkodziło w niczym Johnowi. Jeśli wierzyć federalnym zapisom podatkowym z 1918 roku, Rockefeller zarobił w tym roku około 1,5 mld dolarów, około 2% całego bogactwa kraju. Oblicza się, że w chwili śmierci posiadał majątek wart 341 miliardów dolarów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_ROCKEFELLER_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony w lipcu 1839 roku w Richford John był najstarszym synem Williama Rockefellera, obwoźnego handlarza lub kanciarza. Przedsiębiorczy do bólu John zarabiał pieniądze, opiekując się indykami, sprzedając ziemniaki i cukierki, wykonując drobne prace, a nawet pożyczając sąsiadom małe sumy na niewielki procent. Nauczył się też przebiegłości – jego ojciec pochwalił się kiedyś: „oszukuję moich chłopaków, kiedy tylko mogę”. W 1853 roku John uczestniczył w wykładach z prowadzenia biznesu na Folsom's Commercial College, po czym został asystentem księgowego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_ROCKEFELLER_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
W 1859 roku Rockefeller i Maurice Clark wspólnie zebrali cztery tysiące dolarów i otworzyli własną firmę zajmującą się hurtowym handlem żywnością. W 1863 roku John wraz z partnerami zaangażowali się w branżę naftową. Zbudowali rafinerię na przemysłowym obszarze Cleveland znanym jako „The Flats”. Kontrolujący firmę John okrył pomysłowe sposoby na reinwestycję zysków, kontrolę kosztów, a nawet sprzedaż odpadów poprodukcyjnych rafinerii. W 1870 roku odkupił od partnerów udziały i założył Standard Oil Company. Dzięki pomyślnym warunkom ekonomicznym i „sprytowi biznesowemu” Rockefellera (to takie grzeczne określenie na bezwzględność) firma wkrótce zdominowała rynek. Gdy Standard Oil zostało podzielone, spędził ostatnie lata życia, angażując się w filantropię. Zmarł w 1937 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_SPILSBURY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Oryginalny pomysł na pomoc w nauce historii opracowany przez Johna Spilsbury'ego, ucznia królewskiego geografa Jerzego III, stał się jego najbardziej znanym wynalazkiem. Dzięki przeniesieniu mapy świata na kawałki drewna nauka geografii stała się dzięki niemu zabawą w układanie puzzli.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_SPILSBURY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Pierwsza układanka Spilsbury'ego powstała w 1767 roku i od tego czasu puzzle opanowały cały świat, zmieniając kontynenty i kraje w kolorowe elementy popularnej zabawki. Po śmierci wynalazcy stworzonym przez niego przedsięwzięciem zajęła się jego żona.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_THE_BAPTIST_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Ważna postać w trzech religiach – judaizmie, chrześcijaństwie i islamie (a nawet zapomnianych sektach takich jak mandeizm) – Jan Chrzciciel uważany jest zazwyczaj przez wiernych za osobę, która przygotowała świat na przyjście Jezusa Chrystusa. Urodzony około 5 roku p.n.e. w Judei Jan był – rzekomo – owocem interwencji Boga w małżeństwo Zachariasza i Elżbiety, zbyt już starej, by rodzić. Zachariasz, zaskoczony i wystraszony obrotem spraw, za karę został tymczasowo pozbawiony mowy. Tak oto narodziło się dziecię, któremu nadano imię Jan, by dopełniła się „wola boża”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_THE_BAPTIST_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Uczyniony z rozkazu Abiasza kapłanem Jan w wieku 30 lat zaczął nauczać na brzegu rzeki Jordan o złu, jakie opanowało świat, i o nadejściu mesjasza, chrzcząc przy tym ludzi, przez co zdobył przydomek „Chrzciciel”. Jeśli wierzyć pismom, gdy Jezus przybył do niego, by przyjąć chrzest, Jan rozpoznał go i rzekł „to ja powinienem przyjąć chrzest od ciebie”. Chrystus namówił go jednak, by go ochrzcił, a gdy to nastąpiło, otworzyły się niebiosa, a boży duch zstąpił w postaci gołębicy. Jezus wyruszył wówczas do Galilei, zaś sława Jana rosła... póki nie natknął się na Heroda Antypasa, tetrarchę Perei i Galilei.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOHN_THE_BAPTIST_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Jan nie miał zbyt dobrego zdania o ślubie Heroda z żoną przyrodniego brata tetrarchy, Filipa – cudzołożnicą i rozpustnicą Herodiadą. Głośno wyrażał swoją opinię na ten temat, aż w końcu władca kazał go aresztować i uwięzić w fortecy Macheront. Nieco później Herod obiecał swojej i Herodiady córce – Salome, która pięknie tańczyła – wszystko, czego sobie zażyczy. Za namowami matki dziewczyna poprosiła o głowę Jana podaną na tacy. I tak oto Chrzciciel zginął gdzieś pomiędzy 33 a 36 rokiem naszej ery.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOSEPH_PAXTON_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Joseph Paxton, urodzony w 1803 roku w rodzinie farmerów, od najmłodszych lat rozwijał swoje zamiłowanie do roślin. Już jako dziecko pracował w ogrodach, do czego przejawiał ogromny talent i zamiłowanie.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOSEPH_PAXTON_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Umiejętności Paxtona były tak wielkie, że w 1826 roku został głównym ogrodnikiem w posiadłości księcia Devonshire, Chatsworth House. Właśnie tam zaczął interesować się też projektowaniem i budową szklarni oraz innych obiektów, wśród których znaleźć można ogrody skalne oraz fontanny z zasilającymi je zbiornikami wodnymi.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JOSEPH_PAXTON_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Ukoronowaniem jego prac był projekt tymczasowej hali wystawowej zwanej Kryształowym Pałacem, który przyjęto na Wielką Wystawę 1851 roku. Unikalna struktura ze szkła i żeliwa była nie tylko rewolucyjna, lecz również tania, stając się największą atrakcją wystawy oraz inspiracją dla wielu szklarni, która wpływa na projektantów po dziś dzień.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JUVENTINO_ROSAS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Tajemniczy – głównie dlatego, że krótko żył i miał tendencje do bycia raczej nieskrępowanym – Juventino Rosas uważany jest za jednego z największych meksykańskich kompozytorów melodyjnej muzyki tanecznej. Urodził się w styczniu 1868 roku w Santa Cruz (przemianowanym później na Santa Cruz de Juventino Rosas). Był skrzypkiem rozpoczynającym swą karierę około 1875 roku w kapelach ulicznych miasta Meksyk. Jego talent zwrócił uwagę bogatych sponsorów, którzy opłacili muzykowi studia w narodowym konserwatorium muzycznym. I to dwa razy. Rosas jednak opuścił szkołę w 1885 i drugi raz w 1888, nie podchodząc do egzaminów końcowych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JUVENTINO_ROSAS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
To właśnie tutaj Rosas zaczął komponować, między innymi popularnego walca „Sobre las Olas” i mazurka „Acuérdate”. Wedle niepotwierdzonych doniesień pod koniec lat 80. XIX wieku należał do kapeli wojskowej, zaś w 1891 grywał ponoć w regionie Michoacán jako wędrowny skrzypek. Wiadomo, że w 1893 dołączył do orkiestry Tipica Mexicana, która koncertowała w całej Ameryce i wzięła udział w wystawie światowej w Chicago, zdobywając szereg złotych medali (pod względem muzycznym wystawa ta była całkiem ekscytująca – codziennie grała tam kapela Sousy, a w tajnych barach Scott Joplin szalał w stylu ragtime).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_JUVENTINO_ROSAS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Rosas wciąż komponował, każdemu utworowi nadając latynoski charakter – tworzył polki, mazurki, tramblanki i inne kompozycje taneczne. Liczba jego dzieł wkrótce osiągnęła 50. W 1894 roku dołączył do włosko-meksykańskiego zespołu koncertującego w południowych Stanach Zjednoczonych i na Kubie. Zachorował jednak i został w Surgidero de Batabanó. Tam zmarł w wieku 26 lat z powodu zapalenia rdzenia kręgowego. W 1939 szczątki Juventina Rosasa zostały przewiezione do miasta Meksyk i pochowane w grobowcu sławnych ludzi Panteón de Dolores.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_KAREL_CAPEK_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Syn wiejskiego lekarza z Czech, Karel Čapek, urodził się w styczniu 1890 roku w miejscowości Malé Svatonovice należącej najpierw do Austro-Węgier, potem Czechosłowacji, potem okupowanej przez hitlerowców Pierwszej Republiki Słowackiej, potem znów do Czechosłowacji, wreszcie zaś (od 1992 r.) do Republiki Czeskiej. Karel, mimo zawodu ojca, był wątłym chłopcem i całe życie chorował na kręgosłup. Być może pisarstwo rekompensowało mu cierpienia?


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_KAREL_CAPEK_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Jako nastolatek stał się wielbicielem sztuki wizualnej – pociągał go szczególnie kubizm, lecz ze względu na brak talentu malarskiego zajął się na wiele lat studiami filozoficznymi w Pradze, Berlinie i Paryżu. W roku 1917 rozpoczął pisanie esejów na kontrowersyjne tematy, takie jak czeski nacjonalizm, totalitaryzm zagraniczny i szalejący konsumpcjonizm. Wkrótce jednak przerzucił się na beletrystykę. Niemal wszystkie dzieła literackie Čapka dotykają problemów filozoficznych. Jego pierwszy zbiór opowiadań traktuje o ludzkich próbach walki z przeznaczeniem i poszukiwaniu wartości „ostatecznych”.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_KAREL_CAPEK_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
To jednak opowieści Čapka o „mrocznej utopii”, ukazujące, jak niekontrolowane odkrycia naukowe i postęp technologiczny mogą doprowadzić do katastrofy, przyciągnęły największą uwagę. W swoim pierwszym dramacie, „R.U.R.”, który inscenizacji doczekał się w 1921 roku, opisał powstanie przypominających ludzi maszyn. „Roboty” te (jako pierwszy użył on tego słowa) wkrótce zdominowały ludzkość i postawiły ją na skraju wyginięcia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_KAREL_CAPEK_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
W latach 30. Čapek stworzył mnóstwo dzieł: poza dystopijnymi opowieściami pisał również historie detektywistyczne, współczesne bajki, dowcipne podręczniki ogrodnictwa, opracowywał nowe wersje sławnych postaci (jak np. Hamleta) i napisał swoją wielką powieść „Inwazja jaszczurów”. Gdy jednak zaczął tworzyć sztuki antyfaszystowskie, narobił sobie wrogów i znalazł się na gestapowskiej liście Czechów, którzy po przejęciu Czechosłowacji przez Niemcy mają zostać „internowani”. Możliwe więc, że miał szczęście, umierając w grudniu 1938 roku, zaledwie kilka miesięcy przed inwazją nazistów i końcem czeskiej demokracji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_KATSUSHIKA_HOKUSAI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Na początku była fala. Ogromne biało-niebieskie tsunami na tle najwspanialszych japońskich gór. „Wielka fala w Kanagawa” to jeden z serii drzeworytów „36 widoków na górę Fudżi”. Od chwili jego ukazania się w 1830 roku stanowi ikonę japońskiej sztuki. Fala ta, powstała w roku przybycia do Japonii admirała Perry'ego, popłynęła przez ocean i uderzyła wreszcie o brzegi Europy i Ameryki, przynosząc Hokusaiowi światową sławę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_KATSUSHIKA_HOKUSAI_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Większość informacji, jakie mamy o artyście, pochodzi z biografii, którą sam napisał, do niektórych szczegółów należy więc podchodzić nieco sceptycznie. Urodził się w dziewiątym miesiącu dziesiątego roku ery Horeki (a więc około października 1760 roku) w Edo, malować zaś zaczął w wieku 6 lat. Gdy miał ich 14, poszedł na termin do drzeworytnika, zaś w wieku 18 lat został przyjęty do studia artysty Katsukawy Shunshō. Tworzył on ukiyo-e, zajmował się drukiem przy użyciu drewnianych bloków oraz malował. Hokusai zmienił wówczas imię na Shunrō – był to jeden z wielu jego przydomków. Znanych jest bowiem co najmniej 30 imion, jakimi posługiwał się za życia.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_KATSUSHIKA_HOKUSAI_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Gdy w 1793 roku Shunshō zmarł, Hokusai (który flirtował też z innymi nurtami w sztuce) został wydalony ze szkoły Katsukawa. Zaczął on wówczas stosować technikę ukiyo-e, której tradycyjną tematyką były kurtyzany, aktorzy kabuki i daimyō, do malowania krajobrazów. W 1800 roku Katsushika – to najbardziej znane z jego imion – opublikował dwie serie drzeworytów: „Niezwykłe widoki Wschodniej Stolicy” i „Osiem widoków Edo”. Do 1834 roku, po przybraniu pseudonimu Gakyo Rojin Manji („starzec oszalały na punkcie sztuki”) niczym pracoholik tworzył setki dzieł rocznie. Do chwili śmierci w kwietniu 1849 roku powstało ich ponad 30 000.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LAOZI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Rzekomy autor Daodejing, a więc i „założyciel” taoizmu, Lao Zi, pochodził z dystryktu Hu w chińskim państwie Chu, urodził się zaś w V wieku p.n.e. (przynajmniej według „Zapisków historyka” z około 100 r. p.n.e.). Cieszył się on wielkim szacunkiem Konfucjusza, musiał zatem żyć wcześniej niż ten filozof, później zaś, za czasów dynastii Tang, czczony był jako cesarski przodek. Reszta informacji o Lao Zi to już legendy... a z tymi jest zawsze mnóstwo radochy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LAOZI_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Wedle nich Lao Zi został mianowany historykiem – uczonym zajmującym się czytaniem z wnętrzności i przepowiadaniem przyszłości – na królewskim dworze dynastii Zhou. Zniesmaczony „upadkiem moralnym” jej członków wkrótce odszedł i dotarł do położonej na zachodzie przełęczy Xiangu. Tam Yin Xi, legendarny strażnik, powiedział, że nie przepuści go, póki nie spisze swoich nauk. Wówczas Lao Zi napisał dzieło o Tao („drodze”) i Te („cnocie”), „Daodejing”. Składało się ono z dwóch sekcji mających łącznie 5000 znaków. Strażnik był pod takim wrażeniem, że poprosił Lao Zi, by przyjął go jako ucznia. Tak oto narodził się taoizm.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LAOZI_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Później Lao Zi wyruszył w drogę i „nikt nie wie, co działo się z nim dalej”. Istnieją opowieści głoszące, jakoby wędrował po kraju Qin, pisząc i ucząc o Tao. Chińczycy uważali, że ludzie bliscy doskonałości żyją dłużej, istnieje zaś plotka, że Lao Zi żył 129 lat, przyjmując imię Tan i zatajając swoją tożsamość, by umożliwić sobie na starość medytację na temat dychotomii Yin-Yang i uniknąć nękania ze strony żądnych nauki przybyszów. Wedle innych opowieści powędrował on dalej na zachód, stając się „prawdziwym Buddą”. Jakkolwiek przebiegły ostatnie lata jego życia, mistyczne nauki Lao Zi istnieją do dziś, stając się czasem przemijającą modą wśród pozbawionych zasad ludzi zachodu.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LASKARINA_BOUBOULINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzona w konstantynopolskim więzieniu w maju 1771 roku córka greckiego kapitana, uczestnika nieudanego powstania Orłowa, Laskarina Pinotsi miała bunt we krwi. Wychowana na spokojnej wyspie Spetses dwukrotnie brała ślub, za drugim razem z bogatym kupcem i kapitanem Dimitriosem Bouboulisem, który miał pecha i w 1811 roku zginął z rąk algierskich piratów. Odziedziczywszy firmę handlową i rodzinną fortunę, wykorzystała pieniądze do wybudowania i wyposażenia okrętów wojennych, w tym Agamemnona, jednego z największych na Morzu Śródziemnym. Wkrótce posiadała imponującą flotę złożoną z ośmiu jednostek.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LASKARINA_BOUBOULINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Gdy Turcy osmańscy próbowali skonfiskować jej dobra – uniknęła tego wyłącznie dzięki interwencji rządu rosyjskiego pamiętającego zasługi, jakie położył jej zmarły mąż podczas niedawnej wojny turecko-rosyjskiej – Laskarina dołączyła rzekomo do podziemnego ruchu Filiki Eteria, który planował zbrojne obalenie rządów osmańskich. 13 marca 1821 roku, dwanaście dni przed rozpoczęciem greckiej wojny o niepodległość, Bubulina jako pierwsza podniosła flagę rewolucjonistów nad Spetses i wypłynęła z flotą w morze. Gdy wybuchł konflikt, dowodziła nią podczas blokad Nafplionu i Pylos, wzięła również udział w zwycięskim szturmie na fortecę Monemvasia. Odegrała tym samym kluczową rolę w powstaniu nowego państwa greckiego.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LASKARINA_BOUBOULINA_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wolność przyniosła jednak niepokoje polityczne i w 1824 roku wybuchła wojna domowa. Gdy Bubulina głośno wyrażała swoje zniesmaczenie tym faktem, została aresztowana – dwukrotnie – później zaś wygnana na Spetses. Zgorzkniała i pozbawiona fortuny wycofała się z życia publicznego. Została śmiertelnie raniona kulą, podczas sporu z rodziną Koutsisów, który wybuchł, gdy jej syn uciekł z jedną z ich córek. Tak oto bohaterkę spotkała upokarzająca śmierć.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEIF_ERIKSON_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Podczas gdy Europejczycy taplali się w spokojnym Morzu Śródziemnym lub chyłkiem przepływali z Wysp Brytyjskich na kontynent i z powrotem, nordyccy żeglarze przemierzali złowrogi Północny Atlantyk. Leif urodził się około 970 roku jako drugi syn Eryka Rudego, najprawdopodobniej na Islandii. Gdy ten ostatni został wygnany z wyspy, popłynął na zachód i w 986 osiedlił się z rodziną i podwładnymi na Grenlandii.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEIF_ERIKSON_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Według źródeł (czyli dramatycznych sag wikingów) w 1000 roku Eriksson jako młody mężczyzna popłynął do Norwegii, gdzie jakimś cudem dał się przekonać do nawrócenia na chrześcijaństwo. Norweski król Olaf nakazał Leifowi wrócić na Grenlandię i głosić słowo boże, pokazując swym bliskim, że tkwią w grzechu i błędzie. Choć Eriksson dotarł do Grenlandii, gdy rok później wracał, zgubił się już ze swoją flotą, trafiając w efekcie do Ameryki Północnej. Wychodząc na brzeg (najprawdopodobniej w Nowej Szkocji), Leif nazwał nową krainę Winlandią (ze względu na rosnące tam dzikie winogrona).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEIF_ERIKSON_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Niezależnie od jego motywacji (lub jej braku) i umiejętności nawigacyjnych (lub ich braku), Leif Eriksson uważany jest za pierwszego Europejczyka, który postawił stopę na „Nowym Świecie”, czegokolwiek nie opowiadałby 500 lat później Kolumb. Wykopaliska archeologiczne z lat 60. XX wieku potwierdziły, że na północnym brzegu Nowej Fundlandii rzeczywiście znajdowało się osiedle nordyckie – być może właśnie Leifbudir, o którym mowa jest w Sadze o Grenlandczykach. Sam Leif nie pozostał jednak w tym zapomnianym przez Boga miejscu, lecz wiosną powrócił na Grenlandię i nigdy już stamtąd nie wrócił (zrobił to za to jego brat... i zginął w starciu z rozgniewanymi tubylcami).


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEIF_ERIKSON_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Ojciec Leifa na Grenlandii okazał się niechętny niezrozumiałej wierze chrześcijańskiej, matka jednak dała się nawrócić. Gdy Eryk Rudy zmarł, Eriksson został przywódcą grenlandzkich posiadłości. Nic nie wiadomo o jego krótkich rządach. Zmarł około 1020 roku.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEO_TOLSTOY_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Z czym jak z czym, ale z wypisywaniem wielu słów hrabia Lew Nikołajewicz Tołstoj nie miał problemu. Na szczęście dwie jego najdłuższe powieści, „Wojna i pokój” (1869) i „Anna Karenina” (1877) to arcydzieła należące według znawców do największych dzieł literackich w historii cywilizacji. Co nie znaczy, że pozostałe pięć powieści, pięć nowel, sześć dramatów, dziesiątki opowiadań i teksty na temat filozofii i pedagogiki to kiepskie (i krótkie) teksty.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEO_TOLSTOY_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Lew urodził się we wrześniu 1828 roku w posiadłości rodzinnej w prowincji Tula w carskiej Rosji. Gdy zmarła mu matka, opiekę nad czterema chłopakami przejęła ciotka. Gdy siedem lat później zmarł jego ojciec – hrabia Nikołaj – bracia stali się dla odmiany opiekunami najpierw wymienionej wcześniej ciotki, zaś po jej śmierci – kolejnej. Mimo tylu zgonów wokół młody Tołstoj zdawał się być zupełnie dobrze nastawiony do życia. Nie za dobrze jednak poszło mu zarówno w nauce, jak i w zarządzaniu posiadłością. Zaciągnął się więc do wojska.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEO_TOLSTOY_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Jako żołnierz Tołstoj miał dużo czasu (i nie tylko) do zabicia, zaczął więc pisać trylogię autobiograficzną. Gdy w 1852 roku przesłał ją do czasopisma Sowriemiennik, została ona chętnie przyjęta i opublikowana. Tak oto odkrył swoje prawdziwe powołanie. Nawet w trakcie wojny krymskiej Tołstoj pisał, pisał, pisał. Wziął ślub, anarchizował, doznał objawienia duchowego, ale nie przestawał pisać.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEO_TOLSTOY_CHAPTER_HISTORY_PARA_4
Text:
Gdy nowo odkryta wiara Lwa kazała mu zacząć rozdawać wszystkie pieniądze i resztę majątku, jego żona ostro zaoponowała. To doprowadziło do przekazania jej przez Tołstoja praw autorskich – i zapewne też tantiem – do wszystkich jego dzieł sprzed 1881 roku. Choć pisał nadal, nigdy nie odniósł już takiego sukcesu jak w przypadku dawnych tekstów. Zmarł w wieku 82 lat.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEONARDO_DA_VINCI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Urodzony w 1452 roku w położonym na wzgórzach Toskanii miasteczku Anchiano Leonardo stał się prawdziwym człowiekiem renesansu. Pełen nienasyconej ciekawości i pomysłów (może nawet zbyt wielu) zrobił karierę jako artysta, inżynier, wynalazca, dziennikarz i teoretyk. Jego notatniki pełne są szkiców architektonicznych, notatek i projektów maszynerii – w większości niezrealizowanych. Pośród tych wszystkich zapisków znajdują się jego przemyślenia i badania związane z rozmaitymi materiałami budowlanymi i względną wytrzymałością rozmaitych kolumn, łuków i wsporników. Posunął się nawet do zaprojektowania „miasta idealnego”, którego wzór przedstawił Ludovicowi Sforzy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEONARDO_DA_VINCI_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W 1502 roku da Vinci (któremu nie można zarzucić nieśmiałości) przedstawił sułtanowi osmańskiemu Bajazydowi II projekt dwuprzęsłowego mostu nad Złotym Rogiem o długości około 352 metrów. Jeśli chodzi o budownictwo, możliwe, że Leonardo brał udział w szeregu projektów, które rzeczywiście zostały zrealizowane. Mógł pracować z Bramantem w 1492 roku nad odbudową targowiska w Vigevano. Przesłał też model nowej wieży centralnej katedry w Mediolanie, został on jednak odrzucony. Pod koniec życia (zmarł w 1519 roku) tworzył szkice projektu zamku dla francuskiej królowej matki w Romorantin. Choć wiele z jego architektonicznych planów nigdy nie zostało zrealizowanych, nadal są badane przez uczonych.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEVI_STRAUSS_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gorączka złota w San Francisco zwabiła do Kalifornii setki tysięcy poszukiwaczy szczęścia. Wśród nich był m.in. Levi Strauss, któremu udało się zbić fortunę, choć nie dzięki złotu kryjącemu się wśród wzgórz.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEVI_STRAUSS_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
Urodzony w 1829 r. w Niemczech Levi Strauss wyemigrował ze swoją rodziną do Stanów Zjednoczonych, gdy miał 18 lat. Rodzina ta zajmowała się sprzedażą ubrań, koców i towarów sypkich, a sam Levi przeprowadził się do San Francisco, by wzbogacić się na gorączce złota, otwierając zachodni oddział firmy Levi Strauss & Co. Jeden z jego klientów, krawiec Jacob Davis, ulepszył wtedy projekt spodni z denimu, wzmacniając szwy metalowymi nitami zapobiegającymi rozdarciom. Davis i Strauss nawiązali współpracę i otworzyli fabryki produkujące dżinsy. Ich spodnie były droższe od produktów konkurencji, ponieważ wspólnicy w swoich zakładach nie wyzyskiwali imigrantów, ale za to firma Levi Strauss & Company gwarantowała, że ich dżinsy się nie rozerwą, i wymieniała te, które rozdarciu jednak uległy.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LEVI_STRAUSS_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Levi Strauss zmarł w 1922 roku. Dziesięć lat po jego śmierci założona przez niego firma zaczęła sprzedawać swoje produkty na całym świecie, a siedemdziesiąt lat później jej zyski osiągnęły wartość miliarda dolarów.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LI_BAI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Li Bai, znany też jako Li Bo, na zachodzie jako Li Pai lub Li Po, korzystający też z imion Taibai i Li Tai-po oraz pseudonimu literackiego Qinglian Jushi („Dom błękitnego lotosu”) oraz innych... Pod jakimkolwiek mianem zostanie zapamiętany, uważany jest dziś za największego poetę w historii Chin. Urodził się w 701 roku w prowincji Syczuan. Uważał się za członka rodziny cesarskiej, w rzeczywistości jednak wywodził się z mniej szlachetnego rodu. Gdy miał 24 lata, wyruszył z domu, by podróżować. Przepłynął Jangcy, ostatecznie żeniąc się z wnuczką ministra z cesarskiego dworu i przez kilka lat mieszkając z jej rodziną. Zaczął pisać poezję, którą pokazywał rozmaitym rządowym oficjelom, żywiąc złudną nadzieję, że zostanie mianowany nadwornym skrybą.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LI_BAI_CHAPTER_HISTORY_PARA_2
Text:
W 744 roku Li Bai wziął kolejny ślub z wnuczką innego wysoko postawionego urzędnika dworskiego – kanclerza w służbie Wu Zetian imieniem Zong Chuke – i wraz z nią przeniósł się do Chang'anu, stolicy dynastii Tang. W 756 roku został nieoficjalnym poetą laureatem ekspedycji księcia Li, który wkrótce został aresztowany i stracony za zdradę. Li Bai uniknął tego losu i został wygnany do barbarzyńskiego Yelangu. Wrócił w końcu do Chin, gdzie spędził resztę życia, ciesząc się dobrym jedzeniem, winem, doborowym towarzystwem i pisaniem poezji.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LI_BAI_CHAPTER_HISTORY_PARA_3
Text:
Wszystkie te elementy znalazły się w dziełach Li Bai. Jako jeden z najsławniejszych pijaków w długiej chińskiej tradycji artystów alkoholików, w wielu ze swych najlepszych dzieł zachwyca się radością płynącą z picia (pisywał też rzecz jasna o przyjaźni, samotności, przemijaniu i pięknie świata naturalnego). Jeśli wierzyć legendzie, utopił się w 762 roku, gdy wypłynął pijany łodzią na wodę i, próbując złapać odbijający się w wodzie księżyc, wypadł za burtę.


Language: pl_PL
Tag: LOC_PEDIA_GREATPEOPLE_PAGE_GREAT_PERSON_INDIVIDUAL_LILIUOKALANI_CHAPTER_HISTORY_PARA_1
Text:
Gdy urodzona w 1838 roku Lydia Lili'u Walania Wewehi Kamaka'eha zasiadła na tronie Hawajów, przyjęła królewskie nazwisko Lili'uokalani (po małżonku miała na nazwisko Dominis, co było jeszcze łatwiej wymówić). Była ostatnią monarchinią i jedyną królową regentką hawajskiego państwa. Opierała się amerykańskiej aneksji aż do chwili aresztowania i przymusowej abdykacji. Jej ziemie koronne przejęli Jankesi, zaś złożony w 1910 pozew o rekompensatę został odrzucony – co nie dziwi, biorąc pod uwagę, że rozpatrywał go amerykański sąd. Była przy tym również uzdolnionym muzykiem i kompozytorką ludowych pieśni.


